Öğretici ve sanatsal metinler

Rümeysa sabah kahvaltıda telefonuna düşen bildirimi okudu: «Öğleden sonra kuvvetli sağanak bekleniyor, yanınıza şemsiye almayı unutmayın.» Üçüncü derste edebiyat öğretmeni tahtaya derse özel yazılmış dört satır bıraktı: yağmur, eski bir sokağın taşlarına çocukluğunu anlatıyordu. Rümeysa defterine tek satır not düştü: «İkisi de yağmuru anlatıyor; aynı tür metin.» Akşam eve dönerken sırılsıklam bir kaldırımda yürüyordu ve elinde şemsiye vardı. Onu şemsiyeye uzandıran, sabahki bildirimdi; şiir ona hiçbir şey yaptırmamıştı. Yine de penceresinin önünde dururken taşların üstünde parlayan suya, öğretmenin okuduğu satırları hatırlayarak baktı. Konu ortaktı. Ama iki metin okuruna bambaşka işler görmüştü: biri ne yapacağını söylemiş, öteki bakışını değiştirmişti.

• Kısa bir metnin amacına ve dilin kullanılış biçimine bakarak onu öğretici ya da sanatsal metin olarak sınıflandırırsın.
• Göndergesel işlev ile sanatsal işlevi, sözcüklerin tek anlamlı ya da çok anlamlı kullanılmasından ayırt edersin.
• Sanatsal metinleri ders kitabındaki üçlü sınıflandırmaya yerleştirir, öğretici türleri adlarıyla tanırsın.
• Deneme, anı, gezi yazısı gibi sınırdaki türlerde üslup ile amaç arasındaki farkı gerekçelendirirsin.

Aynı sis, iki metin

Önce iki kısa paragrafı oku. İkisi de bu ders için yazıldı ve aynı sabahı anlatıyor.

Birinci metin. Sis, yere yakın hava katmanındaki su buharının yoğunlaşarak çok küçük su damlacıklarına dönüşmesiyle oluşur. Açık ve rüzgârsız gecelerin ardından, toprak ısısını hızla yitirdiğinde sık görülür. Sisli havada görüş mesafesi kısalır; sürücülerin hızını düşürmesi ve sis farlarını yakması önerilir.

İkinci metin. Kasaba uyanmadan sis gelip minarenin boynuna sarıldı. Fırıncının ışığı bir süt kâsesinin dibinde yanıyordu sanki. Okula yürürken sokak her adımda bir evi geri veriyordu bana; şehir, gece boyunca kimi kaybettiğini sayıyordu.

Birinci metni okuyan herkes aynı bilgiyi edinir: sis nasıl oluşur, ne zaman görülür, sisli havada ne yapılır. Cümleleri bir ansiklopediyle, bir hava raporuyla karşılaştırıp doğruluğunu sınayabilirsin. İkinci metinde ise sınanacak bir bilgi yoktur. Minarenin boynu olmaz, sokak ev geri vermez, şehir bir şey saymaz. Bu cümleler yanlış da değildir, çünkü dış dünyayı bildirme iddiası taşımazlar; okurda bir duygu ve bir görüntü uyandırmak isterler. İkinci paragrafı iki okur farklı yaşayabilir: biri kaybolup geri gelen evlerde bir hüzün, öteki çocuksu bir oyun görebilir.

Bu ayrım, edebiyat bilgisinin ilk sınıflandırmasıdır. Birinci türden metinlere öğretici metin, ikinci türden metinlere sanatsal (edebi) metin denir.

Öğretici metin: dil bir gerçekliği gösterir

Öğretici metnin amacı okuru bilgilendirmek, ona bir şey öğretmek, bir konuda açıklama yapmak ya da onu bir düşünceye yöneltmektir. Bu amaç dili belli bir yöne iter. Dil, kendi dışındaki bir nesneyi, olayı ya da kavramı göstermek için kullanılır; ders kitaplarında buna dilin göndergesel işlevi denir (bazı kaynaklarda «göndergeç» biçimiyle de geçer). Göndergesel işlevde sözcük bir pencere gibidir: okur ona değil, onun gösterdiği şeye bakar.

Bu yüzden öğretici metnin dili açık, nesnel ve tek anlamlıdır. Sözcükler çoğunlukla gerçek ya da terim anlamıyla kullanılır; «yoğunlaşma», «görüş mesafesi» gibi terimler herkes için aynı şeyi söyler. Yazarın kişisel duygusu geri planda kalır. Anlatım biçimlerinden açıklayıcı ve tartışmacı anlatım ağır basar; bu anlatım biçimlerini TYT Türkçe akademisindeki «Anlatım biçimleri» dersi ayrıntılı işler.

Ders kitaplarında öğretici metin olarak sınıflanan türler şunlardır: makale, deneme, fıkra (köşe yazısı), sohbet, eleştiri, gezi yazısı, anı, biyografi, otobiyografi, mektup, günlük, haber yazısı, röportaj ve söyleşi. Bu türlerin her birini ayırt eden özellikleri, ileride «Öğretici Metin Türleri» modülünde tek tek ele alacağız; burada yalnız hepsinin ortak amacını tanıman yeterli.

Sanatsal metin: dil kendine baktırır

Sanatsal metnin amacı okura estetik bir zevk yaşatmak, bir duyguyu, düşünceyi ya da hayali sezdirmektir. Burada dil bir pencere olmaktan çıkar, bir resim gibi kendine baktırır. Sözcüklerin seçimi, sırası, sesi, çağrışımı metnin asıl yükünü taşır. Bu kullanıma dilin sanatsal işlevi denir; ders kitaplarında şiirsel işlev, bazı kaynaklarda sanatçı işlevi adıyla da görülür.

Sanatsal işlevin en belirgin sonucu çok anlamlılıktır. Sözcükler gerçek anlamlarının yanında yan ve mecaz anlamlarıyla kullanılır; TYT Türkçedeki «Mecaz anlam» dersinde gördüğün aktarmalar burada metnin dokusuna dönüşür. Sanatsal metin çoğu zaman kurmacadır: anlattığı dünya gerçeğe benzeyebilir, ama doğruluğu dış dünyaya göre değil, metnin kendi iç tutarlılığına göre ölçülür. Bir de kişisel üslup vardır: aynı sabahı iki şair iki ayrı dille anlatır ve ikisi de başarılı olabilir. Hangisinin daha güzel olduğu bir zevk meselesidir; sınavda sorulan şey zevk değil, metnin hangi işlevle kurulduğudur.

Sanatsal metinlerin üç kolu

Ders kitapları sanatsal metinleri, metnin nasıl kurulduğuna ve okura nasıl ulaştığına göre üç kola ayırır:

• Coşku ve heyecanı dile getiren metinler: Şiir bu koldadır. Duygu ve hayal, ahenkle birlikte yoğun bir söyleyişe dökülür.
• Olay çevresinde oluşan metinler: Masal, fabl, destan, efsane, halk hikâyesi, hikâye ve roman. Bir olay örgüsü, kişiler, zaman ve mekân vardır; okur metni okuyarak alır.
• Göstermeye bağlı metinler: Tiyatro. Trajedi, komedi, dram ve Karagöz, orta oyunu gibi geleneksel türler seyirci önünde oynanmak üzere yazılır ya da kurulur; olay anlatılmaz, oyuncular aracılığıyla gösterilir.

Dikkat et: roman ile tiyatro ikisi de olay içerir, ama roman okunur, tiyatro oynanır. Sınıflandırmayı ayıran, olayın varlığı değil, okura ulaşma biçimidir.

İki grubu karşılaştırmak

Biçim yanıltır: süs, uyak ve düzyazı

Öğrencilerin en sık başvurduğu kestirme yol, metnin dış görünüşüne bakmaktır. Bu yol çoğu zaman yanıltır.

Süslü ya da uyaklı olmak bir metni sanatsal yapmaz. Bir ilacın nasıl kullanılacağını ezberletmek için uyaklı iki satır yazılabilir; bir reklam sloganı söz oyunlarıyla dolu olabilir. İkisinde de sözcükler okurun gözünü süse çeker, ama metnin işi bir kuralı öğretmek ya da bir ürünü sattırmaktır. Edebiyatta ölçülü ve uyaklı söze nazım denir; her nazım şiir değeri taşımaz. Öte yandan ders kitaplarında didaktik şiir diye bir şiir türü de vardır: öğretme amacı taşısa da imgesi, ahengi ve söyleyişiyle şiir türleri arasında sayılır. Tek bir ipucu yetmez; amaç ile dilin kullanılış biçimine birlikte bakılır.

Ters yön de geçerlidir: düzyazı olmak bir metni öğretici yapmaz. Roman ve hikâye düzyazıyla yazılır, ama kurmaca bir dünya kurar ve dili çok anlamlı kullanır. «Şiir sanatsaldır, düzyazı öğreticidir» cümlesi bu yüzden çeldiricilerde sık kurulan bir yanlış genellemedir.

Sınırdaki türler: üslup başka, amaç başka

Deneme, anı, gezi yazısı, mektup, günlük ve sohbet öğretici metinler arasında sayılır; ama bu türlerde yazarın kişiliği belirgindir. Bir gezi yazarı gördüğü kasabayı benzetmelerle anlatabilir, bir deneme yazarı düşüncesini mecazlı bir dille kurabilir, bir anı yazarı çocukluğunun bir sabahını şiire yakın bir söyleyişle hatırlayabilir. Bu metinler yine de genellikle öğretici sınıfta kalır, çünkü asıl dayanakları gerçektir: gezilen yer vardır, anlatılan olay yaşanmıştır, savunulan düşünce yazarın kendisine aittir. Sanatsal üslup bu türlerin bir niteliği olabilir; türün sınıfını değiştirmez.

Bir sözcük tuzağı daha var: fıkra. Gazete köşesinde güncel bir konuyu kısa ve kişisel bir yorumla işleyen yazı öğretici bir türdür. Halk edebiyatındaki kısa, güldürücü fıkra ise bambaşka bir anlatıdır ve halk edebiyatı modülünde işlenir. Soruda «fıkra» sözcüğünü görünce hangisinin kastedildiğini bağlamdan çıkar.

Bir metni sınıflandırırken sorulacak üç soru

1. Bu metin okurdan ne istiyor? Bir bilgiyi edinmesini ya da bir düşünceye katılmasını mı, yoksa bir duyguyu, bir görüntüyü yaşamasını mı?
2. Sözcükler nasıl çalışıyor? Her biri tek bir şeyi mi gösteriyor, yoksa birden çok anlama açılıyor mu?
3. Söylenen neye dayanıyor? Dış dünyada sınanabilecek bir gerçeğe mi, yoksa metnin kendi kurduğu bir dünyaya mı?

Üç cevap aynı yönü gösteriyorsa sınıf bellidir. Biri ötekilerden ayrılıyorsa, sınırdaki bir türle karşı karşıyasındır ve karar birinci sorunun cevabıyla verilir: metnin asıl amacı.

Sanatsal metnin dilinin çok anlamlı olduğunu, sözcüklerin orada kendine baktırdığını gördük. Peki bu dil, pazarda pazarlık ederken ya da bir arkadaşa yol tarif ederken kullandığımız dilden tam olarak nerede ayrılır, nerede ondan beslenir? Sonraki adımda edebi dili gündelik konuşmanın karşısına koyup bu farkı sözcük ve cümle düzeyinde arayacağız.

Örnek 1 — Kısa bir parçayı sınıflandırmak

Soru: «Gece, bahçedeki dut ağacının dallarına yıldızları tek tek astı; sabah olunca hepsini toplayıp götürdü.» Dut ağacını anlatan bu satırı doğru niteleyen seçenek hangisi?

• A) Bilgi verdiği için göndergesel işlevle kurulmuş öğretici bir cümledir.
• B) Dut ağacının özelliklerini tanıtan bir makaleden alınmıştır.
• C) Kişileştirme ve hayal taşıyan, sanatsal işlevin ağır bastığı bir cümledir.
• D) Göstermeye bağlı bir metinden alındığı kesindir.
• E) Terimlerle kurulduğu için tek anlamlıdır.

Çözüm: Gece yıldızları dallara asamaz; cümle gerçek bir olayı bildirmiyor, bir görüntü kuruyor. Geceye insan gibi davranış yüklenmiştir ve sözcükler mecazla çalışır. Doğrulanacak bir bilgi olmadığından göndergesel işlev ağır basmaz; tiyatro ile ilgili bir ipucu da yoktur. Cevap: C.

Örnek 2 — Türleri iki gruba dağıtmak

Soru: Hangi seçenekteki türlerin hepsi öğretici metinler arasında yer alır?

• A) roman, makale, günlük
• B) masal, anı, eleştiri
• C) biyografi, komedi, sohbet
• D) makale, gezi yazısı, mektup
• E) destan, deneme, haber yazısı

Çözüm: Her seçenekte bir sanatsal tür aranır. A'da roman, B'de masal, C'de komedi, E'de destan sanatsal metinlerdir. D'deki üç tür de ders kitaplarında öğretici metin sayılır. Cevap: D.

Örnek 3 — Sınırdaki bir tür

Soru: Bir gezi yazısında şu cümleler var: «Limana indiğimizde kasaba, güneşte kurumaya bırakılmış renkli bir çamaşır ipi gibi kıyı boyunca uzanıyordu. Ertesi sabah çarşıyı, eski hanı ve kalenin surlarını gezdik.» Bu parça hakkında hangisi doğrudur?

• A) Benzetme içerdiği için olay çevresinde oluşan bir sanatsal metindir.
• B) Sanatsal bir benzetme taşısa da gezilen gerçek bir yeri tanıttığı için genellikle öğretici sayılır.
• C) Hiçbir kişisel ifade taşımadığı için tamamen nesnel bir haber yazısıdır.
• D) Birinci kişiyle yazıldığı için şiir sayılır.
• E) Kurmaca bir kasabayı anlattığı kesindir.

Çözüm: İlk cümledeki benzetme sanatsal bir üslup işaretidir, ama metnin dayanağı gerçek bir yolculuk ve gerçek mekânlardır: çarşı, han, surlar gezilmiştir. Gezi yazısı üslubu ne olursa olsun genellikle öğretici sınıfta kalır. C yanlıştır, çünkü benzetme kişisel bir bakışı gösterir. Cevap: B.

Örnek 4 — Genellemeyi sınamak

Soru: «Şiir biçiminde yazılan her metin sanatsaldır; düzyazıyla yazılan her metin öğreticidir.» Bu yargıyla ilgili hangisi doğrudur?

• A) Yargının iki yarısı da doğrudur.
• B) Yalnız ikinci yarısı doğrudur, çünkü roman bir öğretici türdür.
• C) Yalnız birinci yarısı yanlıştır, çünkü didaktik şiir öğretici metindir.
• D) İki yarısı da yanlıştır; tiyatro hem şiir hem düzyazıdır.
• E) İki yarısı da hatalıdır: uyaklı bir kural ezberi bilgi verir, roman ve hikâye ise düzyazı olduğu hâlde sanatsaldır.

Çözüm: Biçim sınıfı belirlemez. Uyaklı yazılmış bir kullanım talimatı yine bilgi verir; roman düzyazıyla yazılır ama kurmaca ve çok anlamlıdır. C'deki gerekçe yanlıştır: didaktik şiir ders kitaplarında şiir türleri arasında sayılır. D'nin gerekçesi de soruyla ilgisizdir. Cevap: E.

• Konuya bakıp sınıflandırmak. Rümeysa'nın yanılgısı budur: aynı konu hem öğretici hem sanatsal metne malzeme olabilir. Sınıfı konu değil, metnin amacı ve dilin kullanılışı belirler.
• Süsü sanatla karıştırmak. Uyak, söz oyunu, uzun ve gösterişli cümleler bir reklamda ya da bir kural ezberinde de bulunur. Metnin işi bilgi vermek ya da yönlendirmekse süs onu sanatsal yapmaz.
• «Düzyazı = öğretici» kestirmesi. Roman, hikâye ve masal düzyazıdır ve sanatsal metinlerdir; çeldiricilerde bu genelleme sık kurulur.
• Sınırdaki türleri kaydırmak. Benzetmeli bir gezi yazısı ya da şiirsel bir anı, üslubu yüzünden olay çevresinde oluşan metinlere taşınmaz; gerçek bir yere ve yaşanmış olaya dayandığı için genellikle öğretici kalır.
• «Fıkra» sözcüğünü tek anlamda okumak. Gazete fıkrası öğretici bir köşe yazısıdır; halk fıkrası ise halk edebiyatının kısa güldürücü anlatısıdır.