Kafiye şeması

Mübeccel'in ödevi, verilen bir dörtlüğün kafiye şemasını yazmaktı. Dört dize gördü, yanlarına alt alta a, b, c, d harflerini koydu ve defteri kapattı. Akşam annesi kanepede yelek örüyordu. Dizindeki kâğıtta örgü deseni duruyordu: sıraların yanında A, B, A, B harfleri, altında kurşun kalemle bir not: «A lacivert, B krem.» Mübeccel yeleğin kenarına baktı. Birinci ve üçüncü sıra laciverdi, ikinci ve dördüncü sıra kremdi. Desendeki harf, sıranın kaçıncı olduğunu bildirmiyordu; hangi sıranın hangisiyle aynı renkte olduğunu bildiriyordu. Defteri yeniden açtı, dörtlüğü yüksek sesle okudu. Birinci dizenin son sesi üçüncü dizenin sonunda, ikinci dizeninki dördüncüsünde geri geliyordu.

• Bir dörtlüğün, beyitlerin ya da üçlüklerin dize sonlarından redifi ayırıp kafiye şemasını harflerle yazarsın.
• Düz, çapraz, sarma ve örüşük kafiye düzenlerini şemalarından tanır ve adlandırırsın.
• Kafiyesiz dizeyi bulur ve şemada «x» ile gösterirsin.
• Şemanın birim birim yazılışından şiirin nazım birimine ve beyitli düzenlerin farkına dair çıkarım yaparsın.

Harfler neyi taşır?

Kafiye ve redif dersinde redifi ayırmayı ve kalan ortak sesleri adlandırmayı öğrendik. Orada soru hep birkaç dize arasındaydı: ortak ses var mı, yok mu? Bütün bir şiire bakınca dizelerin sayısı artar ve ses ilişkileri bir ağ kurar. Birinci dize üçüncüyle, ikinci dördüncüyle kafiyelenebilir; bir dize hiçbir dizeyle eşleşmeyebilir. Bu ağı tek bakışta görmek için dize sonlarındaki kafiyelenmeyi harflerle gösteririz. Ders kitapları buna kafiye şeması ya da kafiye düzeni der.

Kural basittir: birbiriyle kafiyeli dizeler aynı harfi alır. İlk dizenin sesi «a» olur; ondan farklı bir ses ilk kez göründüğünde «b», sonra «c» gelir. Harf, dizenin sırasını ya da son sesin hangi harf olduğunu göstermez; kancadaki örgü desenindeki gibi yalnız eşliği gösterir. «a» ile işaretli bir dize «a» sesiyle bitmek zorunda değildir.

Hiçbir dizeyle kafiyelenmeyen dizeyi ders kitapları çoğunlukla x harfiyle gösterir. Bazı kaynaklar aynı dizeye sıradaki yeni harfi verir; o zaman «aaxa» yerine «aaba» yazılır. İki yazılış aynı düzeni anlatır, yalnız gösterim farklıdır. Bu derste kitaplardaki yaygın biçimle x kullanacağız.

Şemayı adım adım çıkarmak

Derse özel yazılmış şu dörtlüğe bak:

Bahçemizde dut ağacı

Gölgesi yaz ilacı

Dalına salıncak kurduk

Anısı tatlı, biraz acı

Birinci adım, dize sonlarını alt alta yazmaktır: «ağacı», «ilacı», «kurduk», «acı». İkinci adım redifi ayırmaktır. «Ağacı» ve «ilacı» sözcüklerinin sonundaki «-ı» iyelik ekidir, ama «acı» sözcüğünde bu ses kökün parçasıdır. Ek aynı görevde her dizede bulunmadığı için burada redif ayrılmaz. Üçüncü adım ortak sesi aramaktır. İlk iki dize «acı» sesinde buluşur, son dize de aynı sesle kapanır; bu üç dize «a» alır. «Kurduk» bu sesle eşleşmez ve başka hiçbir dizede karşılığı yoktur; o yüzden x olur. Şema aaxa.

Bu sıra atlanırsa şema bozulur. Dize sonunda aynı ek ya da sözcük görünce harfi hemen vermek, kafiyesiz bir dizeyi kafiyeli saymaya götürür. Şemada harfi belirleyen, redifin önünde kalan ortak sestir.

Düz kafiye: aaxa

Üçüncü dizesi serbest kalan, öteki üç dizesi aynı sesle kafiyelenen düzene düz kafiye denir. Yukarıdaki dut ağacı dörtlüğü tam bu düzendedir. Halk şiirinde tek dörtlükten oluşan mani bu düzenin bilinen örneğidir. Bazı kitaplar dört dizenin de aynı sesle bittiği «aaaa» dörtlüğünü de düz kafiye içinde sayar.

Birden çok dörtlükten oluşan halk şiirlerinde düzen dörtlükler arasında bir bağ da kurar. İlk dörtlük bir ses belirler. Sonraki dörtlüklerde ilk üç dize kendi aralarında yeni bir sesle kafiyelenir, son dize ise ilk dörtlüğün sesine döner. Ders kitaplarında bu bağlantı «xaxa bbba ccca» ya da benzer biçimlerde gösterilir. Bu dizilişin hangi nazım şekillerine ait olduğu sonraki derslerin konusudur.

Çapraz kafiye: abab

Birinci dizenin üçüncüyle, ikinci dizenin dördüncüyle kafiyelendiği düzen çapraz kafiyedir. Sesler birer dize atlayarak çaprazlama eşleşir:

Bir simitçi geçer yolda

Sokağa yayılır sesi

Tepsisi duruyor kolda

Çayımın sıcak nefesi

«Yolda» ile «kolda» sonundaki «-da» bulunma ekidir, iki dizede aynı görevde olduğu için redif olarak ayrılır; geride «ol» sesi kalır. «Sesi» ile «nefesi» sonundaki «-i» iyelik ekidir; ayrıldıktan sonra «es» sesi kalır. Birinci ve üçüncü dize «a», ikinci ve dördüncü dize «b» alır: abab.

Sarma kafiye: abba

Birinci dizenin dördüncüyle, ortadaki iki dizenin kendi aralarında kafiyelendiği düzen sarma kafiyedir. Dış dizeler içtekileri bir çerçeve gibi kuşatır:

Okulda son zil çaldı

Koridorda koşan sesler

Defterlerde kalan hevesler

Tahtada bir tebeşir kaldı

«Çaldı» ile «kaldı» geçmiş zaman ekini redif olarak bırakınca «al» sesinde birleşir; «sesler» ile «hevesler» çokluk ekini bırakınca «es» sesinde. Şema abba. Kancadaki dörtlükte de görüldüğü gibi, kafiyeli iki dizenin yan yana durması gerekmez. Sarmada bu mesafe en uzun hâlini alır: ses, aradaki iki dizeyi atlayıp dördüncü dizede geri gelir.

Örüşük kafiye: aba bcb cdc

Üçlüklerle kurulan bazı şiirlerde her üçlüğün ortadaki dizesi kendi üçlüğünde eşsiz kalır, ama sesini bir sonraki üçlüğün birinci ve üçüncü dizesine taşır. Ders kitapları bu düzene örüşük kafiye adını verir. Derse özel şu üç üçlüğe bak:

Sis iner yavaş yavaş dağlara

Çoban ıslık çalar uzaktan

Bir ses gelir bağlara

Kuşlar havalanır yapraktan

Pencerede yanar bir ışık

Duman yükselir topraktan

Sesler birbirine karışık

Ay doğar, iner gece

Gökle yer artık barışık

İlk üçlükte «dağlara» ile «bağlara» eşleşir; «-lara» redif olarak ayrılınca «ağ» kalır. Ortadaki «uzaktan» kendi üçlüğünde yalnızdır, ama «-tan» ayrılınca kalan «ak» sesi ikinci üçlükte «yapraktan» ve «topraktan» olarak döner. İkinci üçlüğün ortasındaki «ışık», üçüncü üçlükte «karışık» ve «barışık» olarak döner. Şema aba bcb cdc. Üçüncü üçlüğün ortasındaki «gece» şiir sürseydi dördüncü üçlüğe geçecek ve düzen «ded» diye ilerleyecekti. Halkaların birbirine geçtiği bir zincir gibi her üçlük bir sonrakine bağlanır.

Beyitlerle kurulan şiirlerde şema

Divan şiirinde birim beyit olduğu için şema ikişer harf hâlinde yazılır. İki düzen ders kitaplarında sık anılır. Birincisinde her beyit kendi içinde kafiyelidir ve her beyit yeni bir ses kurar: aa bb cc. Bu düzen mesneviyle eşleştirilir. Derse özel iki beyit:

Bir kervan çıktı yola seherde

Kimse bilmez ne var bu kederde

Yük ağır, yol uzun, menzil uzak

Her konakta bekler bir tuzak

«Seherde» ile «kederde», «-de» ayrılınca «er» sesinde birleşir; «uzak» ile «tuzak» «uzak» sesinde. Şema aa bb. Her beyit kendi sesini kurduğundan şair yüzlerce beyit boyunca aynı sesle biten sözcük aramak zorunda kalmaz; ders kitapları mesnevinin uzun konuları anlatmaya elverişli oluşunu buna bağlar.

İkinci düzende yalnız ilk beyit kendi içinde kafiyelidir. Sonraki beyitlerin birinci dizeleri serbest kalır, ikinci dizeleri ilk beytin sesine döner: aa ba ca da. Ders kitapları bu düzeni gazelle anar. Mesnevide her beyit ayrı bir ses taşırken gazelde bütün beyitler aynı sese bağlanır. Bu iki şeklin öteki özellikleri Divan edebiyatı modülünde ele alınacak.

Şema ve nazım birimi

Nazım birimi dersinde öbekleri saymayı öğrenmiştik. Şema bu sayımın sesteki karşılığıdır: harfler birim birim, aralarında boşlukla yazılır. «abab cdcd» iki dörtlüğü, «aa ba ca» üç beyti, «aba bcb» iki üçlüğü gösterir. Boşluksuz basılmış bir parçada ses ikişer dizede kapanıyorsa şema da ikişerli öbeklere ayrılır ve bu, birimin beyit olduğuna dair bir ipucudur.

Yeni bir birime geçince harfler a'dan yeniden başlamaz. Dörtlükler arasında ses ortaklığı yoksa ikinci dörtlük «cdcd» olur; önceki bir ses geri dönüyorsa eski harfini alır, «bbba» dizilişindeki son «a» gibi.

Şema bir şiirin kimliği hakkında da ipucu verir. Mani, koşma, gazel gibi şekillerin her birinin alışılmış bir kafiye düzeni vardır ve bir şekli tanırken şemaya bakmak çoğu zaman ilk adımdır. Bu düzenleri şekillerle tek tek eşleştirmek, Nazım şekillerine genel bakış dersinin işi olacak.

Kafiye şeması sesin yalnız dizenin bittiği yerde nasıl yinelendiğini haritalar. Bir dizenin içinde de aynı ünlüler, aynı ünsüzler ya da aynı sözcükler art arda gelip kulakta bir düzen bırakabilir. Sıradaki derste dize sonunu bırakıp dizenin içine bakacağız: ünlü tekrarına asonans, ünsüz tekrarına aliterasyon, sözcük tekrarına tekrir adı verilir ve bu üçünün ahenge nasıl katıldığını göreceğiz.

Örnek 1 — İki dörtlükte bağlantı

Soru: Sekiz dizelik, derse özel bir parça iki dörtlük hâlinde basılmıştır: «Sabahları erken kalkar köyümüz / Ocaklarda tüter ince bir duman / Bağa bahçeye gider herkes / Akşama dek sürer bitmez harman // Baharda dallar çiçek açar / Kış sessizce dağlara kaçar / Güneş tarlaya ışık saçar / Akşam olur, serinler orman». Bu iki dörtlüğün kafiye şeması hangisidir?

• A) abab cdcd
• B) aaxa bbxb
• C) xaxa bbba
• D) abba cddc
• E) xaxa bbbb

Çözüm: İlk dörtlükte «duman» ile «harman» «man» sesinde buluşur; «köyümüz» ve «herkes» hiçbir dizeyle eşleşmez. İlk dörtlük xaxa olur. İkinci dörtlükte «açar», «kaçar», «saçar» geniş zaman eki ayrılınca «aç» sesinde birleşir ve b alır. Son dize «orman» yeni bir ses değildir; ilk dörtlüğün «man» sesine döner, bu yüzden eski harfini, a'yı alır. E seçeneği bu dönüşü görmez. Cevap: C.

Örnek 2 — Ortak sözcük kafiye kurar mı?

Soru: Derse özel şu dörtlük veriliyor: «Dedemin elleri sert bir taş gibi / Sesi yumuşak, sıcak bir aş gibi / Bahçeye çıkar bir çocuk gibi / Gülüşü sanki on beş yaş gibi». Dört dizenin de «gibi» ile bittiğini gören bir öğrenci şemayı aaaa yazıyor. Doğru şema ve gerekçesi hangisidir?

• A) aaaa; dört dize aynı sözcükle bittiğinden hepsi kafiyelidir.
• B) aaxa; «gibi» ayrılınca «taş», «aş», «yaş» ortak sesi taşır, «çocuk» taşımaz.
• C) abab; ilk dize üçüncüsüne, ikinci dize sonuncusuna bağlanır.
• D) aaxa; üçüncü dize ötekilerden kısa olduğu için serbesttir.
• E) xxxx; redif bulunan şiirde kafiye aranmaz.

Çözüm: Önce redifi ayırırız. «Gibi» sözcüğü atılınca dize sonlarında «taş», «aş», «çocuk», «yaş» kalır. «Aş» sesi ilk iki dizede ve son dizede yinelenir. «Çocuk» bu sesle eşleşmez; önünde ortak ses bulunmayan bir tekrar kafiye kurmaz. Şema aaxa olur. D doğru şemayı yanlış gerekçeye bağlar; dizenin uzunluğu kafiyeyi belirlemez. Cevap: B.

Örnek 3 — Adı şemaya bağlamak

Soru: Kafiye düzeni adı ile şeması arasındaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

• A) Çapraz kafiye – abab
• B) Sarma kafiye – abba
• C) Düz kafiye – aaxa
• D) Örüşük kafiye – abab cdcd
• E) Beyitlerin kendi içinde kafiyelenmesi – aa bb cc

Çözüm: Örüşük kafiye üçlüklerle kurulur; her üçlüğün ortadaki dizesi sonraki üçlüğün dış dizelerine geçer: aba bcb cdc. abab cdcd ise iki dörtlükte çapraz düzendir. Öteki eşleşmeler ders kitabındaki gösterimle uyuşur. Cevap: D.

Örnek 4 — Beyitlerde iki düzen

Soru: Derse özel şu üç beyit veriliyor: «Kapıdan girdi yine bahar / Dallarda açtı gül ile nar // Bülbül sabaha kadar öttü / Sabah olunca dindi rüzgâr // Gül dalında bir çiğ tanesi / Bir sabahlık ancak ömrü var». Bu parçanın şeması ve ders kitaplarında bu düzenin anıldığı şekil hangi seçenekte doğru verilmiştir?

• A) aa bb cc; mesnevi
• B) aa ba ca; mesnevi
• C) abab cc; gazel
• D) aba bcb; gazel
• E) aa ba ca; gazel

Çözüm: «Bahar» ile «nar» ilk beyitte «ar» sesinde buluşur ve aa olur. İkinci beyitte «öttü» eşsiz kalır, «rüzgâr» ilk beytin sesine döner: ba. Üçüncü beyitte «tanesi» eşsiz, «var» yine aynı sese dönüyor: ca. Yalnız ilk beyit kendi içinde kafiyeli, sonrakilerin ikinci dizeleri ona bağlı. Bu düzen gazelle anılır. B şemayı doğru, şekli yanlış verir; mesnevide her beyit kendi sesini kurar. Cevap: E.

• Harfi dize numarası sanmak. Dört dizeye a, b, c, d yazmak şema değildir. Harf yalnız eşliği gösterir: aynı harf, aynı sesle kafiyelenmiş dizeler demektir.
• Redifi kafiye saymak. Bütün dizeler aynı ek ya da sözcükle bitebilir. Harfi o ortak son değil, redif atıldığında geride duran ses belirler; geride ortak ses kalmayan dize x olur.
• Kafiyeyi yalnız alt alta dizelerde aramak. Sarma düzende birinci ve dördüncü dize, aralarında iki dize olduğu hâlde kafiyelidir.
• Her birimde harflere a'dan yeniden başlamak. Yeni ses yeni harf alır: iki çapraz dörtlük «abab cdcd» yazılır. Önceki bir ses geri dönerse eski harfi kullanılır.
• Gazel ile mesnevi şemasını karıştırmak. aa bb cc'de her beyit kendi içinde kafiyelidir; aa ba ca'da yalnız ilk beyit öyledir, sonrakilerin ikinci dizeleri ilk beyte döner.
• x ile yeni harfi ayrı düzen sanmak. «aaxa» ile «aaba» aynı dörtlüğü anlatır; bazı kaynaklar kafiyesiz dizeye x yerine sıradaki harfi verir.