Ahenk unsurları: asonans, aliterasyon, tekrir

Reşit, «Bir berber bir berbere…» diye başlayan tekerlemeyi hızlandırdıkça yine dolaştırdı ve kendi takılmasına kendisi güldü. Ablası Sırma defterine kısa bir not yazdı: «Ses tekrarı çocuk oyunudur. Şiirin müziği ölçüden ve kafiyeden gelir.» Ödevi, öğretmenin tahtaya yazdığı kafiyesiz bir örnek dizeyi sesli okumaktı: «Sabah serinliği sardı sessiz sokakları». İkinci okuyuşta aynı ıslık sesinin dize boyunca dönüp geldiğini duydu; parmaklarıyla saydı, yedi kez. Reşit'i tökezleten şey burada dizeyi yumuşakça taşıyordu. Dizenin sonuna eş olacak ikinci bir dize yoktu, hecelerini de saymamıştı. Yine de kulağına düzenli geliyordu. Defterdeki notun ikinci cümlesi eksik kalmıştı.

• Bir dizedeki ünlüleri ve ünsüzleri tek tek sayarak asonansı ve aliterasyonu ayırt edersin.
• Tekrirle nakaratı yinelenen birimin büyüklüğüne ve şiirdeki yerine bakarak birbirinden ayırırsın.
• Ölçüsü ya da kafiyesi bulunmayan bir dizede ahengi taşıyan ses düzenini gösterirsin.
• İkileme ve yansıma sözcüklerin dizenin tınısına yaptığı katkıyı örnek üzerinde açıklarsın.

Ahenk: kulağın yakaladığı düzen

Şiir yalnız okunmak için değil, duyulmak için de yazılır. Sesli okunduğunda dizelerde bir uyum, bir müzik hissedilir; edebiyat derslerinde buna ahenk denir. Ahenk tek bir araçtan doğmaz. Şiirin içinde düzenli aralıklarla geri dönen her ses, her hece düzeni, her yinelenen söz bu müziğe katılır. Sırma'nın notundaki yanılgı da buradaydı: ölçü ve kafiye ahengin yalnız iki kaynağıdır.

Ahengi kuran unsurları bir arada görmek, hangi soruda neye bakılacağını gösterir:

Tablonun ilk üç satırı dizenin uzunluğuna, bölünüşüne ve sonuna bakar. Geri kalanı ise dizenin içinde, sözcüklerin arasında çalışır. Bu ders o iç düzenlerle ilgilenir.

Asonans: ünlülerin dönüşü

Bir dizede ya da birbirine yakın dizelerde aynı ya da birbirine benzeyen ünlülerin sık kullanılmasına asonans denir. Bu ders için kurduğumuz bir dizeyle başlayalım:

Kara bulut dağ başında akşamı arar

Ünlüleri sözcük sözcük çıkaralım: «Kara» a, a; «bulut» u, u; «dağ» a; «başında» a, ı, a; «akşamı» a, a, ı; «arar» a, a. Dizede on üç ünlü var ve bunların dokuzu a. Sesli okunduğunda ağzın aynı açıklıkta kalıp tekrar tekrar aynı sesi vermesi kulağa çarpar. Burada ahengi taşıyan, a ünlüsünün yoğunluğudur.

Tanımdaki «benzer» sözü önemlidir. Derse özel «Gönlüm gölde, gözüm köprüde, sözüm dönüşte» dizesinde on dört ünlünün altısı ö, beşi üdür. İki ses aynı değildir ama ikisi de dudakları yuvarlayarak öne doğru söylenir; birlikte dizeye koyu, yuvarlak bir tını verirler. Tanım «benzer» dediği için bu tür yakın ünlü öbekleri de asonans sayılır.

Bir uyarı: Türkçede ünlü uyumu yüzünden bir sözcüğün içinde aynı ünlünün iki kez geçmesi olağandır. Asonanstan söz etmek için tekrarın dizeye yayılması, birkaç sözcükte üst üste dönmesi gerekir. «Kara» sözcüğündeki iki a tek başına asonans kurmaz; dokuzuncu a'ya kadar süren dizi kurar.

Aliterasyon: ünsüzlerin dönüşü

Bir dizede ya da yakın dizelerde aynı ünsüzün sık kullanılmasına aliterasyon denir. Derse özel şu dizeyi incele:

Rüzgâr dereden geçer, taşlara sürtünür

Bu kez ünsüzleri sayıyoruz. r sesi «Rüzgâr»da iki, «dereden»de bir, «geçer»de bir, «taşlara»da bir, «sürtünür»de iki kez geçer: toplam yedi. Dizedeki ünlüler ise dağınıktır; en sık olanı e, beş kez. Dilin titreyerek çıkardığı r sesinin art arda gelmesi, suyun taşlara sürtünmesini kulağa da duyurur. Ses ile anlam burada birbirini destekler.

Kancadaki dize de aynı türdendir. «Sabah serinliği sardı sessiz sokakları» dizesinde s «Sabah», «serinliği», «sardı», «sokakları» sözcüklerinde birer, «sessiz»de üç kez geçer: yedi s. Sırma'nın duyduğu ıslık bir aliterasyondu.

Asonansla aliterasyonu karıştırmamak için tek bir soru sorulur: tekrarlanan ses ünlü mü, ünsüz mü? Ünlüyse asonans, ünsüzse aliterasyon. Bazı dizelerde ikisi birlikte bulunur. Derse özel «Damda kar, dağda duman, dalda karga» dizesinde ünlülerin on biri içinde on a vardır; ünsüzlerde ise d yedi kez geçer. Bu dize hem asonans hem aliterasyon taşır.

Sayım yöntemi

Soruların çoğu sayımla çözülür; kulak ilk ipucunu verir, sayı kararı kesinleştirir.

• Dizeyi iki kez sesli oku, kulağına takılan sesi işaretle.
• Dizedeki harfleri ünlü ve ünsüz diye iki öbeğe ayır.
• Her öbekte en sık geçen sesi tek tek say; sayımı sözcük sözcük yaz.
• Tekrarın birkaç sözcüğe yayıldığını denetle.
• Baskın ses ünlüyse asonans, ünsüzse aliterasyon de.

Sayarken «â» gibi düzeltme işaretli harfi a olarak say. Bir sesi seçeneklerde gördüğünde de sayıyı yeniden yap: soru çoğu zaman, dizede üç kez geçen bir sesi dokuz kez geçen sesin yerine koyarak çeldirici kurar.

Tekrir: sözcüğün dönüşü

Asonans ve aliterasyon tek sesleri yineler. Tekrir ise bir sözcüğün ya da söz öbeğinin şiirde yinelenmesidir. Amacı hem ahengi artırmak hem de anlamı güçlendirmektir. Derse özel bir dize:

Gel ey bahar gel, gel ki bahçe seni bekler

«Gel» sözcüğü üç kez söylenir. Tek bir «gel» bir çağrıdır; üçüncüsünde çağrı bir yakarışa dönüşür. Tekrar, anlamı ısrarla öne çıkarır ve dizeye bir vuruş düzeni verir.

Tekrir dizenin başında, ortasında ya da sonunda bulunabilir. Kafiye ve redif dersinde gördüğün redif de bir yinelemedir, ama yeri ve görevi bellidir: dize sonlarında aynı görevde gelir. Tekrir böyle bir yere bağlı değildir. Serbest ölçü dersinde dize başlarında yinelenen öbeğin, kalıbı olmayan bir şiirde kulağa dayanak olduğunu görmüştün; o yinelemenin adı tekrirdir. Ders kitapları tekriri söz sanatları arasında da sayar. Benzetme, kişileştirme gibi sanatlar Söz Sanatları modülünün konusudur; burada tekrire yalnız ahenge katkısı yönünden bakıyoruz.

Nakarat: bentlerin ortak sonu

Nazım birimi dersinde bentli şiirlerde bir dizenin her bendin sonunda yinelenebildiğini görmüştün. Bentlerin ya da dörtlüklerin sonunda tekrarlanan dize ya da dizelere nakarat denir. Derse özel üç bentlik bir şiir düşün: her bent dört dizedir ve hepsi «Yol uzar, ben yürürüm» dizesiyle biter. Bu dize, şiir boyunca üç kez aynı yerde döner; okur onu beklemeye başlar ve her bent aynı noktada kapanır. Halk şiirinde türkülerin bentlerinden sonra söylenen kavuşak da bu görevi görür.

Tekrir ile nakarat arasındaki ayrım iki ölçüye dayanır. Birincisi büyüklüktür: tekrir bir sözcük ya da öbek olabilir, nakarat çoğunlukla tam bir dizedir. İkincisi yerdir: tekrir dizenin herhangi bir yerinde bulunur, nakarat ise yapının sabit noktasında, bent sonunda gelir.

İkileme ve yansıma sözcükler

Bazı sözcükler ahengi kendi yapılarında taşır. İkilemeler («yavaş yavaş», «serin serin») aynı sözü ikili söyleyişle tekrar eder; dizeye bir sallantı, bir ritim katar. Yansıma sözcükler ise bir sesi taklit eder: «şırıl şırıl» suyun, «tıp tıp» damlanın, «çıtır çıtır» yanan odunun sesini anımsatır. Derse özel «Şırıl şırıl akar dere taşların arasından» dizesinde akan suyun sesi, sözcüğün kendisinde duyulur. Bu katkı sayıyla ölçülmez; sınavda beklenen, yansıma sözcüğü tanımak ve onun sesi anlamla birleştirdiğini görmektir.

Kafiyesiz dizede ahenk

Sırma'nın notunun düzeltilmiş hâli artık yazılabilir: kafiye ve ölçü ahengin kaynaklarından ikisidir, tamamı değildir. Kafiyesiz bir dize asonansla, aliterasyonla ya da tekrirle güçlü bir müzik kurabilir. Serbest ölçülü şiirlerde ahengi çoğu kez bu iç düzenler taşır. Bu yüzden «Kafiye yoksa şiirde ahenk de yoktur» yargısı yanlıştır. Tersi de dikkat ister: bir dizede bir ses birkaç kez geçti diye her seferinde asonans ya da aliterasyon arama; yoğunluk kulağa çarpacak kadar belirgin olmalıdır.

Şimdiye dek şiirin parçalarını tek tek söktük: nazım birimini, ölçüyü, kafiyeyi, kafiye şemasını ve iç ses düzenlerini. Bu parçalar şiirde gelişigüzel birleşmez; gelenek bazı birleşimlere ad vermiştir. Belli bir birim, belli bir ölçü, belli bir kafiye örgüsü ve kimi zaman nakarat bir araya geldiğinde ortaya gazel, koşma ya da mâni gibi bir şekil çıkar. Sıradaki derste bu adlandırılmış kalıpları toplu olarak tanıyacak ve bir şiirin hangi şekle ait olduğunu birim, ölçü ve kafiye örgüsünden çıkarmayı deneyeceğiz.

Örnek 1 — Hangi ses dönüyor?

Soru: Derse özel yazılmış «Sabah serinliği sardı sessiz sokakları» dizesinin ahengini asıl kuran unsur ve ses hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) Asonans, i ünlüsü
• B) Aliterasyon, s ünsüzü
• C) Asonans, a ünlüsü
• D) Aliterasyon, k ünsüzü
• E) Tekrir, «sessiz» sözcüğü

Çözüm: Ünsüzleri sayalım: s sesi «Sabah», «serinliği», «sardı», «sokakları» sözcüklerinde birer, «sessiz»de üç kez geçer; toplam yedi. k yalnız iki kez geçer. Ünlülerde a beş, i dört kezdir; on dört ünlü arasında belirgin bir yoğunluk kurmaz. «Sessiz» sözcüğü bir kez söylendiği için tekrir de yoktur. Baskın ses bir ünsüzdür. Cevap: B.

Örnek 2 — Benzer ünlüler

Soru: Derse özel yazılmış «Gece gelir, yel eğilir, sen gelmezsin» dizesiyle ilgili hangisi doğrudur?

• A) Dizede ünsüz tekrarı baskındır; l sesi aliterasyon kurar.
• B) Dize kafiyesiz olduğu için ahenk taşımaz.
• C) Dizede bent sonunda yinelenen bir nakarat vardır.
• D) Dizedeki on iki ünlünün sekizi e, dördü i olduğundan asonans belirgindir.
• E) Dizede a ünlüsü yoğunlaşmıştır.

Çözüm: Ünlüler: «Gece» e, e; «gelir» e, i; «yel» e; «eğilir» e, i, i; «sen» e; «gelmezsin» e, e, i. On iki ünlünün sekizi e, dördü i; dizede hiç a yoktur. Ünsüzlerde en sık l, dört kez geçer, ama on sekiz ünsüz içinde öne çıkmaz. Tek dize olduğu için nakarattan söz edilemez. Cevap: D.

Örnek 3 — Tekrir mi, nakarat mı?

Soru: Derse özel üç bentlik bir şiirde «yol» sözcüğü birçok dizenin içinde geçiyor; ayrıca her bent «Yol uzar, ben yürürüm» dizesiyle bitiyor. Bu iki tekrar hangi seçenekte doğru adlandırılmıştır?

• A) İkisi de nakarattır.
• B) İkisi de asonanstır.
• C) Dize içindeki «yol» redif, bent sonundaki dize aliterasyondur.
• D) Dize içindeki «yol» nakarat, bent sonundaki dize tekrirdir.
• E) Dize içindeki «yol» tekrir, bent sonundaki dize nakarattır.

Çözüm: Ölçü büyüklük ve yer. Tek sözcük, belli bir yere bağlı olmadan dizelerin içinde yineleniyor; bu tekrirdir. Tam bir dize her bendin sonunda, yapının sabit noktasında dönüyor; bu nakarattır. Redif dize sonunda aynı görevde gelen ek ya da sözcüktür, burada söz konusu değildir. Cevap: E.

Örnek 4 — Kafiye yoksa ahenk?

Soru: Raziye, derse özel yazılmış «Damda kar, dağda duman, dalda karga» dizesini okuyup «Bu tek dizede kafiye yok, demek ki ahenk de yok» diyor. Raziye'nin yargısını çürüten gözlem hangisidir?

• A) Dizede a ünlüsü on, d ünsüzü yedi kez geçer; asonans ve aliterasyon ahenk kurar.
• B) Dize aslında bir nakarattır.
• C) Dizedeki «karga» sözcüğü yansımadır.
• D) Dize serbest ölçülü olduğu için ahengi zaten yoktur.
• E) Ahenk yalnız dize sonlarında oluşur.

Çözüm: Ünlülerin on biri içinde on a vardır: «Damda» iki, «kar» bir, «dağda» iki, «duman» bir, «dalda» iki, «karga» iki. d sesi «Damda», «dağda», «dalda» sözcüklerinde ikişer, «duman»da bir kez geçer: yedi. Ahengi dizenin içindeki ses düzeni kurar. E ile D, kafiyeyi ahengin tek kaynağı sayan yanılgıyı tekrarlar. Cevap: A.

• Asonansla aliterasyonu karıştırmak. Tekrarlanan sesin türüne bak: ünlüyse asonans, ünsüzse aliterasyon. Terimleri ezberden değil, sesin kendisinden ayır.
• Sayımı göz kararı yapmak. Çeldirici, dizede üç kez geçen bir sesi baskın sesin yerine koyar. Her sesi sözcük sözcük say.
• Bir sözcüğün içindeki tekrarı asonans saymak. Ünlü uyumu yüzünden «kara» gibi sözcüklerde aynı ünlü zaten yinelenir; tekrarın dizeye yayılması gerekir.
• Tekrirle nakaratı aynı şey sanmak. Tekrir sözcük ya da öbek düzeyinde ve yeri serbesttir; nakarat bent sonlarında dönen dizedir.
• «Kafiye yoksa ahenk de yoktur» yargısına kanmak. Asonans, aliterasyon, tekrir ve ikilemeler kafiyesiz dizede de ahenk kurar.
• Her ikilemeyi yansıma sanmak. «Yavaş yavaş» ikilemedir ama bir sesi taklit etmez; «tıp tıp» hem ikileme hem yansımadır.