Evrendeki yasalar

Ocak ayı, Erzurum. Yiğit sabah mutfaktaki musluğu açıyor, tek damla gelmiyor. Bodrum katından geçen su borusu gecenin ayazında çatlamış. Öğleye doğru gelen tesisatçı Zafer Usta çatlağı el feneriyle gösteriyor: «Su donarken genişler, boruyu içeriden zorlar. Her kış aynısı olur; açıkta kalan boruyu keçeyle sarsaydınız patlamazdı.» Çay getiren babaanne çatlağa bakıp sakin sakin ekliyor: «Suyu donduran da Allah, oğlum.» Yiğit iki açıklama arasında kalıyor. Biri olayı Allah'a, öteki suyun huyuna bağlıyor; hangisi doğru, yoksa ikisi aynı şeyi farklı yerden mi söylüyor? Bu derste, ustanın «her kış» sözünün arkasındaki kavramı kuracaksın: Allah'ın evrene koyduğu değişmez düzen, yani sünnetullah. Sınavda bu konu çoğu zaman bir olay ya da kısa bir ayet mealiyle gelir; senden beklenen, onun hangi tür yasayı anlattığını söylemendir.

• Sünnetullah kavramını tanımlar, Fâtır suresinin 43. ayetindeki değişmezlik vurgusunu açıklarsın.
• Verilen bir olayı ya da ayeti fiziki, biyolojik, toplumsal veya ahlaki yasa olarak sınıflandırırsın.
• Yasaların bilinmesini bilimsel çalışmayla ve insanın sorumluluğuyla ilişkilendirirsin.
• Mucizenin yasalar karşısındaki yerini ders kitabı düzeyinde ayırt edersin.

Bir kışın iki açıklaması

Zafer Usta'nın cümlesinde kolayca gözden kaçan bir kelime var: «her kış». Usta tek bir olayı anlatmıyor, bir tekrarı anlatıyor. Su yalnız Yiğit'in evinde değil, Kars'ta da Ardahan'da da donarken genişler; geçen yıl da böyleydi, gelecek yıl da böyle olacak. Aynı koşul her seferinde aynı sonucu doğuruyorsa orada bir yasadan söz edilir. Yasa, olaylar arasındaki düzenli ve tekrarlanan bağdır: şu koşul oluşursa şu sonuç gelir.

Babaannenin cümlesi bu bağı inkâr etmez; bağın kaynağını gösterir. İslam inancında olayları birbirine bağlayan düzen kendiliğinden ortaya çıkmış sayılmaz, Allah tarafından konmuştur. Kader, Allah'ın her şeyi bilip bir ölçü ve plana göre belirlemesidir; evrendeki yasalar bu belirlemenin gözle izlenebilen yüzüdür. Usta «nasıl oldu» sorusunu, babaanne «kim düzenledi» sorusunu cevaplıyor. İki cevap çatışmaz; sorun ancak biri ötekinin yerine konduğunda başlar. Suyun huyunu bilmek düzenin sahibini dışarıda bırakmaz, düzenin sahibini anmak da suyun huyunu öğrenmeyi gereksiz kılmaz.

Sünnetullah: Allah'ın değişmeyen yolu

Arapçada sünnet kelimesi yol, gidişat, alışılmış tutum anlamına gelir. Hz. Peygamber'in söz ve davranışlarını anlatan sünnetle karıştırmamak gerekir: sünnetullah, «Allah'ın sünneti», Allah'ın varlıklar ve olaylar için koyduğu, istikrarla işleyen düzendir. Kelam kitaplarında aynı düzen için âdetullah (Allah'ın âdeti) terimine de rastlanır.

Kavramın Kur'an'daki dayanağı Fâtır suresinin 43. ayetidir. Ayet, kendilerinden önce gelip geçenlerin akıbetinden ders almayanları anlatır ve şu bildirimle kapanır: Allah'ın sünnetinde bir değişiklik bulamazsın, Allah'ın sünnetinde bir sapma da bulamazsın. Ayetin bağlamı toplumlarla ilgilidir; haksızlıkta direnen kavimlerin sonunu konu edinir. İslam âlimleri ve bugünkü ders kitapları ise kavramın kapsamını genişletir, tabiattaki düzeni de sünnetullahın içinde sayar. Sınavda bu iki katmanı ayırmak işe yarar: ifade Kur'an'da toplumsal bağlamda geçer, terim olarak bütün evren yasalarını kapsar.

Sünnetullahın iki niteliği öne çıkar. Biri değişmezliktir: yasa kişiye göre işlemez; ateş inanana da inanmayana da aynı biçimde yakar, ihmal edilen boru kimin evinde olursa olsun çatlar. Öteki genelliktir: yasa belli bir şehre ya da çağa sıkışmaz. Bu iki nitelik insanın plan yapabilmesinin, yarını bugünden kestirebilmesinin koşuludur. Kural her sabah değişseydi ne tohum ekilebilir ne de köprü kurulabilirdi. Din ve çevre dersinde ölçü (kader) ve mizan kavramlarıyla tanıdığın düzen burada yasa diliyle yeniden karşına çıkıyor. Orada soru insanın tabiata karşı tutumuydu; burada düzenin kendisi, hangi alanlarda ve nasıl işlediği inceleniyor.

Fiziki yasalar

Ders kitapları evrendeki yasaları dört başlıkta toplar; ayrım, yasanın hangi varlık alanında işlediğine dayanır. İlk alan cansız varlıklardır. Elden bırakılan bir taşın yere düşmesi, ocakta ısıtılan suyun kaynayıp buhara dönmesi, buzdolabının dondurucusuna konan suyun buza dönüşmesi, öğle saatinde kısalan gölgenin akşama doğru uzaması bu alanın gündelik örnekleridir. Yer çekimi, hal değişimi, sıcak cisimden soğuğa ısı geçişi gibi düzenlilikleri fizik bilimi inceler. Kur'an da gök cisimlerindeki düzene dikkat çeker: Yâsîn suresinin 40. ayetinde güneşin aya yetişemeyeceği, gecenin gündüzü geçemeyeceği ve her birinin kendi yörüngesinde yüzdüğü bildirilir.

Biyolojik yasalar

İkinci alan canlıların hayatıdır. Her canlı doğar, beslenir, büyür, çoğalır ve ölür. Toprağa düşen tohum uygun nem ve sıcaklığı bulunca filizlenir; yavru, anne babasından bazı özellikler alır. Kur'an canlılığa dair iki düzenliliği açıkça anar. Zâriyât suresinin 49. ayeti, her şeyin çift çift yaratıldığını bildirir. Âl-i İmrân suresinin 185. ayetine göre her canlı ölümü tadacaktır. Ayet ölümü, hiçbir canlının dışında kalmadığı bir kural olarak anar.

Toplumsal yasalar

Üçüncü alan insan topluluklarıdır. Adalet, emek, dayanışma ve bilgi bir toplumu güçlendirir; zulüm, israf, bölünme ve ahlaki çözülme onu zayıflatır. Tarih bu bağın örnekleriyle doludur. Kur'an geçmiş kavimlerin kıssalarını bu amaçla da anlatır: olayı aktarmanın yanında olayın arkasındaki düzeni gösterir. Bu alanın temel metni Ra'd suresinin 11. ayetidir: bir toplum kendi durumunu değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez. Âl-i İmrân suresinin 140. ayetinde ise iyi ve kötü günlerin insanlar arasında döndürülüp durduğu bildirilir. Bir topluluğun üstünlüğü kendiliğinden kalıcı olmaz; onu ayakta tutan nitelikler kaybolunca konumu da sarsılır.

Ahlaki yasalar

Dördüncü alan davranış ile sonucu arasındaki bağdır. Dürüstlük güven doğurur, yalan güveni aşındırır; iyilik iyiliği çağırır, haksızlık düşmanlık biriktirir. Zilzâl suresinin 7 ve 8. ayetleri bu yasanın en kısa ifadesidir: zerre ağırlığınca hayır yapan da zerre ağırlığınca şer işleyen de karşılığını görecektir. Ahlaki yasa öteki üçünden bir noktada ayrılır: sonucu her zaman hemen ve bu dünyada görünmeyebilir. Haksızlık yapan biri ömrü boyunca rahat yaşamış gibi görünebilir. İslam inancına göre dünyada eksik kalan karşılık ahirette tam olarak verilir; ahiret hayatının aşamaları ünitenin son dersinde işlenir.

Yasayı bilmek: bilim ve sorumluluk

Yasaların değişmemesi onların öğrenilebileceği anlamına gelir. Dün kaynayan su bugün aynı koşulda yine kaynıyorsa bu davranış ölçülebilir, kaydedilebilir, sonraki kuşaklara aktarılabilir. Bilim bu güvenin üzerine kurulur: bir deney tekrarlandığında aynı sonucu verdiği için anlam taşır. Ders kitapları yasaları incelemeyi, Kur'an'ın gözlemeye ve düşünmeye yaptığı çağrıyla uyumlu bir uğraş sayar. Hekimin ilaç dozunu, mühendisin köprü hesabını, çiftçinin ekim zamanını belirlemesi aynı tutumun ürünüdür.

Bilginin bir yükü de vardır: sorumluluk. Zafer Usta'nın sözüne dönelim. Donmanın yasasını bilen biri boruyu açıkta bırakırsa çatlağı yalnız «takdir» sözüyle açıklayamaz. Yasaya aykırı davranıp doğan sonucu kadere yüklemek, ders kitaplarının sık uyardığı yanlış bir kader anlayışıdır. Zemini araştırılmadan yükselen bir bina, bakımı yapılmamış frenlerle yola çıkan bir araç, toprağa hiç tohum atılmadan beklenen bir hasat aynı hatayı taşır. Öte yandan yasayı öğrenmek, onu koyanı unutmayı gerektirmez. İnanan biri için fizikçinin denklemi ile ayetteki düzen bildirimi aynı gerçekliğin iki anlatımıdır.

Yasalar ve mucize

Yasalar değişmiyorsa peygamberlerin gösterdiği olağanüstü olaylar nasıl anlaşılır? Mucize, Allah'ın bir peygamberin elinde, onun peygamberliğini doğrulamak için yarattığı ve alışılmış düzenin dışında kalan olaydır. Kur'an bu olaylar için çoğunlukla ayet (işaret) ve beyyine (açık delil) kelimelerini kullanır. Enbiyâ suresinin 69. ayetinde Hz. İbrahim'in atıldığı ateşe «serin ve esenlik ol» diye seslenildiği anlatılır.

İslam inancında mucize, yasaları koyanın onları dilediğinde farklı işletebileceğini gösterir; yasanın yanlış ya da eksik olduğunu göstermez. Sınavda üç özelliği ayırt edicidir: mucize peygambere verilir, seyrek ve istisnai bir olaydır, gündelik hayatın ölçüsü yapılmaz. İnsan sonucu alışılmış yasaların içinde arar; olağanüstü bir olay bekleyerek tedbiri bırakmak mucize anlayışıyla bağdaşmaz. Mucize ile yasalar arasındaki ilişkiyi kelam âlimleri farklı biçimlerde açıklamıştır; ders kitabı düzeyinde bilinmesi gereken, iki kavramın birbirini dışlamadığıdır.

Benzer bir dikkat, ayetlerde bugünün bilimsel buluşlarını arayan okumalar için de gerekir. Bazı yayınlar bir ayeti belirli bir keşfin önceden haber verilmesi diye sunar. Bu yorumlar âlimler arasında tartışmalıdır ve bilimsel bilgi yenilendikçe ona bağlanan yorum da sarsılabilir. Ayetin tabiattaki düzene dikkat çektiğini söylemek metne dayanır; bir laboratuvar sonucunu kesin bilgi olarak ayete yüklemek dayanmaz.

Kavram kartı

Metin çözümü

Metin: «Bir toplum kendi durumunu değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez.» (Ra'd 13/11, anlamca)

• Adım 1 — Özneyi bul. Cümlede iki değiştiren var: önce toplum, sonra Allah. Değişimin başlangıcı topluluğun kendisine bağlanmıştır. Öznenin «bir kişi» değil «bir toplum» olması, metni toplumsal yasalar alanına yerleştirir.
• Adım 2 — Koşulu gör. «Değiştirmedikçe» sözü bir koşul kurar: şu olmadıkça bu olmaz. Koşul ile sonuç arasındaki bu düzenli bağ, yasanın tanımına uyar.
• Adım 3 — Yönü belirle. Ayet iyiye de kötüye de giden değişimi kapsayacak biçimde okunur: bir toplum erdemlerini yitirirse durumu kötüleşir, kendini düzeltirse durumu iyileşir.
• Adım 4 — Seçenekleri ele. Soru ayetin vurguladığı kavramı soruyorsa cevap toplumsal yasa ya da sünnetullahtır. «İnsanın hiçbir şeyi değiştiremeyeceği» seçeneği metnin tersini söyler; «yalnız doğa olaylarının bir düzeni olduğu» seçeneği öznenin toplum olduğunu görmez.

Ra'd suresindeki bu ayet, düzenin içinde insana bir pay ayırıyor: değişimi başlatacak olan topluluğun kendisidir. Yasalar değişmiyorsa insanın seçme gücü bu düzenin neresinde durur? Sıradaki ders bu soruyla açılıyor: insanın iradesi, verdiği kararların hesabını taşıyan sorumluluk ve elden gelen yapıldıktan sonra Allah'a güvenmek anlamındaki tevekkül.

Örnek 1 — Hangi alanın yasası?

Soru: Bir köyde ilkbaharda ekilen buğday yazın başaklanıyor, hasattan sonra sap kuruyor; ertesi yıl aynı tarlaya atılan tohum aynı döngüyü yeniden başlatıyor. Bu gözlem en çok hangi tür yasayla açıklanır?

• A) Ahlaki yasa
• B) Biyolojik yasa
• C) Toplumsal yasa
• D) Mucize
• E) Hukuki kural

Çözüm: Gözlemin öznesi bir canlıdır: buğday filizlenir, büyür, olgunlaşır ve kurur. Doğum, büyüme, üreme ve ölüm düzeni biyolojik yasaların alanına girer. Ahlaki yasa davranış ile karşılığını, toplumsal yasa toplulukların gidişatını anlatır; mucize ise alışılmış düzenin dışındaki bir olaydır ve burada her yıl tekrar eden bir döngü vardır. Cevap: B.

Örnek 2 — Fâtır suresinin vurgusu

Soru: «Allah'ın sünnetinde bir değişiklik bulamazsın, Allah'ın sünnetinde bir sapma da bulamazsın.» (Fâtır 35/43, anlamca) Bu ifadenin öne çıkardığı nitelik aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yasaların yalnız peygamberler döneminde geçerli olduğu
• B) İnsanın yasaları dilediği gibi değiştirebildiği
• C) Evrendeki düzenin rastlantıyla oluştuğu
• D) Allah'ın koyduğu düzenin istikrarla ve değişmeden işlediği
• E) Yasaların yalnız cansız varlıklar için geçerli olduğu

Çözüm: Ayet aynı vurguyu iki kez yapar: değişiklik de sapma da bulunmaz. Bu, sünnetullahın değişmezlik niteliğidir. A ve E yasayı bir döneme ya da tek bir alana sıkıştırır; ayet böyle bir sınır koymaz. B ve C ise düzenin kaynağını Allah'tan başka yere taşır. Cevap: D.

Örnek 3 — Tedbir ve takdir

Soru: Uğur Bey her yıl sel basan bir dere yatağına ev yaptırıyor; uyarılara «Ne olacaksa olur, kader» diye karşılık veriyor. Bu tutum, derste işlenen yasalar anlayışına göre nasıl değerlendirilir?

• A) Suyun akışını belirleyen yasayı bilen kişi tedbir almakla sorumludur; tedbirsizliğin sonucunu yalnız kadere bağlamak yanlış bir kader anlayışıdır.
• B) Kadere inanan biri hiçbir tedbir almamalıdır, tutum doğrudur.
• C) Sel bir mucizedir, bu yüzden önlenemez.
• D) Fiziki yasalar yalnız bilim insanlarını bağlar, sıradan insanları bağlamaz.
• E) Dere yatağına ev yapmak ahlaki yasaların konusudur, fiziki yasalarla ilgisi yoktur.

Çözüm: Suyun yüksekten alçağa akması ve taşkında yatağına dönmesi değişmeyen bir düzendir; Uğur Bey de bunu bilmektedir. Yasayı bilmek sorumluluk doğurur. Bilerek yasaya aykırı davranıp sonucu kadere yüklemek, ders kitaplarının eleştirdiği tutumdur. B, takdiri tedbirin yerine koyar; D, yasanın genellik niteliğini görmez. Cevap: A.

Örnek 4 — Mucize yasayı bozar mı?

Soru: Bir öğrenci «Hz. İbrahim'in ateşte yanmaması, ateşin yakma yasasının yanlış olduğunu gösterir» diyor. Öğrencinin yanılgısını gideren açıklama hangisidir?

• A) Ateşin yakma özelliği yalnız bazı çağlarda geçerlidir.
• B) Mucizeler her inananın dilediğinde gösterebileceği olaylardır.
• C) Ateş aslında yakıcı değildir, yakma bir yanılsamadır.
• D) Mucizeler gündelik hayatta tedbirin yerine konabilir.
• E) Mucize, yasaları koyan Allah'ın onları dilediğinde farklı işletebileceğini gösterir; peygambere özgü ve istisnaidir, yasanın geçersizliğini kanıtlamaz.

Çözüm: Enbiyâ 21/69'da anlatılan olay alışılmış düzenin dışındadır ve peygamberliği doğrulamak için gerçekleşmiştir. İstisnai olması, kuralın hâlâ işlediğini de gösterir: olay olağanüstü sayılıyorsa ateş normalde yakıyor demektir. B ve D, mucizeyi herkese açık ve gündelik bir araç gibi sunduğu için yanlıştır. Cevap: E.

• Sünnetullahı Hz. Peygamber'in sünnetiyle karıştırmak. İki terim aynı kelimeyi taşır ama farklı şeyleri anlatır. «Allah'ın değişmez kanunu» diyen bir kök sünnetullahı, «Peygamber'in söz ve davranışı» diyen bir kök hadis ve sünneti sorar.
• Ra'd 13/11'i bireysel bir öğüt gibi okumak. Ayetin öznesi topluluktur; bu yüzden ders kitaplarında toplumsal yasaların dayanağı olarak anılır. Seçenekte «fiziki yasa» ya da «biyolojik yasa» varsa öznenin kim olduğuna bak.
• Ahlaki yasanın sonucunu hemen beklemek. Haksızlık yapanın dünyada rahat görünmesi yasanın işlemediğini göstermez; İslam inancında karşılığın bir kısmı ahirete kalır. «Ahlaki yasanın sonucu her zaman bu dünyada hemen görülür» seçeneği bu ayrıntıyı atlar.
• Takdiri tedbirin yerine koymak. «Kader» sözü, bilinen bir yasaya aykırı davranışın gerekçesi yapılamaz. Soruda bir ihmal ve ardından «kısmet», «takdir» sözü geçiyorsa beklenen cevap sorumluluktur.
• Ayeti bilimsel buluşun kesin kanıtı saymak. Ayetler tabiattaki düzene dikkat çeker; belirli bir keşfi ayete kesin bilgi olarak yükleyen yorum tartışmalıdır. Seçenekte «kesin olarak ispatlar» gibi bir ifade varsa metinde yazmayanı eklemiştir.