Kafiye ve redif

Kâmuran, sınıfın veda panosuna asılacak dizelerin ilk ikisini annesine okudu: «Bu bahçede geçti yıllarımız / Bu sıralarda kaldı anılarımız.» Sonra ekledi: «İkisi de aynı sesle bitiyor, demek kafiyesi kusursuz.» O sırada telefonu titredi; sınıf grubuna öğretmenden bir mesaj gelmişti: «Yarın kitaplarımızı ve defterlerimizi unutmayalım.» Mesajda da iki sözcük aynı eklerle bitiyordu, ama kimsenin aklına onu şiir saymak gelmezdi. Kâmuran dizelerine döndü ve bu kez eklerin örttüğü kısma, «yıl» ile «anı» sözcüklerine kulak verdi. Biri «l», öbürü «ı» sesiyle bitiyordu. Dize sonlarındaki benzerliğin tamamı eklerden geliyordu; sözcüklerin kendisinde ortak tek bir ses yoktu.

• Dize sonlarındaki aynı görevli ekleri ve sözcükleri sondan başa doğru ayırarak redifi bulursun.
• Redif ayrıldıktan sonra kalan ortak sesleri sayıp kafiyenin yarım, tam ya da zengin olduğunu belirlersin.
• Yazılışı aynı, anlamı farklı sözcüklerle kurulmuş cinaslı kafiyeyi redif tekrarından ayırırsın.
• Sesteş ama görevi farklı ekleri redife katma yanılgısından kaçınırsın.

Kulağın yakaladığı iki ayrı tekrar

Nazım birimi dersinde dizelerin hangi öbeklerde toplandığını gördük; Hece ölçüsü ve duraklar ile Aruz ölçüsü sezgisi derslerinde dizenin içindeki ritmi saydık; Serbest ölçü dersinde de kalıbın bırakılabildiğini, ses düzeninin o zaman şairin seçimine kaldığını öğrendik. Şimdi dizenin bittiği yere bakıyoruz. Kalıplı şiirde dize sonları çoğu zaman birbirini yankılar ve bu yankı ahenk dediğimiz ses uyumunun en duyulur parçasıdır: okuru bir sonraki dizeye taşır, dizeyi akılda tutmayı kolaylaştırır, bir öbeğin bittiğini kulağa haber verir.

Kâmuran'ın yaşadığı karışıklık, bu yankının iki ayrı kaynaktan gelmesindendir. Dize sonunda bazen aynı ek ya da aynı sözcük olduğu gibi tekrarlanır; buna redif denir. Bazen de sözcüklerin kendisi, anlamları ayrı olsa bile, son seslerinde benzeşir; buna kafiye (uyak) denir. Kâmuran'ın dizelerinde birincisi vardı, ikincisi yoktu. Kulak ikisini birlikte duyar; çözümleme ise onları birbirinden ayırmakla başlar.

Redif: görevi aynı olan tekrar

Redif, dize sonlarında yazılışı, okunuşu, anlamı ve görevi aynı olan eklerin ya da sözcüklerin tekrarıdır. Tanımın kilit sözcüğü «görev»dir. Aynı sesleri taşıyan iki ek, cümlede aynı işi görüyorsa redif sayılır; biri iyelik, öbürü şahıs eki gibi ayrı işler görüyorsa sayılmaz. Bir ek, ünlü uyumu yüzünden bir dizede «-lar», öbüründe «-ler» biçimini alabilir; görevi değişmediği sürece bu iki biçim aynı ek kabul edilir.

Redif üç biçimde karşına çıkar: yalnız eklerden oluşabilir, yalnız bir sözcükten oluşabilir ya da ek ile sözcük art arda gelebilir. Kâmuran'ın dizelerinde «-lar» çokluk eki ve «-ımız» iyelik eki (birinci çoğul kişi) iki sözcükte de aynı işi görür; bu yüzden «-larımız» rediftir.

Redifi sondan başa doğru ayırmak

Redif dizenin en sonunda durur, kafiye onun hemen önündedir. Bu yüzden çözümleme sondan başlar ve şu sırayı izler:

1. Karşılaştırılacak dizelerin son sözcüklerini alt alta yaz.
2. En sondaki parçayı al: bir sözcükse anlamına, bir ekse görevine bak. Bütün dizelerde aynıysa onu redif olarak ayır.
3. Bir önceki parçaya geç ve aynı soruyu sor. Görevi farklı ilk parçaya ya da sözcüğün köküne ulaştığında dur.
4. Geriye kalan kısımlarda sondan başa doğru ortak sesleri say. Bu sesler kafiyedir.

Namık Kemal'in şu iki dizesini bu sırayla çözelim (mader: anne; yoğimiş: yokmuş):

Vatanın bağrına düşman dayadı hançerini

Yoğimiş kurtaracak bahtı kara maderini

Son sözcükler «hançerini» ve «maderini». En sondaki «-i» iki sözcükte de belirtme durum ekidir; ayrılır. Önündeki «-n-» ekleri birbirine bağlayan kaynaştırma ünsüzüdür; ayrılır. Ondan önceki «-i» iki sözcükte de üçüncü tekil kişi iyelik ekidir; o da ayrılır. Sıra «hançer» ve «mader» köklerine geldi. Redif «-ini» olarak belirlendi. Köklerde sondan say: «r» ortak, «e» ortak, bir önceki seste «ç» ile «d» ayrılıyor. Kafiye «er»dir.

Kafiye türleri: sesleri saymak

Kafiye, redif ayrıldıktan sonra dize sonlarında kalan ortak seslerdir ve ses sayısına göre adlandırılır:

Namık Kemal'in dizelerindeki «er» iki sesten oluştuğu için tam kafiyedir. Saymaya her zaman sondan başlanır ve ilk ayrılan seste durulur; sözcüğün başka bir yerinde rastlantıyla tekrar eden bir ses kafiyeye eklenmez. Bu derste örnekleri kısa ünlülerle kurduk; uzun okunan bir ünlü (â, î ya da û) taşıyan sözcükte ses sayımının nasıl yapılacağı konusunda ders kitabının kabulüne bakılır.

Sesteş ekler: aynı ses, ayrı görev

Redifte en sık yapılan hata, sesleri aynı diye her eki redife katmaktır. Derse özel yazılmış şu iki dizeye bakalım:

Kapıda bekliyorsun, gel otur dostum

Bu yokuşu çıktım, biraz yorgunum

«Dostum» sözcüğünde «-um» iyelik ekidir: «benim dostum». «Yorgunum» sözcüğünde ise «-um» birinci tekil kişi ekidir: «ben yorgunum». Ses aynı, görev ayrı; bu yüzden redif yoktur ve ekler kafiyeye dahil edilir. Sondan sayınca «m» ve «u» ortaktır, ardından «t» ile «n» ayrılır: kafiye «um», yani tamdır.

Aynı «dostum» sözcüğünü bu kez «Yağmur yağdı, sırılsıklam üstüm» dizesiyle eşleyelim. «Üstüm» sözcüğündeki «-üm» de iyelik ekidir; ünlü uyumuyla «-um»dan ayrılsa bile görev aynı kaldığı için redif olarak ayrılır. Geriye «dost» ile «üst» kalır: «t» ve «s» ortak, sonra «o» ile «ü» ayrılır. Kafiye «st», yine iki ses, yine tam.

İki çözümün sonucu aynı türe düştü, ama yolları farklıydı. Soru çözerken en çok dikkat isteyen yanlış da buradan doğar: görevi farklı eki redif diye ayırıp kafiyeyi eksik sayan bir seçenek, doğrunun hemen yanında durabilir.

Cinaslı kafiye ve sözcük tekrarı

Aynı sözcük iki dizenin sonunda aynı anlamla tekrar ediyorsa rediftir. Yazılışı aynı kalıp anlamı değişiyorsa artık redif değil, cinaslı kafiyedir. Derse özel bir beyit:

Kar eridi, kuş döndü, geldi yine yaz

Gördüğünü unutmadan bir deftere yaz

İlk «yaz» bir mevsimin adıdır, ikincisi «yazmak» fiilinin emridir. Sesler bütünüyle aynı olduğu hâlde anlam ve görev ayrıldığı için iki sözcük redif oluşturmaz; aralarındaki kafiye cinaslıdır. Cinaslı kafiyeyi tanımak için ses saymak yetmez: sözcüğün o dizede ne anlama geldiğini sormak gerekir.

Redifsiz kafiye, kafiyesiz redif

Ders kitaplarında redif ile kafiyenin her zaman birlikte bulunmadığı belirtilir. Tevfik Fikret'in şu iki dizesinde redif yoktur, kafiye vardır:

Yiyin efendiler yiyin, bu hân-ı iştihâ sizin;

Doyunca, tıksırınca, çatlayıncaya kadar yiyin!

«Sizin» sözcüğündeki «-in» ilgi ekidir; «yiyin» sözcüğündeki «-in» ise ikinci çoğul kişiye emir ekidir. Ses aynı, görev ayrı olduğundan bu ekler redif sayılmaz, kafiyeye girer. Sondan sayınca «n» ve «i» ortaktır, ardından «z» ile «y» ayrılır; kafiye «in», tamdır.

Ters durum Kâmuran'ın dizelerinde vardı: «-larımız» redifi ayrılınca «yıl» ile «anı» ortak ses taşımaz. Kulak bir benzerlik duyar, ama o benzerliğin tamamı rediften gelir. Pek çok ders kitabı bu durumu «redif var, kafiye yok» diye adlandırır.

Halk şiirinde yarım kafiye

Halk şairleri dizelerini çoğunlukla sazla ve sözle, kulak için söylemiştir. Ders kitaplarında Halk şiirinde yarım kafiyenin ve redifin genellikle sık görüldüğü belirtilir: dize sonuna uzunca bir redif yerleşir, onun önünde de çoğu zaman tek bir ortak ses kalır. Bu bir eksiklik sayılmaz; redifin taşıdığı tekrar, yarım kafiyenin sesini güçlendirir. Kafiyenin türü bir şiirin değerini değil, dize sonundaki ses düzenini adlandırır.

Buraya kadar hep iki ya da üç dizeyi tek tek karşılaştırdık. Bir dörtlükte ise dört dize vardır ve hangisinin hangisiyle uyaklandığı şiirden şiire değişir: bazen üçüncü dize dışarıda kalır ve öteki üçü aynı sesle biter, bazen dizeler birer atlayarak eşleşir, bazen de dıştaki iki dize içteki ikiliyi kucaklar. Dize sonlarına harf verip bu eşleşmeleri bir düzen olarak okumak, kafiye şemasının konusu.

Örnek 1 — Redif ve yarım kafiye bir arada

Soru: Bu ders için yazılan dörtlüğe bak: «Kırlangıçlar uçar gider / Ceylan sudan kaçar gider / Hanın önünde bir kervan / Sabah olur göçer gider». Birinci, ikinci ve dördüncü dizelerin sonunda redif ve kafiye nedir?

• A) Redif «gider», kafiye «-ar» ekleriyle kurulmuş tam kafiye
• B) Redif «-ar gider», kafiye «ç» sesinden oluşan yarım kafiye
• C) Redif yok, kafiye «çar gider» zengin kafiye
• D) Redif «-çar gider», kafiye yok
• E) Redif «gider», kafiye «uç, kaç, göç» sözcükleriyle cinaslı kafiye

Çözüm: Son sözcük «gider» üç dizede de aynı anlamda tekrar eder; ayrılır. Önündeki «-ar, -ar, -er» geniş zaman ekidir ve üçüncü tekil kişiyi bildirir; ünlü uyumuyla değişse de görevi aynıdır, o da ayrılır. Redif «-ar gider»dir. Geriye «uç, kaç, göç» kalır: «ç» ortak, önündeki «u, a, ö» ayrılır. Tek ortak ses yarım kafiye verir. A geniş zaman ekini redife katmamış, D kökteki «ç» sesini redife sokmuştur. Cevap: B.

Örnek 2 — Sesteş ek tuzağı

Soru: Derse özel yazılmış beyit: «Bu şehirde bir yolcuyum / Testide kalmadı suyum». Dize sonlarıyla ilgili doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Redif «-um», kafiye «uy» tam kafiyedir.
• B) Redif «-yum», kafiye «u» yarım kafiyedir.
• C) Redif yoktur; kafiye «uyum» zengin kafiyedir.
• D) Redif «uyum», kafiye yoktur.
• E) Kafiye cinaslıdır, çünkü iki sözcük aynı seslerle biter.

Çözüm: «Yolcuyum» sözcüğünde «-um» birinci tekil kişi ekidir: «ben yolcuyum». «Suyum» sözcüğünde ise «-um» iyelik ekidir: «benim suyum». Aradaki «-y-» iki sözcükte de kaynaştırma ünsüzüdür, ama ondan sonraki ekin görevi farklı olduğundan sondan ayırma daha ilk adımda durur. Redif yoktur. Sondan sayınca «m, u, y, u» ortaktır, ardından «c» ile «s» ayrılır. Dört ses zengin kafiye verir. A ve B, görevi farklı eki redif saymıştır. Cevap: C.

Örnek 3 — Tevfik Fikret'ten iki dize: ilgi eki ve emir eki

Soru: Tevfik Fikret'in «Yiyin efendiler yiyin, bu hân-ı iştihâ sizin; / Doyunca, tıksırınca, çatlayıncaya kadar yiyin!» dizelerinde son sözcükler için hangisi doğrudur?

• A) Redif «-in» ekidir, kafiye yoktur.
• B) Redif «yiyin» sözcüğüdür, kafiye «siz» tam kafiyedir.
• C) Kafiye «i» sesinden oluşan yarım kafiyedir.
• D) Redif ve kafiye birlikte «izin» seslerinden oluşur.
• E) Redif yoktur; ilgi eki ile emir eki görevce ayrıldığından «in» sesleri tam kafiye oluşturur.

Çözüm: «Sizin»deki «-in» bir aitlik bildirir ve ilgi ekidir; «yiyin»deki «-in» ikinci çoğul kişiye emir ekidir. Görev farklı olduğu için redif yoktur. Sondan say: «n» ortak, «i» ortak, sonra «z» ile «y» ayrılır. İki ses tam kafiyedir. A sesteş ekleri redif sayar; C ise sondaki «n» sesini atlayıp «i»den saymaya başlar. Cevap: E.

Örnek 4 — Aynı sözcük, iki ayrı durum

Soru: Aşağıdaki dize çiftleri bu ders için yazıldı. Hangisinde sondaki «dal» sözcükleri cinaslı kafiye kurar?

• A) «Bahçede kırıldı bir dal / Rüzgârda savruldu bir dal»
• B) «Kuş kondu, eğildi dal / Gözünü yum, uykuya dal»
• C) «Erik açtı, çiçek doldu dal / Kiraz kızardı, eğildi dal»
• D) «Kar yağdı, beyaza büründü dal / Güneş çıktı, ışıldadı dal»
• E) «Yeşerdi kurumuş dal / Meyveye durdu o dal»

Çözüm: A, C, D ve E'de iki «dal» da ağacın dalıdır; anlam ve görev aynı olduğundan bu tekrarlar rediftir. B'de ilk «dal» ağacın dalı, ikincisi «dalmak» fiilinin emridir: uykuya dal. Yazılış aynı, anlam ayrı olduğundan bu kafiye cinaslıdır. Cevap: B.

• Sesteş eki redif saymak. İyelik «-ım» ile birinci tekil kişi «-ım», ilgi «-in» ile emir «-in», çokluk «-ler» ile üçüncü çoğul kişi «-ler» aynı sesi taşır ama ayrı iş görür. Görevi ayrı ek redif olmaz, kafiyeye girer.
• Ayırmaya baştan başlamak. Önce kafiyeyi arayıp sonra redifi bulmaya çalışan öğrenci, aynı görevdeki ekleri kafiyeye katıp kafiyeyi olduğundan zengin gösterir. Sıra her zaman sondan başadır.
• Ortak sesi sözcüğün ortasında aramak. «Sev» ile «gez» bir «e» paylaşır, ama son sesleri ayrıdır; kafiye sondan sayılır ve ilk ayrılan seste biter.
• Aynı sözcüğün her tekrarını redif sanmak. Anlamı değişen sözcük redif değil, cinaslı kafiyedir; her tekrarda sözcüğün dizedeki anlamını sor.
• Benzer sesi kafiyenin varlığına kanıt saymak. Kâmuran'ın dizelerinde olduğu gibi, benzerliğin tamamı rediften geliyorsa kafiye yoktur.