YKS Türk Dili ve Edebiyatı · Şiir Bilgisi · EDB-E02-L04

Serbest ölçü

AYTher yıl mutlaka soru çıkan konu· 8 bölüm

1Kanca

Hüsniye okul dergisinin son sayfasında kısa ve uzun satırlarla dizilmiş bir şiir gördü. Bir satırda tek sözcük vardı, altındakinde on sözcük. Arkadaşına dergiyi uzatıp «Bu şiir değil ki, düz yazıyı satırlara bölmüşler; ölçüsü yok, bunu herkes yazar» dedi. Akşam denemek istedi. Ödev defterindeki bir paragrafı rastgele yerlerden kesip alt alta yazdı ve yüksek sesle okudu. Sesi her satır sonunda yanlış yerde düştü; «ve» ile biten bir satır havada asılı kaldı. Sonra dergideki şiiri aynı biçimde okudu. Tek sözcüklük satırda kendiliğinden durdu, aynı sözcükle başlayan iki satır kulağında bir yankı bıraktı. İki metinde de hece sayısı satırdan satıra değişiyordu. Ayrım başka bir yerden geliyordu.

2Hedefler

Bir şiir parçasının dizelerini tek tek sayarak ölçüsünün hece, aruz ya da serbest olduğunu belirlersin.
Serbest ölçülü bir şiirde ahengi taşıyan tekrarı, ses benzerliğini ve dize kırılmasını gösterirsin.
Serbest şiiri satırlara bölünmüş düzyazıdan dize düzeni, yoğunluk ve ses bakımından ayırırsın.
Serbest müstezat ile serbest ölçü arasındaki farkı ve serbest ölçünün Türk şiirindeki yerini dönemlerle ilişkilendirirsin.

3Konu anlatımı

Ölçü neyi düzenler?

Şiirde ölçü, dizelerin hangi kurala göre uzunluk kazandığını belirleyen düzendir. «Hece ölçüsü ve duraklar» dersinde dizelerin hece sayısının eşit tutulduğunu ve dizenin belli yerlerinden durakla bölündüğünü gördün. «Aruz ölçüsü sezgisi» dersinde ise ölçünün sayıdan çok hecelerin uzunluğuna ve kısalığına bakan başka bir hesabını tanıdın. İki düzenin ortak yanı, şaire dizeye başlamadan önce bir kalıp vermesidir: yedili mi yazılacak, hangi aruz kalıbı izlenecek, şair bunu baştan seçer ve bütün şiir boyunca o kalıba uyar.

Bugünkü konu, bu ön kalıbın kaldırıldığı durumdur.

Serbest ölçünün tanımı

Serbest ölçü, dizelerde belli bir hece sayısının ya da belli bir aruz kalıbının aranmadığı söyleyiştir. Her dizenin uzunluğunu şiirin içinden gelen iki şey belirler: söylenen anlam ve sesli okuyuştaki söyleyiş. Bir düşünce tek sözcükte tamamlanıyorsa dize tek sözcük olur; bir görüntü uzun bir solukla anlatılıyorsa dize uzar.

Aşağıda bu ders için yazılmış bir örnek şiir var:

Sabah

otobüs durağında üç kişi

biri saatine bakıyor

biri yağmura

ben ikisine de bakıyorum

ve kimse gelmiyor

Dizeleri tek tek sayalım. «Sa-bah» iki hecedir. «O-to-büs du-ra-ğın-da üç ki-şi» on hecedir. «Bi-ri sa-a-ti-ne ba-kı-yor» dokuz hecedir; «saat» sözcüğünün iki hece olduğuna dikkat et. «Bi-ri yağ-mu-ra» beş, «ben i-ki-si-ne de ba-kı-yo-rum» on, «ve kim-se gel-mi-yor» altı hecedir. Sayılar 2, 10, 9, 5, 10, 6 diye gidiyor. İki dize on hece tutsa da bu bir kalıp kurmaz, çünkü öteki dizeler başka uzunluklardadır. Burada hece ölçüsü yoktur. Sözcüklerin çoğu Türkçedir, Arapça ve Farsça tamlama bulunmaz, şiir bir aruz kalıbına yaslanmaz. Ölçü serbesttir.

Ölçü yoksa ahenk nereden gelir?

Hüsniye'nin kulağında kalan yankı bu sorunun cevabıdır. Serbest ölçülü şiir dizeleri eşit uzunlukta tutmaz, ama ses düzenini başka araçlarla kurar.

Tekrar. Örnek şiirde «biri» iki dizenin başında gelir; «bakıyor» sözcüğü bir dize sonra «bakıyorum» biçiminde döner. Aynı sözcüğün yinelenmesi okurun kulağına bir dayanak verir.

Eksiltili paralellik. «Biri yağmura» dizesinde fiil yoktur; okur onu bir üstteki dizeden tamamlar. İki dizenin aynı biçimde kurulup ikincisinin kısaltılması bir ritim yaratır.

Ses benzerlikleri. Yakın sözcüklerde aynı ünlülerin ya da aynı ünsüzlerin sık geçmesi şiirde bir müzik doğurur. Bunların adları ve nasıl bulunacakları «Ahenk unsurları» dersinin konusudur; burada yalnız serbest şiirin de bu araçları kullandığını bilmen yeter.

Dize kırılması. Dizenin nerede biteceğini şair seçer; okuyuşu da bu seçim yönetir. «Sabah» sözcüğünün tek başına bir dize olması, okuru ilk sözcükten sonra durdurur; zaman bilgisi bir başlık gibi öne çıkar. Son dizenin «ve» ile açılması da bekleyişi bir adım uzatır.

Bütün bu araçlar birlikte iç ahenk diye anılır: ölçü kalıbından değil, sözcüklerin seçiminden, dizilişinden ve dizenin nerede kesildiğinden doğan ses uyumu. Kafiye de serbest şiirde yasak sayılmaz; şair isterse kullanır, istemezse kullanmaz. Hece ve aruzda kalıp zorunludur, serbest şiirde ise her ses düzeni bir tercihtir.

Nazım birimi de serbestleşir

«Nazım birimi» dersinde beyit, dörtlük ve bent kavramlarını tanıdın. Hece ve aruz şiirinde bir birimin dize sayısı çoğunlukla bellidir: beyit iki, dörtlük dört dizedir. Serbest şiirde dizeler, dize sayısı birbirini tutmayan kümeler hâlinde dizilebilir; bir küme yedi dize, ardından gelen küme tek dize olabilir. Kümeler arasındaki boşluk, anlamın bir yerde kapandığını gösterir. Ölçünün kalkmasıyla birlikte birimin büyüklüğü de anlama bırakılmış olur.

«Serbest ölçü ölçüsüzlüktür» yanılgısı

Kancadaki yargının ilk yarısı, serbest ölçüyü rastgele satır bölmekle eşitliyordu. Oysa serbest ölçüde kaldırılan şey sayı kuralıdır; seçim kuralı yerinde durur. Hüsniye'nin ödev paragrafını kestiği yerler hiçbir anlam ya da ses gerekçesine dayanmıyordu; bu yüzden okuyuş yanlış yerlerde düştü. Dergideki şiirde ise her kırılma bir duraklama, bir vurgu ya da bir bekleyiş yaratıyordu. Ritim de bu yüzden kaybolmaz: dizelerin boyu değişse bile kırılmaların ve tekrarların kurduğu vurgu düzeni okuyuşa bir tempo verir. «Ölçüsü yok» demek yerine «ölçüsü kalıba bağlı değil» demek daha doğrudur.

Serbest şiir ile düzyazı arasındaki fark

Serbest şiir ile düzyazı aynı sözcükleri kullanabilir; ayrım üç yerde ortaya çıkar. İlki dize düzenidir: düzyazıda satır sonu sayfanın genişliğine göre gelir, şiirde şairin seçimine göre. İkincisi yoğunluktur: şiir bir görüntüyü birkaç sözcüğe sıkıştırır, açıklama yapmaz; düzyazı bağlaçlarla düşünceyi adım adım açar. Üçüncüsü sestir: serbest şiirde tekrar ve ses benzerliği bilinçli olarak öbeklenir, düzyazıda bunlar varsa bile tesadüftür. Örnek şiir düzyazıya çevrilse şöyle bir cümle olur: «Sabah otobüs durağında üç kişi vardı; biri saatine, biri yağmura bakıyordu, ben ikisine bakıyordum, kimse gelmiyordu.» Bilgi aynı kalır, ama «Sabah» sözcüğünden sonraki durak ve «biri» tekrarının yankısı kaybolur.

Türk şiirinde serbest ölçünün yolu

Divan şiiri aruzla, halk şiiri heceyle yazıldı. Ölçüyü gevşetmenin bir ara basamağı Servetifünun şiirinde görülür. Bu topluluk serbest müstezat biçimini kullandı. Serbest müstezatta dizeler uzun ve kısa olarak serbestçe sıralanır, ama ölçü hâlâ aruzdur: dize, seçilen aruz kalıbının birimlerinden kimi zaman çok, kimi zaman az alarak uzar ya da kısalır. Yani dize uzunluğu serbestleşmiş, kalıp ise yerinde kalmıştır. Ayrıntısı «Servetifünun ve Fecriati» modülünde gelecek.

Hece ve aruz kalıbının ikisinin de bırakıldığı serbest ölçü Cumhuriyet döneminde yaygınlaştı. Ders kitaplarında toplumcu gerçekçi şiirin temsilcisi olarak anılan Nâzım Hikmet serbest nazımla birlikte anılır. 1941'de ortaya çıkan Garip akımı da ölçüye, kafiyeye ve söz sanatlarına karşı çıkışıyla bilinir. Aynı dönemde Beş Hececiler hece ölçüsünü sürdürdü; dolayısıyla Cumhuriyet döneminde yazılmış her şiir serbest değildir. Bu akımların kendisi «Cumhuriyet Dönemi Şiiri» modülünde ayrı ayrı işlenecek. Burada akılda tutulacak olan şudur: dönem bir eğilimi gösterir, bir şiirin ölçüsünü ise yalnız dizeleri belirler.

Ölçü türünü tanıma yöntemi

Bir parçanın ölçüsünü bulurken önce sayar, sonra sayının gösterdiğine bakarsın.

Adım	Hece ölçüsü	Aruz ölçüsü	Serbest ölçü
Hece sayısı	Dizeler eşit (7, 8, 11…)	Çoğunlukla eşittir; eşitlik tek başına ayırt etmez	Dizeden dizeye değişir, kalıp kurmaz
Durak ve düzen	Belli yerlerde (4+3, 4+4, 6+5)	Hece sayısıyla değil, uzun-kısa heceyle düzen kurulur	Aranmaz
Sözcük ve dönem ipucu	Halk şiiri, Beş Hececiler	Divan, bazı Tanzimat ve Servetifünun şiiri; Arapça-Farsça tamlamalar	Çoğunlukla Cumhuriyet dönemi; gündelik söyleyiş
Ahengin kaynağı	Kalıp ve durak, yanında kafiye	Kalıp, yanında kafiye ve redif	Tekrar, ses benzerliği, dize kırılması

Tablonun en önemli satırı ilkidir. Eşit hece sayısı hece ölçüsü için gerekli bir koşuldur, ama tek başına yetmez: bir aruz beytinin iki dizesi de aynı sayıda hece taşıyabilir. Bu yüzden sayıma, sözcük ve dönem ipucunu da eklersin. Serbest ölçünün işareti ise dize sayılarının bir kalıba oturmamasıdır.

Serbest şiirde kalıp kafiyeyi zorunlu kılmadığı için dize sonlarındaki ses benzerliği bir tercihe dönüşür. Kalıplı şiirde ise bu sesler düzenli aralıklarla yinelenir ve her birinin bir adı vardır. Sıradaki derste dize sonunda tekrarlanan sesleri ikiye ayırmayı öğreneceksin: aynı görevdeki ek ya da sözcük tekrarı olan redifi bulup önce ayırmayı, geride kalan ortak seslerin hangi tür kafiyeyi oluşturduğunu adlandırmayı.

4Çözümlü örnekler

Örnek 1 — Dizeleri sayarak ölçüyü bulmak

Soru: Derse özel yazılmış örnek şiir: «Annem / mutfakta çay demliyor / ben pencerede / yağmuru sayıyorum / bir, iki, üç». Bu parçanın ölçüsü hangisidir?

A) Hece ölçüsünün yedili kalıbı
B) Aruz ölçüsü
C) Hece ölçüsünün sekizli kalıbı
D) Serbest ölçü
E) Serbest müstezat

Çözüm: Dizeleri sayalım: «An-nem» 2, «mut-fak-ta çay dem-li-yor» 7, «ben pen-ce-re-de» 5, «yağ-mu-ru sa-yı-yo-rum» 7, «bir i-ki üç» 4. İki dizenin yedi hece olması bir kalıp kurmaz; öteki dizeler 2, 5 ve 4 hecedir. Aruz kalıbına dair bir ipucu yoktur; serbest müstezat da aruzla yazıldığı için elenir. Cevap: D.

Örnek 2 — Eşit sayı ve durak

Soru: Derse özel yazılmış dörtlük: «Akşam iner kasabaya / Fırın kokar sokaklara / Çocuk koşar eve doğru / Lamba yanar pencerede». Bu dörtlükle ilgili hangisi doğrudur?

A) Dize uzunlukları anlama göre değiştiği için serbest ölçülüdür.
B) Dizeler on bir hecedir ve 6+5 duraklıdır.
C) Her dize sekiz hecedir ve 4+4 duraklıdır; hece ölçüsüyle yazılmıştır.
D) Arapça-Farsça tamlamalar taşıdığı için aruzla yazılmıştır.
E) Dizeleri yedi hecedir ve 4+3 duraklıdır.

Çözüm: «Ak-şam i-ner / ka-sa-ba-ya» 4+4, «Fı-rın ko-kar / so-kak-la-ra» 4+4, «Ço-cuk ko-şar / e-ve doğ-ru» 4+4, «Lam-ba ya-nar / pen-ce-re-de» 4+4. Dört dize de sekiz hecedir ve durak her dizenin ilk dört hecesini ayırır ve hiçbir sözcüğü bölmez. Dörtlükte tamlama yoktur, A ise eşit sayıyı görmezden gelir. Cevap: C.

Örnek 3 — Serbest şiirde ahengi bulmak

Soru: Derse özel yazılmış örnek şiir: «Deniz / bugün de mavi / bugün de bizi bekliyor / bugün de kimse gelmedi». Bu parçada ahengi en çok sağlayan unsur hangisidir?

A) Dizelerin eşit hece sayısı
B) Belli bir aruz kalıbı
C) Her dizenin aynı yerden durakla bölünmesi
D) Dörtlüklerin düzenli kafiye örgüsü
E) «Bugün de» öbeğinin üç dizenin başında yinelenmesi

Çözüm: Sayım 2 («De-niz»), 5 («bu-gün de ma-vi»), 8 («bu-gün de bi-zi bek-li-yor»), 8 («bu-gün de kim-se gel-me-di») verir; eşitlik yoktur, A ve C düşer. Aruz ipucu yoktur, parça tek kümedir ve dize sonları kafiye kurmaz. Kulağa dayanak veren, üç dizenin aynı öbekle açılmasıdır. Cevap: E.

Örnek 4 — Serbest müstezat ile serbest ölçü

Soru: Servetifünun şiirinde kullanılan serbest müstezat ile Cumhuriyet döneminde yaygınlaşan serbest ölçü arasındaki temel fark nedir?

A) Serbest müstezatta dize uzunlukları değişse de aruz kalıbına bağlılık sürer; serbest ölçüde ne hece sayısı ne aruz kalıbı aranır.
B) Serbest müstezat heceyle, serbest ölçü aruzla yazılır.
C) İkisi de aynı biçimin farklı dönemlerdeki adıdır.
D) Serbest müstezatta bütün dizeler eşit uzunluktadır.
E) Serbest ölçüde dizeler her zaman kafiyelidir.

Çözüm: Serbest müstezatta dize uzunluğu serbestleşmiştir, ama dizeler seçilen aruz kalıbının birimleriyle kurulur. Serbest ölçü bu son bağı da bırakır. B iki ölçüyü yer değiştirir, D müstezatın uzun-kısa dizesini yok sayar, E serbest şiirdeki kafiyeyi zorunlu sanır. Cevap: A.

5Tuzaklar

Serbest ölçüyü rastgele satır bölmek sanmak. Kaldırılan şey sayı kalıbıdır; dizenin nerede kesileceği hâlâ anlama ve söyleyişe göre seçilir.
«Serbest şiirde hiçbir ses düzeni yoktur» seçeneğine kanmak. Tekrar, ses benzerliği, eksiltili paralellik ve dize kırılması iç ahengi kurar; kafiye de kullanılabilir.
İki dizenin eşit çıkmasına bakıp hece ölçüsü demek. Bütün dizeleri say; birkaç dizenin aynı sayıyı tutması kalıp kurmaz.
Eşit sayıyı tek başına hece ölçüsünün kanıtı saymak. Aruzlu bir beytin iki dizesi de aynı sayıda hece taşıyabilir; tamlamalara ve döneme de bak.
Serbest müstezatı serbest ölçüyle karıştırmak. Müstezatta dize uzunluğu değişir ama aruz kalıbı sürer.
Dönemden ölçü çıkarmak. Cumhuriyet döneminde Beş Hececiler hece ölçüsünü kullandı; ölçüyü dizeleri sayarak belirlersin.

6Tekrar kartı

Serbest ölçü: dizelerde belli bir hece sayısı ya da aruz kalıbı aranmaz; dize uzunluğunu anlam ve söyleyiş belirler.
Ölçü türünü bulmak için her dizeyi tek tek say; sayılar bir kalıba oturmuyorsa ölçü serbesttir.
Serbest şiirde ahenk: tekrar, ses benzerliği, eksiltili paralellik, dize kırılması, isteğe bağlı kafiye. Hepsine birlikte iç ahenk denir.
Serbest şiirde birimlerin dize sayısı değişebilir; kümeleri anlam belirler.
Serbest şiir ile düzyazıyı ayıran üç şey: şairin seçtiği dize düzeni, yoğunluk, bilinçli ses düzeni.
Serbest müstezat (Servetifünun): dize uzunluğu değişir, aruz kalıbı sürer.
Serbest ölçü Cumhuriyet döneminde yaygınlaştı: Nâzım Hikmet, Garip akımı (1941). Beş Hececiler ise heceyi sürdürdü.

7Alıştırma

Soru 1 · Kolay
Dizelerde belli bir hece sayısının ya da aruz kalıbının aranmadığı, dize uzunluğunun anlama göre değiştiği söyleyişe ne ad verilir?
1. A)Hece ölçüsü
2. B)Serbest ölçü
3. C)Aruz ölçüsü
4. D)Durak
5. E)Redif
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Kalıp aranmayan ve dize uzunluğu anlama bırakılan bu söyleyiş serbest ölçü diye adlandırılır.
Soru 2 · Kolay
Serbest ölçülü bir şiirde bir dizenin uzun ya da kısa olmasını belirleyen başlıca etken hangisidir?
1. A)Seçilen aruz kalıbının birim sayısı
2. B)Şiirin yedili mi sekizli mi yazıldığı
3. C)Durağın dördüncü heceden sonra gelmesi zorunluluğu
4. D)Dörtlüğün kafiye örgüsü
5. E)Söylenen anlam ve sesli okuyuştaki söyleyiş
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Serbest ölçüde ön kalıp yoktur, bu yüzden dizenin boyunu yalnız anlam ve söyleyiş belirler.
Soru 3 · Kolay
Derse özel yazılmış örnek şiir: «Kar yağdı / gece boyunca / sokak lambasının altında / bir kedi». Bu parçanın ölçüsü hangisidir?
1. A)Serbest ölçü
2. B)Hece ölçüsünün yedili kalıbı
3. C)Hece ölçüsünün on birli kalıbı
4. D)Aruz ölçüsü
5. E)Serbest müstezat
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Dizeler sırasıyla 3, 5, 9 ve 3 hecedir; sayılar kalıp kurmaz ve aruz ipucu bulunmaz.
Soru 4 · Kolay
Ders kitaplarında 1941'de ortaya çıktığı belirtilen Garip akımı ölçü ve kafiye konusunda nasıl bir tutumla bilinir?
1. A)Aruzu yeniden canlandırmayı amaçlamıştır.
2. B)Yalnız on birli hece kalıbını kullanmıştır.
3. C)Ölçüye, kafiyeye ve söz sanatlarına karşı çıkmıştır.
4. D)Serbest müstezatı tek nazım biçimi saymıştır.
5. E)Halk şiirinin dörtlük ve kafiye düzenine bağlı kalmıştır.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Garip akımı sıradan insanı anlatan, ölçü ve kafiye kalıplarını bırakan tutumuyla tanınır.
Soru 5 · Orta
Derse özel yazılmış dörtlük: «Köy yolunda kar erir / Çoban güler sürüye / Dere coşar taşlara / Bahar gelir yaylaya». Bu dörtlüğün ölçüsü için hangisi doğrudur?
1. A)Dize uzunlukları değiştiği için serbest ölçülüdür.
2. B)Sekizli hece ölçüsüyle ve 4+4 durakla yazılmıştır.
3. C)Aruzla yazılmış bir serbest müstezattır.
4. D)Yedili hece ölçüsüyle ve 4+3 durakla yazılmıştır.
5. E)On birli hece ölçüsüyle ve 6+5 durakla yazılmıştır.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. «Köy yo-lun-da / kar e-rir», «Ço-ban gü-ler / sü-rü-ye», «De-re co-şar / taş-la-ra», «Ba-har ge-lir / yay-la-ya» dizelerinin her biri dört artı üç, toplam yedi hecedir.
Soru 6 · Orta
Serbest ölçüyle ilgili yargılardan hangisi yanlıştır?
1. A)Dizelerde belli bir hece sayısı aranmaz.
2. B)Dize kırılmaları okuyuşu ve vurguyu yönetebilir.
3. C)Şair isterse kafiye kullanabilir.
4. D)Birimlerin dize sayısı birbirinden farklı olabilir.
5. E)Serbest ölçülü şiirde hiçbir ses düzeni bulunmaz.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Serbest şiirde ses düzeni kalıptan değil tekrar, ses benzerliği ve dize kırılmasından gelir; yani ses düzeni vardır.
Soru 7 · Orta
Derse özel yazılmış örnek şiir: «Sabah / otobüs durağında üç kişi / biri saatine bakıyor / biri yağmura / ben ikisine de bakıyorum / ve kimse gelmiyor». Bu parçada ahengi kuran unsur hangisidir?
1. A)Bütün dizelerin on hece olması
2. B)«Biri» sözcüğünün iki dizenin başında yinelenmesi
3. C)Dizelerin 4+4 duraklarla bölünmesi
4. D)Arapça-Farsça tamlamaların sıklığı
5. E)Her dizenin aynı sesle bitmesi
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Sayım 2, 10, 9, 5, 10, 6 verir ve durak yoktur; kulağa dayanak olan, iki dizeyi açan «biri» tekrarıdır.
Soru 8 · Orta
Servetifünun şiirinde kullanılan serbest müstezatla ilgili hangisi doğrudur?
1. A)Aruzla yazılır, ama dizeler uzun ve kısa olarak serbestçe sıralanır.
2. B)Hece ölçüsünün sekizli kalıbıyla yazılır.
3. C)Dizelerinde hiçbir ölçü kalıbı aranmaz.
4. D)Yalnız dört dizelik birimlerle kurulur.
5. E)Cumhuriyet döneminde Garip akımının bulduğu bir biçimdir.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Serbest müstezatta dize uzunluğu serbestleşir, ama dizeler seçilen aruz kalıbının birimleriyle kurulmaya devam eder.
Soru 9 · Orta
Serbest ölçülü bir şiiri satırlara bölünmüş bir düzyazıdan ayıran özellik hangisidir?
1. A)Serbest şiirin daha uzun olması
2. B)Düzyazıda hiç sözcük tekrarı bulunmaması
3. C)Satır sonlarının şairin anlam ve söyleyişe göre yaptığı seçimle belirlenmesi
4. D)Serbest şiirin her dizesinin eşit hece taşıması
5. E)Düzyazının Arapça sözcük içermemesi
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Düzyazıda satır sonu sayfa genişliğine bağlıdır; şiirde ise kırılmayı şairin anlam ve ses seçimi belirler.
Soru 10 · Orta
Derse özel yazılmış iki dize: «Irmak kıyısında söğüt eğilmiş / Dağların ardında bir köy bekliyor». Bu dizelerin ölçüsü ve durağı hangisidir?
1. A)Yedili hece, 4+3
2. B)On birli hece, 6+5
3. C)Sekizli hece, 4+4
4. D)Serbest ölçü, durak yok
5. E)On birli hece, 4+4+3
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. «Ir-mak kı-yı-sın-da / sö-ğüt e-ğil-miş» ve «Dağ-la-rın ar-dın-da / bir köy bek-li-yor» dizeleri altı artı beş, toplam on bir hecedir.
Soru 11 · Orta
Serbest şiirde nazım biriminin serbestleşmesi ne anlama gelir?
1. A)Şiirin bütünüyle tek dizeden oluşması gerekir.
2. B)Beyit ve dörtlük kullanmak yasaklanmıştır.
3. C)Her bent tam dört dize olmak zorundadır.
4. D)Dize kümelerinin büyüklüğü bir kalıba bağlı kalmaz; bir küme yedi, öteki tek dize olabilir.
5. E)Dizeler arasında hiç boşluk bırakılmaz.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Ölçü kalkınca birimin kaç dizeden oluşacağı da anlama bırakılır; kümeler farklı büyüklükte olabilir.
Soru 12 · Zor
Derse özel yazılmış örnek şiir: «Deniz / bugün de mavi / bugün de bizi bekliyor / bugün de kimse gelmedi». Bu parça için üç yargı öne sürülüyor. I. Son iki dizenin hece sayısı aynı olduğu için parça hece ölçüsüyle yazılmıştır. II. «Bugün de» öbeğinin dize başlarında yinelenmesi ahenk sağlar. III. Parçada bir aruz kalıbı izlenmez ve dize uzunlukları anlama göre değişir. Hangi yargılar doğrudur?
1. A)Yalnız birinci yargı
2. B)Birinci ve ikinci yargı
3. C)Yalnız ikinci yargı
4. D)Birinci ve üçüncü yargı
5. E)İkinci ve üçüncü yargı
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. Sayım 2, 5, 8, 8 verir; iki dizenin eşitliği kalıp kurmadığı için birinci yargı yanlış, öbür ikisi doğrudur.
Soru 13 · Zor
Fuzuli'nin bir gazelinden alınan, Arapça ve Farsça kökenli sözcüklerle dolu bir beytin iki dizesi de on altı hecedir. Bir öğrenci bu eşitliğe bakıp beyti hece ölçülü sayıyor. Öğrencinin yanılgısı nedir?
1. A)Eşit hece sayısı tek başına yetmez; Divan şiirine ait bu beyit aruzla yazılmıştır ve aruzda düzeni hecelerin uzunluk-kısalığı kurar.
2. B)Gazel yalnız tek dizelik birimlerle yazılır.
3. C)Beyit serbest ölçülüdür, çünkü dize uzunlukları anlama göre değişir.
4. D)Beyit serbest müstezattır, çünkü iki dizeden oluşur.
5. E)Hece ölçüsünde dizeler on altı heceyi geçebilir, ama bu beyitte durak yoktur.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. Divan geleneği, gazel biçimi ve yoğun Arapça-Farsça söz varlığı aruza işaret eder; sayı eşitliği bu ipuçlarını silmez.
Soru 14 · Zor
Derse özel yazılmış örnek şiir: «Kapıyı açtım / ve / içeride kimse yoktu». «Ve» bağlacının tek başına bir dize olması okuyuşta nasıl bir etki yaratır?
1. A)Dizeleri eşit hece sayısına getirir.
2. B)Şiire bir aruz kalıbı kazandırır.
3. C)Okuru kapı açıldıktan sonra bir an durdurup bekleyişi uzatır.
4. D)Dörtlüğün kafiye örgüsünü tamamlar.
5. E)Parçayı düzyazıya dönüştürür.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Bağlaç tek başına bırakılınca okuyuş orada kesilir; içeride ne bulunacağı bir dize geciktirilmiş olur.
Soru 15 · Zor
Dönem ya da topluluk ile ölçü eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
1. A)Divan şiiri: aruz
2. B)Halk şiiri: hece
3. C)Beş Hececiler: hece
4. D)Garip akımı: aruz
5. E)Servetifünun'da serbest müstezat: aruz
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. Garip akımı ölçü ve kafiye kalıplarına karşı çıkmıştır; ona aruz eşlemek akımın tutumuyla çelişir.

8Ustalık kapısı

5 soru, 5 dakika. 4 ya da 5 doğru yaptıysan sıradaki derse, «Kafiye ve redif» dersine geç. 3 ve altındaysan 3. ve 4. bölümü yeniden oku, sonra kapıyı bir kez daha çöz.

Soru 1 · Orta
Derse özel yazılmış dörtlük: «Çatılarda serçe sesi / Bahar geldi sokağıma / Pencereyi açar açmaz / Güneş doldu odacığa». Bu dörtlüğün ölçüsü hangisidir?
1. A)Serbest ölçü
2. B)Yedili hece, 4+3 durak
3. C)Aruz
4. D)On birli hece, 6+5 durak
5. E)Sekizli hece, 4+4 durak
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: E. «Ça-tı-lar-da / ser-çe se-si», «Ba-har gel-di / so-ka-ğı-ma», «Pen-ce-re-yi / a-çar aç-maz», «Gü-neş dol-du / o-da-cı-ğa» dizelerinin her biri dört artı dört hecedir.
Soru 2 · Orta
Ders kitaplarında toplumcu gerçekçi şiirin temsilcisi olarak anılan Nâzım Hikmet ölçü bakımından hangi kavramla birlikte anılır?
1. A)Serbest müstezat
2. B)Yedili hece kalıbı
3. C)Serbest ölçüyle yazılan nazım
4. D)Aruzun Divan kalıpları
5. E)Halk şiirinin dörtlük düzeni
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: C. Nâzım Hikmet ders kitaplarında serbest nazımla anılır; hece ve aruz kalıplarının dışında yazılan şiiri temsil eder.
Soru 3 · Zor
Hıfzı okul panosundaki «Toplantı saat üçte başlayacak, lütfen geç kalmayın» duyurusunu «Toplantı saat / üçte başlayacak, lütfen / geç kalmayın» biçiminde üç satıra bölüp «Bu da serbest ölçülü şiir oldu» diyor. Hıfzı'nın yargısıyla ilgili hangisi söylenebilir?
1. A)Satırlar farklı uzunlukta hecelerden kurulduğundan yargı doğrudur.
2. B)Duyuru aruzla yazıldığı için yargı yanlıştır.
3. C)Satırlar eşit uzunlukta olmadığı için metin hece ölçülüdür.
4. D)Satır bölmek tek başına yetmez; kırılmalar anlam ve söyleyişe göre yapılmamış, metinde yoğunluk ve bilinçli ses düzeni de yoktur.
5. E)Serbest ölçüde kafiye zorunlu olduğu için yargı yanlıştır.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: D. «Saat» ile «üçte» arasındaki kesinti anlamı böler; serbest şiiri düzyazıdan ayıran dize seçimi, yoğunluk ve ses burada bulunmaz.
Soru 4 · Zor
Derse özel yazılmış örnek şiir: «Gece uzun / yol uzun / ve ben bir başıma yürüyorum bu uzun yolda». Parça hakkında verilen yargılardan doğru olanı hangisidir?
1. A)Dizeler 4, 3 ve 15 hecedir; ölçü serbesttir ve ahenk «uzun» sözcüğünün tekrarıyla kurulmuştur.
2. B)Dize sonlarındaki tekrar parçayı hece ölçülü yapar.
3. C)Dizeler eşit uzunlukta olduğu için parça yedili hecedir.
4. D)Uzun son dize parçanın düzyazı olduğunu kanıtlar.
5. E)Parça serbest müstezattır, çünkü kısa ve uzun dizeler vardır.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: A. «Ge-ce u-zun» dört, «yol u-zun» üç, son dize on beş hecedir; sayı kalıp kurmaz, «uzun» üç kez dönerek ahengi taşır.
Soru 5 · Zor
Hidayet, Cumhuriyet döneminde yazıldığını bildiği bir şiir için sayım yapmadan «Bu dönemde serbest ölçü yaygınlaştı, demek ki bu şiir de serbest» diyor. Şiirin bütün dizeleri on bir hecedir ve 6+5 durakla bölünmektedir. Hidayet'in akıl yürütmesindeki hata nedir?
1. A)Cumhuriyet döneminde hiç serbest şiir yazılmamıştır.
2. B)Dönem yalnız bir eğilimi gösterir; Beş Hececiler gibi bu dönemde heceyi süren şairler de vardır ve ölçüyü dizelerin sayımı belirler.
3. C)On birli dizeler her zaman aruzla yazılır.
4. D)6+5 durak serbest ölçünün işaretidir.
5. E)Cumhuriyet döneminde yalnız serbest müstezat kullanılmıştır.
Önce çöz, sonra cevabı açCevabı gizle
Cevap: B. Eşit on bir hece ve düzenli 6+5 durak hece ölçüsünü gösterir; dönem bilgisi bu sayımın önüne geçemez.

E02 — Şiir Bilgisi

Modülün bütün dersleri bitince işaretle; modül 1, 3, 7 ve 21. günlerde YKS ana sayfasındaki tekrar listesine döner.