Nazım şekillerine genel bakış

Tijen, dedesinin gençlik yıllarından kalma kareli defterini karıştırırken üstünde «Gazel» yazan bir şiir buldu. Edebiyat ödevine şiiri olduğu gibi geçirdi ve altına güvenle «Nazım şekli: gazel» notunu düştü. Akşam şiiri dedesine sesli okurken parmaklarıyla saydı: her satır sekiz hece çıkıyordu. Şiir dörder satırlık üç öbekten oluşuyordu ve her öbeğin son satırı ilk öbekteki sese dönüyordu. Dedesi güldü. Başlığı, sözcüğün kulağa hoş gelmesi yüzünden koymuştu; şiiri ise çocukken köy düğünlerinde dinlediği semailere öykünerek kurmuştu. Tijen notunun üstünü çizdi. Başlığı şair koyar; şekli dizelerin yapısı söyler.

• Bir şiirin nazım birimini, ölçüsünü, kafiye düzenini ve konusunu sırayla belirleyip bunlardan nazım şeklini bulursun.
• Nazım şekillerini Halk, Divan ve Batı etkili gelenek altında gruplayıp her birini kendi ölçü ve birimiyle eşleştirirsin.
• Aynı birimi ya da aynı kafiye düzenini paylaşan şekilleri (mâni, rubai, tuyuğ; gazel, kaside, mesnevi) ayırt edici özellikleriyle ayırırsın.
• Nazım şekli ile konuya göre verilen tür adını birbirinden ayırırsın.

Şekil bir kalıptır

Önceki yedi derste şiirin dış yapısını kuran ögeleri birer birer ele aldık: dize öbeklerini, hece ve aruz hesabını, serbest ölçüyü, dize sonlarında dönen sesleri, bu seslerin harflerle yazılan düzenini ve dizenin içindeki ses yankılarını. Bu ders, o ögeler belli bir biçimde buluşunca neyin adlandırıldığını soruyor.

Bir gelenek içinde birim, ölçü ve kafiye düzeni belli bir biçimde bir araya gelip yerleşmiş bir kalıba dönüşünce o kalıba bir ad verilir. Ders kitapları bu yerleşik kalıplara nazım şekli der. Koşma, gazel, türkü ve sone birer nazım şeklidir. Her biri bir sorunun cevabını önceden verir: şiir hangi birimle kurulacak, hangi ölçüyle yazılacak, sesler hangi sırayla dönecek? Tijen'in dedesi şiirine «Gazel» adını vermekte özgürdü; ama sekiz heceli dörtlüklerle yazdığı için şiiri gazel kalıbına girmedi.

Bu ders bir harita çiziyor. Şekilleri ait oldukları geleneklere yerleştireceğiz ve bilinmeyen bir şiirin şeklini bulmak için bir sıra kuracağız. Her şeklin ayrıntılı incelemesi Halk edebiyatı, Divan edebiyatı ve Batı etkisindeki dönemlerin modüllerinde gelecek.

Önce bir mâniyi çözelim

Aşağıdaki dörtlüğü bu derste kendimiz kurduk; bir şaire ait değildir:

Dağlara kar yağıyor

Çoban sürü sağıyor

Seni bekler gözlerim

Gönlüm sana ağıyor

Şekli bulmak için dört soru soralım.

Birim ne? Parça tek bir dörtlüktür; anlam dört dizede kapanır.

Ölçü ne? Heceleri tek tek sayalım: «Dağ-la-ra kar ya-ğı-yor» 7, «Ço-ban sü-rü sa-ğı-yor» 7, «Se-ni bek-ler göz-le-rim» 7, «Gön-lüm sa-na a-ğı-yor» 7. Dört dize de yedi hecedir; ölçü hecedir.

Kafiye düzeni ne? Dizelerin üçü «-ğıyor» sesiyle biter; «gözlerim» ile kapanan dize o sesi paylaşmaz ve x harfiyle gösterilir. Düzen aaxa'dır.

Konu ve söyleyiş ne? Kısa, tek dörtlükte biten, sevgiyi doğa görüntüsüne bağlayan bir söz.

Dört cevap birleşince ortaya mâni çıkar. Anonim kolun bu şekli tek dörtlükte biter, dizeleri çoğu zaman yedişer hecedir ve aaxa ile kafiyelenir. Tek bir cevap şekli bulmaya yetmezdi; dörtlük birimi koşmada da, aaxa düzeni Divan şiirinde de karşımıza çıkacak.

Halk şiirinin şekilleri

Halk şiiri hece ölçüsüyle yazılır ve temel birimi dörtlüktür. Şekiller çoğunlukla hece sayısıyla, söyleyişle ve ezgiyle birbirinden ayrılır.

Ders kitaplarında koşmanın kafiye düzeni xaxa (ya da abab) ile açılır. Ardından gelen her dörtlükte üç dize yeni bir sesle birbirine bağlanır, son dize ise açılış dörtlüğünün sesini geri getirir: bbba, ccca … ya da cccb, dddb … Semai de aynı düzenle kafiyelenir. Bu yüzden ikisini ayıran asıl ölçüt hece sayısıdır: on bir heceli dörtlükler koşmayı, sekiz heceli dörtlükler semaiyi gösterir. Kancadaki defter şiiri sekiz heceli dörtlüklerle kurulduğu ve her dörtlüğün son dizesi ilk dörtlüğe döndüğü için semai kalıbına uyuyordu.

Dinî-tasavvufi halk şiirinde ilahi, nefes, deme ve nâts adları geçer. Bu adlar şiirin biçiminden çok konusunu ve söylendiği çevreyi gösterir: nefes Bektaşi, deme Alevi çevresinde söylenir. Ayrıntıları dinî-tasavvufi halk edebiyatı dersinde göreceğiz.

Divan şiirinin şekilleri

Divan şiiri aruzla yazılır ve temel birimi beyittir. Beyitle kurulan şekilleri ayırmanın yolu kafiye düzenine ve beyit sayısına bakmaktır.

Gazelde ilk beyte matla, son beyte makta, en güzel beyte beytül-gazel denir. Gazel ile kaside aynı kafiye düzenini paylaşır; ayrım uzunlukta ve konudadır. Gazel beş ile on beş beyit arasında aşkı, şarabı işler. Kaside otuz üç ile doksan dokuz beyit arasında bir uzunluğa çıkar ve belli bölümlerden geçer: giriş niteliğindeki nesib, konuya geçişi sağlayan girizgâh, övgünün yapıldığı methiye, şairin kendini övdüğü fahriye ve dua. Mesnevide ise her beyit kendi içinde kafiyelenir; şair her beyitte yeni bir ses seçebildiği için binlerce beyitlik hikâyeler bu şekille yazılabilir.

Divan şiirinde dört dizelik şekiller de vardır. Rubai dört dizeden oluşur ve felsefi düşünceleri işler. Tuyuğ da dört dizedir ve Türklere özgü bir şekil olarak bilinir. İkisi de aaxa düzeniyle kafiyelenir. Bunların yanında dört dizelik bentlerden kurulan murabba ve bestelenmek amacıyla yazılan şarkı da Divan şiirinin bentli şekilleri arasındadır. Rubai ile tuyuğun nasıl ayrıldığını ve bentli şekillerin iç düzenini Divan edebiyatı modülünde ayrı derslerde göreceğiz.

Batı etkisiyle gelen şekiller

Tanzimat'tan sonra Türk şiiri Batı şiirinin biçimleriyle tanıştı. Servetifünun şairleri iki biçimi öne çıkardı. Sone on dört dizedir; dizeler önce iki dörtlükte, ardından iki üçlükte toplanır. Serbest müstezat ise aruzla yazılır, ama dizeleri bir uzayıp bir kısalır; kalıp sürer, dize boyu serbestleşir.

Cumhuriyet döneminde yaygınlaşan serbest şiir bu zincirin son halkasıdır. Serbest şiirde ölçü kalıbı da, birim kalıbı da, zorunlu kafiye düzeni de yoktur. Serbest şiir, kalıpları bırakan söyleyişin adıdır; bu yüzden onu öteki şekiller gibi sabit bir birim ve kafiye düzeniyle tanımlamak mümkün olmaz. Aynı dönemde Beş Hececiler heceyle yazmayı sürdürdü; Cumhuriyet döneminde yazılmış bir şiirin şeklini dönem değil dizeler belirler.

Şekil ile tür ayrı sorulardır

Bir şiire iki ayrı açıdan ad verilebilir. Ders kitapları dış yapıya (birim, ölçü, kafiye düzeni) bakılarak verilen ada nazım şekli, konuya bakılarak verilen ada nazım türü der. Kaside bu ayrımı iyi gösterir: kaside bir şekildir, ama Allah'ın birliğini anlatan kasideye tevhid, Allah'a yakarana münacat, peygamberi övene nât, bir kişiyi övene methiye, yerene hicviye denir. Bu beş ad şekli değil konuyu adlandırır. Nitekim nât adı halk şiirinin dinî kolunda da geçer: aynı konu iki ayrı gelenekte, iki ayrı kalıpla yazılabilir. Bir soruda «nât hangi nazım şeklidir» diye sorulursa tuzağı fark et; nât konuyu söyler, şekli sormak için birime, ölçüye ve kafiyeye bakmak gerekir.

Şekil tanıma yöntemi

Bilinmeyen bir şiirin şeklini bulurken soruları her zaman aynı sırayla sor:

• Birim: Şiir beyitlerle mi, dörtlüklerle mi, bentlerle mi kurulmuş, yoksa belirgin bir birimi yok mu?
• Ölçü: Dizeler hece mi, aruz mu, serbest mi?
• Kafiye düzeni: Sesler hangi sırayla dönüyor (aa ba ca, aa bb cc, aaxa, xaxa bbba)?
• Uzunluk, konu ve özel öğe: Kaç beyit ya da kaç dörtlük var, konu ne, kavuşak, «bre, hey» seslenmesi ya da bölümler gibi bir işaret var mı?

Tablodaki satırlar tek bir ipucuyla değil, ipuçlarının birleşimiyle ayrılır. Şekil sorularında çeldirici çoğu zaman ipuçlarından yalnız birini değiştirir, öbürlerine dokunmaz: dörtlük ve aaxa aynı kalır ama ölçü heceden aruza geçer, ya da kafiye düzeni aynı kalır ama beyit sayısı on beşten kırk beşe çıkar. Değişen ipucunu yakalayan öğrenci şekli bulur.

Modülün araçları bir arada

Bu dersle birlikte şiirin dış yapısını okumak için gereken bütün araçlar elinde. Şekil tanıma yöntemi bu araçların yalnız bir kullanımıydı; bir şiiri incelemek, aynı araçları anlamın ve ahengin hizmetinde birlikte çalıştırmak demektir. Şiir inceleme kampında tek bir şiiri baştan sona ele alacağız: birimini ve ölçüsünü saptayacak, kafiyesini rediften ayıracak, temasını adlandıracak ve asonansla aliterasyonun dizelerde nerede yoğunlaştığını göstereceğiz.

Örnek 1 — Şemadan şekle

Soru: Anonim bir halk şiiri tek dörtlükte bitiyor; dizeleri yedi hecedir ve yalnız üçüncü dizesi kafiyenin dışında kalıyor. Bu şiirin nazım şekli hangisidir?

• A) Rubai
• B) Koşma
• C) Mâni
• D) Tuyuğ
• E) Sone

Çözüm: Birim tek dörtlük, ölçü yedi heceli hece ölçüsü, düzen aaxa, kol anonim. Rubai ve tuyuğ da dört dizelik ve aaxa düzenlidir, ama aruzla yazılan Divan şekilleridir. Koşma on bir heceli dörtlüklerle kurulur, sone on dört dizedir. Cevap: C.

Örnek 2 — Beyitleri saymak

Soru: Divan şiirine ait bir şiir dokuz beyitten oluşuyor. Kafiye düzeni aa ba ca da … biçiminde ilerliyor, konu aşktır ve şair adını son beyitte söylüyor. Bu şiirin şekli hangisidir?

• A) Mesnevi
• B) Gazel
• C) Kaside
• D) Murabba
• E) Koşma

Çözüm: Birim beyit, gelenek Divan. aa ba ca düzeni gazel ile kaside için ortaktır; mesnevi aa bb cc ile ayrılır. Dokuz beyit, gazelin 5–15 aralığına girer ve kasidenin en az otuz üç beytine uzaktır; aşk konusu da gazele uyar. Murabba bentlerle, koşma hece ölçülü dörtlüklerle kurulur. Cevap: B.

Örnek 3 — Başlık ile yapı çelişince

Soru: Uras, bir antolojide «Rubai» başlıklı bir şiir görüyor. Şiir dört dörtlükten oluşuyor, dizeleri on bir hecedir, ilk dörtlüğün kafiye düzeni xaxa, sonrakilerinki bbba, ccca, ddda biçimindedir. Uras bu şiirin şekli için hangi sonuca varmalıdır?

• A) Başlığı rubai olduğu için şekli rubaidir.
• B) Dörtlükle kurulduğu için şekli mânidir.
• C) Kafiye düzeni gazelinkiyle aynı olduğu için şekli gazeldir.
• D) Birimi, ölçüsü ve kafiye düzeni koşmaya uyduğu için başlık şekli belirlemez.
• E) Dizeleri on bir heceli olduğu için şekli serbest şiirdir.

Çözüm: Rubai tek dörtlükten oluşan, aruzlu bir Divan şeklidir; dört dörtlüklük, on bir heceli bir şiir ona uymaz. Mâni tek dörtlüktür, gazel beyitle kurulur, serbest şiirde ölçü kalıbı aranmaz. On bir hece, dörtlük birimi ve xaxa bbba düzeni koşmayı gösterir; başlığı şair seçmiştir. Cevap: D.

Örnek 4 — Şekil mi, tür mü?

Soru: Bir Divan şairi, peygamberi övdüğü kırk beyitlik, aa ba ca düzeninde bir şiir yazıyor. Bu şiir için «nât» adı kullanılıyor. Bu durumla ilgili hangisi doğrudur?

• A) Şiirin şekli kasidedir; nât adı şiirin konusunu, yani türünü bildirir.
• B) Nât, kırk beyitlik şiirlere verilen şekil adıdır.
• C) Şiir aa ba ca düzeninde olduğu için mesnevidir.
• D) Nât adı yalnız halk şiirinde kullanıldığı için bu ad yanlıştır.
• E) Şiir kırk beyit olduğu için gazeldir.

Çözüm: Beyit birimi, aa ba ca düzeni ve kırk beyitlik uzunluk kasideyi gösterir; gazel on beş beyitte kalır, mesnevi aa bb cc ile kafiyelenir. Peygamber övgüsü kasidenin konusudur ve nât bu konunun adıdır. Nât adı halk şiirinin dinî kolunda da geçer, ama bu Divan'daki kullanımı yanlış yapmaz. Cevap: A.

• Başlığı şekil sanmak. Şair şiirine istediği adı verebilir; şekli birim, ölçü ve kafiye düzeni belirler.
• Dörtlükle kurulan her şiiri koşma saymak. Mâni, semai, rubai, tuyuğ ve murabba da dört dizelik birimlerle kurulur; hece sayısına ve ölçünün türüne bak.
• Gazel ile kasideyi kafiye düzeninden ayırmaya çalışmak. İkisi de aa ba ca ile kafiyelenir; ayrım beyit sayısında, konuda ve kasidenin bölümlerindedir.
• Koşmayı ya da semaiyi aruzlu sanmak. Âşık şiirinin şekilleri heceyle, Divan şiirinin şekilleri aruzla yazılır; aruzla dörtlük birleşiyorsa Divan'ın dört dizelik şekillerine bak.
• Tür adını şekil adı sanmak. Tevhid, münacat, nât, methiye, hicviye konuyu adlandırır; şekil başka bir sorunun cevabıdır.
• Dönemden şekil çıkarmak. Cumhuriyet döneminde serbest şiir yaygınlaştı, ama heceyle ve kalıplı biçimlerle yazanlar da vardı.