Edebiyat, sanat ve toplum

Sınıf gezisinde şehir müzesinin üst katındayız. Özgen bir köy düğününü gösteren büyük yağlıboya tablonun önünde durup arkadaşı Peruze'ye fısıldıyor: «Asıl sanat bu. Heykel de öyle. Edebiyat ise okulda ezberlenen bir derstir, müzeye giremez.» Tam o sırada rehber öğretmen, tablonun yanındaki camlı dolapta duran eski bir cönkü gösteriyor. Sayfalarına bir âşığın aynı türden bir düğünü anlattığı koşma yazılmış. Ressam davulcuyu, gelinin kırmızı duvağını, halay çeken gençleri boyayla kurmuş; âşık aynı kalabalığı sözcüklerle. İkisi de o köyün hayatından beslenmiş, ikisi de bakana bir şey duyurmak için emek vermiş. Özgen'in sanatla ders arasına çektiği çizgi, dolabın camında silinip gidiyor: koşmayı resimden ayıran şey sanat olup olmaması değil, kullandığı malzeme.

• Güzel sanatları kullandıkları malzemeye göre gruplar ve edebiyatın bu gruplar içindeki yerini gösterirsin.
• Edebiyatın tarih, sosyoloji, psikoloji, felsefe ve coğrafya ile kurduğu ilişkiyi birer örnek eserle eşleştirirsin.
• «Toplum için sanat» ile «sanat için sanat» anlayışlarını ayırır, Tanzimat ve Servetifünun yazarlarını bu anlayışlara yerleştirirsin.
• Kısa bir metin parçasının toplum karşısında üstlendiği işi metindeki ipuçlarına dayanarak belirlersin.

Sanat neyi yapar?

Bir marangozun yaptığı sandalye oturmak içindir; iyi iş görüyorsa amacına ulaşmıştır. Aynı marangoz bir sandık kapağına kimsenin istemediği bir lale motifi oyarsa yaptığı şey artık yalnız yararla açıklanamaz. Motif sandığı daha sağlam kılmaz; bakan kişide bir duygu, bir hoşlanma ya da bir merak uyandırmak için oradadır. Ders kitapları sanatı bu ikinci türden çabayla tanımlar: insanın duygu, düşünce ve hayallerini estetik bir kaygıyla, bir malzemeye biçim vererek başkalarına ulaştırması. El işi gündelik bir ihtiyacı karşılamayı öne aldığında zanaat, bakanda estetik bir yaşantı uyandırmayı öne aldığında sanat sayılır. Sınır keskin değildir; bir halı hem ayak altına serilir hem duvara asılıp seyredilir.

Tanımdaki «estetik» sözcüğü bir beğeni listesi değildir. Hangi tablonun ya da hangi şiirin güzel olduğuna kural koyamayız. Söyleyebildiğimiz şey sanatçının amacıdır: eseri, yalnız bilgi taşımak ya da bir işi görmek için değil, bir yaşantı uyandırmak için kurmuştur.

Sanat dalları ve malzeme

Güzel sanatlar en kolay, sanatçının elindeki malzemeye göre ayrılır. Ders kitaplarındaki sınıflandırmanın özü şu tablodadır:

Bazı kitaplar edebiyatı da müzikle birlikte işitsel sanatlar başlığında toplar, çünkü söz önce kulağa ulaşır. Hangi başlık kullanılırsa kullanılsın ayırt edici özellik aynıdır: müzisyenin sesi tek başına anlam taşımaz, şairin sözü ise anlamla yüklüdür. Edebiyatın malzemesi, herkesin her gün kullandığı dildir. Ressam boyasını dükkândan, heykeltıraş mermerini ocaktan alır; şair ise sokaktaki, mutfaktaki, sınıftaki sözcüklerle çalışır. Tiyatro iki grubun kesişiminde durur: oyun metni bir edebî eserdir, oyuncunun hareketi ve sesi ise onu dramatik bir sanata çevirir.

Kancadaki müze bu tabloyla açıklanır. Düğün tablosu çizgi ve renk kullanır, cönkteki koşma sözü. Biri görsel, öteki söz sanatıdır; ikisinin de konusu aynı köy düğünü olabilir.

Edebiyatın tanımı

Bu malzeme ayrımından edebiyatın tanımı çıkar: edebiyat, olayları, duyguları, düşünceleri ve hayalleri dilin sanatlı kullanımıyla okura ya da dinleyiciye ulaştıran sanattır. Tanımda iki halka var. Birincisi malzemedir: dil. İkincisi kullanım biçimidir: dil, sıradan bir haber cümlesindeki gibi yalnız bilgiyi taşımak için değil, okurda bir yaşantı uyandıracak biçimde işlenir. Dilin her kullanımı edebiyat sayılmaz; bir kullanma kılavuzu da bir ders notu da dille yazılır. Bilgi veren metinle sanatçının kurduğu metin arasındaki ayrım bu modülün sonraki dersinin, edebî dille günlük dilin karşılaştırması da üçüncü dersinin konusudur.

«Edebiyat neden var?» sorusunu sorduğumuz derste edebiyatın insan hayatında gördüğü işleri sezgiyle sıralamıştık: paylaşmak, aktarmak, sorgulamak. Şimdi o sezgiye bir çerçeve ekliyoruz: edebiyat bir sanat dalıdır ve her sanat gibi içinde doğduğu dünyayla, o dünyayı inceleyen öteki bilgi alanlarıyla iç içedir.

Edebiyat ve öteki bilgi alanları

Edebiyat bilim değildir; bir şeyi kanıtlamak için yazılmaz. Yine de bilim dallarının incelediği her konu edebiyatın da malzemesi olabilir. AYT bu ilişkiyi çoğunlukla eşleştirme sorusuyla yoklar, bu yüzden her alan için ilişkinin türünü bilmek gerekir.

• Tarih: Edebî metin, yazıldığı çağın tanığıdır. Türkçenin bilinen en eski yazılı metinleri arasında sayılan Orhun Yazıtları, hitabet üslubuyla edebiyat tarihinin konusudur; aynı taşlar Kök Türk devletinin olaylarını anlattığı için tarihçinin de belgesidir. İlişki türü: belge ve tanıklık.
• Sosyoloji: Toplumun yapısını, sınıflar ve kuşaklar arasındaki ilişkiyi anlatan eserler toplum biliminin alanına girer. Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun «Yaban» romanı, Anadolu köyüne düşen bir aydınla köylüler arasındaki uzaklığı işler. İlişki türü: toplumsal yapının yansıması.
• Psikoloji: Kişinin iç dünyasını, kararsızlıklarını, saplantılarını izleyen eserler ruh bilimiyle yakındır. Bu yakınlığın bilinen örneği Mehmet Rauf'tan gelir: «Eylül»; okul kitapları onu türümüzün ilk psikolojik romanı sayar. İlişki türü: bireyin iç dünyası.
• Felsefe: Hayatın anlamını, ahlakı, ölümü düşünen metinler felsefeye yaslanır. Nabi'nin «Hayriyye»si öğüt veren hikemî şiirin örneğidir. Yusuf Has Hacib'in yazdığı siyasetname «Kutadgu Bilig» de devlet yönetimini ve erdemi tartışır. İlişki türü: düşünce ve değer sorunları.
• Coğrafya: Yer, iklim ve yaşam biçimi anlatıya girdiğinde edebiyat coğrafyayla buluşur. Refik Halit Karay'ın «Memleket Hikâyeleri» Anadolu kasabalarının insanını ve havasını anlatır; gezi yazısı türü de bütünüyle bir mekân deneyimine dayanır. İlişki türü: mekân ve çevre.

Bir ilişki daha var ve en temeli odur: dil bilimi. Edebiyatın malzemesi dil olduğu için sözcüğün kökeni, anlamı, sesi edebiyatçının da meselesidir. Kaşgarlı Mahmud'un hazırladığı sözlük, «Divanü Lügati't-Türk», kelimeleri açıklarken içinde dönemin sav ve koşuklarından örnekler de saklıdır.

Burada bir uyarı gerekli. Bir roman bir dönemi yansıtır, ama tarih kitabı yerine geçmez; yazar olayları seçer, kişileri kurgular. Romandaki bir köyü gerçek bir köyün nüfus kaydı gibi okumak, edebiyattan onun vermediği kesinliği beklemektir.

Edebiyat toplumu yansıtır mı, şekillendirir mi?

Sanatçı toplumun içinde yetişir. Dili, inançları, ninnileri, kavgaları onunla birlikte büyür; okurunu da o toplumda bulur. Bu yüzden eser, yazıldığı toplumun izini taşır. Âşık edebiyatının destan türü kıtlık, deprem, savaş gibi toplumsal olayları anlatır; bir köy bir yıl unutmak istemediği bir felaketi böyle bir destanda saklar. Bu, edebiyatın yansıtma yönüdür.

Akış ters yönde de işler. Tanzimat'ın birinci kuşağından Ahmet Mithat Efendi romanlarını halkı eğitmek için yazdı; okurunun bilmediği şeyleri anlatmayı, yanlış bulduğu alışkanlıkları göstermeyi amaçladı. Millî Mücadele yıllarında yazılıp kabul edilen İstiklal Marşı ise Mehmet Âkif Ersoy'un bir şiiridir ve bir toplumun ortak sözüne dönüşmüştür. Burada edebiyat toplumu yalnız göstermez, ona bir söz, bir duygu, bir hedef sunar. Bu da şekillendirme yönüdür.

İki yön birbirini dışlamaz; ilişki karşılıklıdır. Toplum yazarı besler, yazar da toplumun kendine bakışını değiştirir. Sanatçı toplumun sözcüsü olmak zorunda değildir; kimi sanatçı toplumuna karşı çıkarak, kimi ondan uzaklaşıp kendi iç dünyasına dönerek yazar. O uzaklaşma bile bir tavırdır ve içinde yaşadığı çağdan bağımsız açıklanamaz.

Toplum için sanat, sanat için sanat

Sanatçının toplumla kurduğu ilişki, edebiyat tarihinde iki anlayışla adlandırılır. Bunları bir puan cetveli gibi değil, iki farklı amaç gibi oku.

Toplum için sanat anlayışında eser bir amaca hizmet eder: okuru bilgilendirmek, eğitmek, bir düşünceyi yaymak. İçerik öne çıkar; dil, mesajın geniş bir kitleye ulaşması için olabildiğince anlaşılır tutulmaya çalışılır. Tanzimat'ın birinci kuşağı bu anlayışla anılır: Şinasi ile Namık Kemal, Ziya Paşa ile Ahmet Mithat gazeteyi, tiyatroyu ve romanı bu amaçla kullanmışlardır.

Sanat için sanat anlayışında eserin değeri kendindedir. Sanatçı eserine bir topluma yararlılık görevi yüklemez; biçim kusursuzluğuna, kişisel duyarlılığa, güzellik arayışına yönelir. Tanzimat'ın ikinci kuşağı (Recaizade Mahmut Ekrem, Abdülhak Hâmit, Samipaşazade Sezai) bu yöne döner. «Makber», eşini yitiren Abdülhak Hâmit'in kişisel acısından doğmuş bir şiirdir. 1896–1901 arasındaki Servetifünun topluluğu da sanat için sanat anlayışını benimser; Tevfik Fikret, Cenap Şahabettin, Halit Ziya bu topluluktandır.

İki uyarı. Birincisi: bu anlayışlar bir kuşağın ağırlıklı tutumudur, her eserin kalıbı değil. İkinci kuşaktan Samipaşazade'nin «Sergüzeşt»i esaret gibi toplumsal bir yarayı konu edinir. İkincisi: hiçbir anlayış ötekinden üstün sayılmaz. Sınav senden hangisinin daha iyi olduğunu değil, hangi yazarın hangi anlayışa yerleştiğini ve bu anlayışın metinde hangi izi bıraktığını ister.

Bir paragrafı okumak

Aşağıdaki kısa parçayı bu derse özel kurduk:

«Kasabanın çeşmesi üç yıldır akmıyordu. Kadınlar suyu dere yatağından testiyle taşırken meclis üyeleri her toplantıda yeni bir kahve ocağının yerini tartışıyordu. Muhtarın küçük oğlu bir sabah çeşmenin kuru taşına tebeşirle tek bir kelime yazdı: Ayıp.»

Toplum karşısındaki işini bulmak için adım adım ilerle. Önce parçanın karşılaştırdığı iki şeyi bul: susuz kalan kadınların yükü ve meclisin önemsiz bir tartışması. Sonra yazarın sesini ara: bir çocuğun tek kelimelik yazısı, yetişkinlerin görmezden geldiği şeyi adlandırıyor. Son olarak amacı sor: parça okura bilgi vermiyor, bir ihmali görünür kılıyor. Öne çıkan iş, toplumdaki bir aksaklığı eleştirmektir; parçanın eğilimi toplum için sanata yakındır. Metinde ne bir ahenk oyunu ne de anlatıcının kişisel iç dünyası öne çıkıyor; kanıtın tamamı parçanın kendi sözcüklerinde.

Özgünlük, millîlik, evrensellik

Bir sanat eserinden üç şey beklenir. Özgünlük, eserin bir başkasının tekrarı olmayıp sanatçının kendi bakışını taşımasıdır; aynı konu, aynı düğün bile her sanatçının elinde başka bir esere dönüşür. Millîlik, eserin bir milletin dilinden, geleneğinden, yaşayışından beslenmesidir; Dede Korkut Hikâyeleri Oğuz hayatını taşıdığı için millî bir hazinedir. Evrensellik, eserin her yerde, her çağda insanın paylaştığı duygulara (sevgi, ölüm, özlem, adalet arayışı) seslenmesidir.

Millî ile evrensel çatışmaz. Yunus Emre sade bir Türkçeyle, Anadolu'nun içinden yazar; bu onu millî kılar. İşlediği insan sevgisi ise her dilden okura ulaşabilecek bir temadır. Bir eser ne kadar kendi toprağına kök salarsa, oradan yükselen insanlık duygusu da o kadar inandırıcı olabilir.

Metin ve bağlam

Her metin bir bağlamın içinde doğar: yazıldığı dönem, yazarın hayatı, seslendiği okur, yayımlandığı yer. Sıfırdan Başla bölümünü kapatan dönem dersinde her edebî dönemi kendi çağının koşullarından doğan bir bütün olarak görmüştük; AYT bu bağın adını metin–bağlam ilişkisi koyar. Bir Tanzimat şiirini gazetelerin yeni yaygınlaştığı bir çağda, bir Servetifünun şiirini sanatçının içine kapandığı bir ortamda okumak onu daha doğru anlamayı sağlar. Bağlamın yorumu nasıl yönlendirdiğini ve bir metnin bağlamın dışına taşan anlamlarını modülün dördüncü dersinde, anlam ve yorumu çalışırken işleyeceğiz.

Sırada metnin amacı

Müzedeki cönk ve düğün tablosu malzemelerinden ayrılıyordu. Söz sanatının kendi içinde de bir ayrım daha var: bir ansiklopedi maddesi ile bir koşma aynı malzemeyi kullanır, ama biri okura bilgi taşır, öteki sanatçının dünyasını kurar. Sonraki derste bu iki metin ailesini, birinin göndergesel dilini ve ötekinin çok anlamlılığını ayırt etmeyi öğreneceğiz.

Örnek 1 — Malzemeye göre gruplama

Soru: Bir tiyatro oyununda yazarın kaleme aldığı metin ile oyuncunun bedeni ve sesi birlikte çalışır. Tiyatronun sanat dalları içindeki yeri için yapılan açıklamalardan hangisi ders kitabı sınıflandırmasıyla uyumludur?

• A) Tiyatro yalnız çizgi ve rengi kullanan plastik bir sanattır.
• B) Tiyatro hem sözü hem hareketi kullanır; metni edebî bir eserdir, temsili ise dramatik sanatlar arasında yer alır.
• C) Tiyatro yalnız sesi kullandığı için müzikle aynı dala girer.
• D) Tiyatro bir zanaattır, sanat sayılmaz.
• E) Tiyatro mimarinin bir alt dalıdır.

Çözüm: Tiyatronun yazılı metni söz sanatının ürünüdür; bu metin oyuncunun bedeni ve sesiyle hareket kazanınca dramatik sanatlara girer. Çizgi ve renk, yalnız ses ya da mimari bu ikili yapıyı açıklamaz; zanaat yargısının da bir dayanağı yoktur. Cevap: B.

Örnek 2 — Bilgi alanı eşleştirmesi

Soru: Okul kitaplarının türümüzde ilk psikolojik roman saydığı eseri ve o eserin edebiyatla buluşturduğu bilgi alanını birlikte doğru veren seçenek hangisidir?

• A) «Yaban» — coğrafya
• B) «Hayriyye» — tarih
• C) «Memleket Hikâyeleri» — felsefe
• D) «Eylül» — psikoloji
• E) «Kutadgu Bilig» — sosyoloji

Çözüm: «Eylül», Mehmet Rauf'un romanı, kişilerin iç dünyasını izlediği için ruh bilimiyle buluşur; türün öncüsü olarak da bu eser gösterilir. «Yaban» toplumsal yapıyı, «Hayriyye» öğüt ve ahlakı, «Memleket Hikâyeleri» mekânı, «Kutadgu Bilig» devlet yönetimini öne çıkarır. Cevap: D.

Örnek 3 — İki anlayışı ayırmak

Soru: Tanzimat'ın ilk kuşağı için edebiyat, halka seslenip onu eğitmenin bir yoludur. Hangi yazar bu tutumun dışında, ikinci kuşağın sanat anlayışı içinde değerlendirilir?

• A) Abdülhak Hâmit
• B) Ziya Paşa
• C) Şinasi
• D) Ahmet Mithat Efendi
• E) Namık Kemal

Çözüm: Seçeneklerdeki öteki dört ad birinci kuşağa aittir ve eseri halka seslenmenin yolu olarak görür. «Makber» şairi ise ikinci kuşağın içinde yer alır; bu kuşak kişisel duyarlılığı öne alır ve eserin değerini eserin kendisinde arar. Cevap: A.

Örnek 4 — Parçadan toplumsal işlev

Soru: Bu ders için yazılmış parça: «Fabrikanın düdüğü öterken mahallenin çocukları okul yolunda değil, tezgâh başındaydı. Yazar bu sabahı anlatırken bir tek soruyu tekrarlıyor: Bu çocukların defteri nerede?» Parçanın toplum karşısında öne çıkardığı iş hangisidir?

• A) Sanayi tarihine ilişkin kesin bir belge sunmak
• B) Dilin ses imkânlarıyla bir ahenk kurmak
• C) Anlatıcının kendi çocukluk anısını paylaşmak
• D) Bir mahallenin coğrafi konumunu tanıtmak
• E) Çocukların çalıştırılmasını sorgulayıp okuru bu duruma karşı duyarlı kılmak

Çözüm: Tekrarlanan soru, çocukların okul yerine tezgâhta olmasını bir sorun olarak gösterir; parça okuru düşündürmeyi ve harekete geçirmeyi amaçlar. Tarih ve sayı verilmediği için belge, ses oyunu olmadığı için ahenk, birinci kişi anı olmadığı için kişisel paylaşım öne çıkmaz. Cevap: E.

• Edebiyatı müzikle aynı malzemeye sahip saymak. Bazı kitaplar ikisini işitsel sanatlarda toplar, ama müziğin sesi tek başına anlam taşımaz; edebiyatın malzemesi anlamlı sözdür. Soru malzemeyi soruyorsa cevap «dil» ya da «söz»dür.
• Romanı tarih belgesi gibi okumak. Eser dönemini yansıtır ama kişileri ve olayları seçer, kurgular. «Bu romandan o köyün kesin nüfusu öğrenilir» türünden seçenekler, edebiyattan vermediği kesinliği bekler.
• Kuşak eğilimini her esere kalıp olarak uygulamak. İkinci kuşaktan «Sergüzeşt» esaret gibi toplumsal bir konuyu işler; anlayış bir kuşağın ağırlıklı tutumudur.
• Sanat için sanatı «toplumdan habersizlik» sanmak. Bu anlayış topluma yararlılığı eserin görevi saymamaktır; sanatçının çağından etkilenmediği anlamına gelmez.
• Millî ile evrenseli karşıt sanmak. Yunus Emre örneğinde olduğu gibi bir eser hem kendi dilinden ve geleneğinden beslenebilir hem her insana seslenebilir.
• İki anlayıştan birini daha değerli ilan eden seçeneği işaretlemek. Sınav bir yerleştirme ister; «daha üstündür» diyen yargının metinde ölçülebilir bir dayanağı yoktur.