Edebi dil ve günlük dil

Tilbe edebiyat defterinin kenarına kendinden emin bir not düştü: «Mecaz şairlerin işidir; evde, sokakta kimse mecazla konuşmaz.» Akşam annesi marketten döndü, poşetleri tezgâha bıraktı: «Kasada yarım saat bekledim, ayaklarıma kara sular indi.» Babası maçı sorunca küçük kardeşi Ulvi omuz silkti: «Bizimkiler ikinci yarıda dağıldı.» Tilbe telefonuna baktı. Az önce arkadaşına kendisi de yazmıştı: «sınav beni bitirdi, kafam yandı». Kimsenin ayağına su inmemiş, hiçbir oyuncu bir yere dağılmamış, Tilbe'nin kafası da yanmamıştı. Yine de evde hiç kimse bir sözü yanlış anlamamıştı. Tilbe defterdeki notun üstünü çizdi, ama yerine yeni bir soru yazdı: mecaz mutfakta da varsa, şiiri mutfaktaki konuşmadan ayıran şey nedir?

• Günlük dilin iletişim amacını, kalıplarını ve konuşma ortamına yaslanan yanını bir konuşma ya da mesaj örneğinde gösterirsin.
• Bir dize ya da paragrafta edebi dilin araçlarını (mecaz, çok anlamlılık, imge, ses değeri, alışılmadık sözcük birleşmeleri, yoğunluk) bulursun.
• Edebi metindeki devrik cümleyi ve bir kişinin ağzından verilen yöre söyleyişini dil yanlışından ayırırsın.
• Bir ifadenin günlük mü edebi mi kullanıldığına metindeki somut bir ipucuyla karar verirsin.

Günlük dil işini bitirince çekilir

Kasadaki kuyruktan yakınan anne bir şiir kurmaya çalışmıyordu; yorulduğunu duyurmak istiyordu. Günlük dilin ilk özelliği budur: amacı iletişimdir. Söz, karşıdakine bir bilgiyi, isteği ya da duyguyu ulaştırdığı anda görevini tamamlar. Ertesi gün kimse annesinin cümlesini kelimesi kelimesine hatırlamaz; akılda kalan, annenin yorulduğudur. Sözcükler bir taşıyıcıdır ve yük indirilince unutulur.

Bu amaç günlük dile birkaç belirgin özellik kazandırır. İlki açıklıktır: söz tek bir yoruma doğru gitmelidir, yoksa konuşma aksar. İkincisi hazır kalıplardır: «Kolay gelsin», «Geçmiş olsun», «Eline sağlık» gibi sözler düşünülmeden kurulur, çünkü herkes ne zaman söyleneceklerini bilir. Üçüncüsü konuşma durumuna yaslanmaktır: «Şunu şuraya bırakıver» cümlesi bir kâğıda yazıldığında neredeyse hiçbir şey söylemez; mutfakta, elinde tabakla duran birine söylendiğinde ise «şu»nun da «şura»nın da ne olduğu bellidir. Cümlede eksik kalan anlamı el işareti, bakış, ses tonu ve konuşanların ortak geçmişi tamamlar.

Günlük dil kurallara da her zaman uymaz. «Geliyom», «napıyosun», mesajlardaki «tmm», «slm», «bi bakar mısın» gibi biçimler yazım kurallarına aykırıdır, ama konuşanlar birbirini anladığı için işlerini görür. Bu kullanımlar hızdan ve kolaylıktan doğar. Anlamı zenginleştirmek için değil, sözü kısaltmak için seçilirler.

Mecaz yalnız şiire ait değil

Tilbe'nin ilk notu çok yaygın bir yanılgıdır. «Ayaklarıma kara sular indi», «kafam yandı», «ikinci yarıda dağıldılar» ifadelerinin hiçbirinde sözcükler gerçek anlamıyla kullanılmamıştır. TYT Türkçe akademisinin «Mecaz anlam» ve «Deyimler» derslerinde gördüğün gibi gündelik konuşma mecazla ve deyimle doludur. Bu yüzden «cümlede mecaz var, öyleyse edebi dil kullanılmış» diye düşünmek seni yanlış seçeneğe götürür.

Asıl fark mecazın varlığında değil, mecazın nasıl yaşadığındadır. Annenin deyimi o mutfakta icat edilmedi; dilde hazır duruyordu, sayısız kez söylenmişti ve anlamı sabitti. Duyan kimse durup «su nereden indi» diye düşünmez. Günlük dilin mecazları aşınmış, kalıplaşmış mecazlardır; kulak onlara takılmaz. Edebi dil ise mecazı çoğu zaman yeniden, o metin için kurar. Okuru durdurur ve bir sözcüğün alışılmadık yerinde ne aradığını sordurur.

Edebi dilde söyleyiş de yük taşır

Günlük konuşmada önemli olan «ne söylendiği»dir; anlaşıldığı sürece nasıl söylendiğini kimse tartmaz. Edebi metinde ise söyleyiş, söylenen içerik kadar ağırlık taşır. Bir şiiri düz bir cümleyle özetleyebilirsin ama o özet şiirin yerini tutmaz; aynı içeriği taşıyan başka bir sözcük dizisi aynı etkiyi bırakmaz. Bu yüzden edebi metinde sözcükler yerinden oynatılamaz gibi durur.

Sanatsal metni öğretici metinden ayıran amacı ve dilin sanatsal işlevini «Öğretici ve sanatsal metinler» dersinde tanıdın. Şimdi o işlevin hangi araçlarla gerçekleştiğine, sözcük ve cümle düzeyinde bakıyoruz. Aşağıdaki örneklerin hepsi bu ders için yazıldı.

Tablodaki birkaç satır üzerinde duralım. İmge satırındaki cümlede hiçbir sözcük mecaz değildir; buna rağmen okur bir mutfağı görür ve duyar. Demek ki imge kurmak için mecaz şart değildir. Ders kitaplarında beşinci satırdaki gibi alışılmışın dışına çıkan kullanımlar için «sapma» terimi de geçer: pas demire ait bir şeydir, sessizliğe yakıştırılınca okur o sessizliğin eskiliğini, ağırlığını hisseder. Ses değerinin, yani ahengin hangi tekrarlarla kurulduğunu Şiir Bilgisi modülünde adlarıyla öğreneceksin. Yoğunluk satırındaki iki kısa cümle ise bir bekleyişi, belki bir küslüğü ya da bir yası, hiçbirini adlandırmadan sezdirir.

Bir dizeyi yakından okumak

İstiklal Marşı'nın ilk iki dizesi, edebi dilin bu araçlarının birkaçını aynı anda gösterir:

Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak;

Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.

Mehmet Âkif Ersoy'un bu dizelerini dört adımda çözelim.

Söz dizimi. Düz cümlede yüklem sona gelir: «Bu şafaklarda yüzen al sancak, yurdumun üstünde tüten en son ocak sönmeden sönmez.» Dizede yüklem «sönmez» öne alınmıştır; cümle devriktir ve vurgu, korkuyu yatıştıran o söze düşer.

Alışılmadık birleşme. «Sönmek» ateşe ve ışığa ait bir fiildir. Sancak yanmaz; yine de dize ona sönmeyi yakıştırır ve bayrağı bir ateş, bir ışık gibi düşündürür. «Yüzen» sözcüğü de suyun yokluğunda kullanılmıştır: sancak, sabah kızıllığının içinde dalgalanmaktadır.

Yan anlam. «Ocak» sözlükte ateş yakılan yerdir. «Yurdumun üstünde tüten en son ocak» ise bir evi, bir aileyi, o yurtta yaşayan son insanları anlatır. Duman tüten ocak, içinde hayat süren evdir.

Ses ve yoğunluk. İki dize aynı seslerle biter: «sancak» ve «ocak». Bu ses benzerliğinin adını Şiir Bilgisi modülünde öğreneceksin. İki dizenin taşıdığı yüke de bak: bir teselli, bir söz, bir koşul. Gündelik konuşmada bunu söylemek için birkaç cümle gerekirdi.

Ölçünlü dil ve bilinçli ayrılmalar

Edebi dil, ölçünlü dil (standart dil) üzerine kurulur: yazar okulda öğrendiğin yazım ve dil bilgisi kurallarıyla yazar. Ama yer yer bilerek bu kuralların dışına çıkar. Devrik cümle bunun en sık görülen biçimidir; az önceki dizede olduğu gibi yüklem vurgu ya da ses için öne alınır. İkinci biçim, bir kişinin konuşmasında yöre ağzını korumaktır. Şu kısa parça, kadının sesini duyurmak için kuruldu:

Kadın, kapının eşiğinde durup oğlunun arkasından baktı. Sonra seslendi: «Gideceksen git oğul, emme dönüşünü geciktirme.»

Anlatıcı ölçünlü dille yazıyor; «emme» ise kadının konuşmasına ait bir söyleyiş. Yazar bunu bilmediğinden değil, kadını kendi sesiyle duyurmak için böyle yazmıştır. Mesajdaki «tmm» ile buradaki «emme» arasındaki fark amaçtadır: ilki zamandan kazanmak için yapılan bir kısaltmadır, ikincisi bir insanı okurun gözünde canlandırmak için seçilmiş bir ayrıntı.

Aynı içerik, iki söyleyiş

Aynı bilgiyi önce günlük dille, sonra edebi dille söyleyen derse özel iki çift cümle:

Soldaki cümleler bir durumu bildirir ve işleri orada biter. Sağdakiler aynı durumu bir görüntüye çevirir: baston gerçekte ağırlaşmaz, yaşlılığın yükü ona aktarılmıştır; «her bahar» sözü ise yılların birikişini tek bir sözcük öbeğine sığdırır. İkinci satırda saatler, sırasını bekleyen insanlar gibi pencerenin önüne dizilir ve can sıkıntısı okurun gözünde bir kuyruğa dönüşür.

Bu cümlelerde ağır, süslü, sözlük gerektiren tek bir sözcük yok. «Edebi dil süslü ve anlaşılmaz bir dildir» yargısı bu yüzden yanlıştır. Halk edebiyatının dinî-tasavvufi kolunda Yunus Emre sade Türkçesiyle anılır; divan şiirindeki süslü söyleyiş ise bir dönemin tercihidir, edebi dilin tanımı değil. Edebi dil malzemesini gündelik konuşmadan alır: dedeyi, bastonu, baharı herkes her gün söyler. Ayrıldığı yer sözcüklerin kendisi değil, onların bir araya getiriliş biçimidir.

Sırada yorum var

«Sokağın ışıkları birer birer söndü» cümlesi bir akşam vaktini de anlatabilir, bir mahallenin boşalmasını da. Çok anlamlılık okura bir alan açar; ama o alanın sınırını ne çizer? Aynı dize, yazıldığı yıl ve yer bilindiğinde başka mı okunur? Bir sonraki derste metin ile bağlamı arasındaki ilişkiye ve bir yorumun hangi ipuçlarıyla savunulabildiğine bakacağız.

Örnek 1 — Hazır mecaz mı, yeni kurulmuş mecaz mı?

Soru: Hangi cümlede dil, gündelik kalıpların dışına çıkıp söyleyenin o anda kurduğu bir mecazla kullanılmıştır?

• A) Bu haberi duyunca dilim tutuldu.
• B) Arkadaşım bana çok kırıldı.
• C) Kış, kasabanın kapılarını tek tek yoklayıp içeri sızmanın yolunu aradı.
• D) Ödevler gözümü korkuttu.
• E) Kardeşim yemeği çabucak bitirdi.

Çözüm: «Dili tutulmak», «kırılmak» ve «gözünü korkutmak» mecazdır, ama dilde hazır bulunan, herkesin düşünmeden kullandığı kalıplardır. E gerçek anlamlıdır. C'de kışa kapı yoklayan, yol arayan birinin davranışı yüklenmiştir; bu söz bir kalıp değildir, cümle için kurulmuştur. Cevap: C.

Örnek 2 — «Süslü ve anlaşılmaz» yanılgısı

Soru: Derse özel kurulmuş iki dize: «Kapıda bir çift terlik / Kimse giymiyor artık». Bu dizeler için hangi değerlendirme yerindedir?

• A) Ağır ve süslü sözcükler taşımadığı için edebi dil kullanılmamıştır.
• B) Gündelik sözcüklerle kurulduğu hâlde bir yokluğu adlandırmadan sezdirir ve okura bir görüntü bırakır.
• C) Anlamı ancak konuşma ortamı bilinirse anlaşılabilir.
• D) Yazım kurallarına aykırı kısaltmalar içerir.
• E) Yalnız bir eşyanın yerini bildiren öğretici bir cümledir.

Çözüm: Dizelerde sözlük gerektiren tek sözcük yoktur, yine de terliklerin giyilmemesi bir ayrılığı ya da kaybı düşündürür; bu yoğunluk ve imge edebi dilin özelliğidir. A tam da çürütülmesi gereken yanılgıdır; C, D ve E'yi dizede destekleyen bir ipucu bulunmaz. Cevap: B.

Örnek 3 — Ağız özelliği yanlış mıdır?

Soru: «Yaşlı adam bahçe kapısını kapattı ve torununa döndü: "Yarın erkenden gelivir, fideleri dikecez."» Bu parça için hangisi söylenebilir?

• A) Yazar yazım kurallarını bilmediği için «dikecez» biçimini kullanmıştır.
• B) Parçanın tamamı yöre ağzıyla yazılmıştır.
• C) Parça, kısaltmalarla hızlandırılmış bir mesajdır.
• D) Anlatıcı ölçünlü dili kullanırken yaşlı adamın konuşmasında onun söyleyişi bilinçli olarak korunmuştur.
• E) «Dikecez» sözcüğü mecaz anlamda kullanılmıştır.

Çözüm: Anlatıcı cümlesi ölçünlü dile uygundur; ağız özelliği yalnız tırnak içindeki konuşmada vardır. Bu, kişiyi canlı kılmak için yapılmış bir tercihtir, bilgisizlik değil. «Dikecez» fidelerin gerçekten dikileceğini anlatır, mecaz yoktur. Cevap: D.

Örnek 4 — Anlamı ne tamamlıyor?

Soru: Bir mutfakta söylenmiş şu söz: «Sen bunu al, ben ötekini getiririm.» Bu sözün anlaşılmasıyla ilgili hangisi doğrudur?

• A) Eksik kalan anlamı, konuşmanın geçtiği yer, işaret edilen nesneler ve bakışlar tamamlar.
• B) Söz çok anlamlı olduğu için her dinleyen onu farklı yorumlar.
• C) Sözün etkisi seslerinin seçilmesinden gelir.
• D) Söz alışılmadık sözcük birleşmelerine dayanır.
• E) Söz yazıya geçirildiğinde de bütün anlamını korur.

Çözüm: «Bunu» ve «ötekini» neyi gösterdiği yalnız o mutfakta bellidir; günlük dil anlamı konuşma durumuna bırakır. Yazıya geçirilince söz bu dayanağını yitirir, bu yüzden E yanlıştır; B, C ve D edebi dilin özellikleridir. Cevap: A.

• Mecaz gördüğün her cümleyi edebi saymak. Deyimler ve kalıplaşmış mecazlar günlük konuşmanın parçasıdır. Mecazın dilde hazır mı durduğuna, yoksa o metin için mi kurulduğuna bak.
• Edebi dili süslü, ağır ve anlaşılmaz dil sanmak. Gündelik sözcüklerle kurulmuş bir dize de imge, çok anlamlılık ve yoğunluk taşıyabilir.
• Devrik cümleyi ya da bir kişinin ağzından verilen yöre söyleyişini dil yanlışı saymak. Edebi metin ölçünlü dile dayanır ve ondan bilerek ayrılabilir; anlatıcının dili ile kişinin konuşmasını ayrı ayrı oku.
• Mesaj kısaltmasıyla üslup tercihini aynı kefeye koymak. «tmm» hız için yapılır; bir kişinin konuşmasındaki ağız özelliği bir etki için seçilir.
• Çok anlamlılığı «her okuma eşit derecede doğrudur» diye anlamak. Bir okumayı savunmak için metinde gösterilebilen bir ipucu gerekir.