Kader ve kaza

Sivas'ta bir pazar akşamı, sofradaki mercimek çorbası soğumaya yüz tutmuş. Tuğba'nın ağabeyi ehliyetin direksiyon aşamasından üçüncü kez kalmış; arabanın anahtarını masaya bırakırken «Kaderimde yokmuş demek» diye mırıldanıyor. Dedeleri kaşığını indirmeden karşılık veriyor: «Üç haftadır direksiyona elini sürmedin, kaderin bunda ne kabahati var?» Herkes gülüyor, Tuğba'nın kafası ise karışıyor. O hafta derste Cibrîl hadisini okumuşlardı ve imanın tarifinde kadere, hayrıyla şerriyle inanmak da vardı. Her şey önceden biliniyorsa ağabey haklı sayılmaz mı? Sayılmıyorsa kader ne demek? Sınav sorusu da bu düğümü çözmeni ister: kısa bir paragrafta kader, kaza, yazgıcılık ve sorumluluk iç içe verilir, sen hangisinin nerede durduğunu söylersin.

• Kader ve kaza kavramlarını sözlük ve terim anlamlarıyla tanımlayıp aralarındaki ilişkiyi açıklayabilirsin.
• Kaderi Allah'ın ilim, irade, kudret ve tekvin sıfatlarıyla ilişkilendirebilirsin.
• Bir ayet mealinden ya da hadis metninden takdir, ölçü ve kadere iman fikrini çıkarabilirsin.
• Kaderi bahane etmeyi ve kader inancını fatalizmle karıştırmayı verilen bir ifadede yakalayıp nedenini gösterebilirsin.

Ölçü biçmek, hükmü yerine getirmek

Dedenin itirazı aslında bir kelime farkına dayanıyor. Gündelik konuşmada «kader» değiştirilemeyen bir talih gibi, «kaza» da yolda yaşanan bir aksilik gibi duyulur. Din kültüründe iki kelime Arapça köklerinden okunur ve o kökler başka bir şey söyler.

Kader sözlükte ölçmek, bir şeyin miktarını belirlemek, takdir etmek demektir. Terim olarak Allah'ın ezelden ebede kadar olacak her şeyi; zamanını, yerini, niteliğini ve miktarını bilmesi ve belirlemesidir. Kaza sözlükte hüküm vermek, bir işi yerine getirmek, tamamlamak anlamına gelir; borç ödemek ve vaktinde kılınamayan namazı sonradan kılmak da aynı kelimeyle anılır. Terim olarak kaza, ezelde takdir edilmiş olanın vakti gelince Allah'ın bilgisine ve dilemesine uygun biçimde gerçekleşmesi, yaratılmasıdır.

Kader belirlemeyi, kaza o belirlemenin hayata geçmesini anlatır; biri öteki olmadan eksik kalır. Bu ilişki sık sık bir mimarın çizdiği proje ile o projeye göre yükselen bina örneğiyle açıklanır. Bu benzetmenin bir sınırı vardır ve onu bilmek soru çözerken işe yarar: mimar çizimini zamanın içinde yapar, sonradan fark ettiği eksikleri düzeltir. İslam inancında Allah'ın bilgisi ise zamana bağlı sayılmaz ve eksik kalmaz. Benzetme yalnız iki kavramın sırasını gösterir; ilahi bilgiyi insan bilgisine benzetmez.

Kelimenin gündelik anlamı burada küçük bir tuzak kurar. Trafik kazası dilde aksilik demektir, terim olarak kaza ise iyi ya da kötü her takdirin gerçekleşmesini kapsar. Bir hastanın iyileşmesi de, bir çiftçinin bereketli hasadı da bu terim anlamıyla kazadır.

Dört sıfat, iki kavram

Allah'ın isimlerini ve sıfatlarını işlediğimiz derste subuti grubun sekiz üyesini tek tek tanımıştın. Kader konusu bunlardan dördünü bir araya getirir. Ders kitaplarında kader çoğunlukla ilim ve irade, kaza ise kudret ve tekvin sıfatlarıyla ilişkilendirilir. Gerekçesi şöyle kurulur: bir şeyi takdir etmek için onu bilmek ve dilemek gerekir; takdir edileni var etmek içinse güç yetirmek ve yaratmak gerekir.

Bu eşleştirmenin en çok soru doğuran yeri ilim sıfatıdır. Allah'ın olacakları önceden bilmesi, onları bildiği için olmaya zorladığı anlamına mı gelir? Kelam kitaplarında bu soruya «ilim bilinene tabidir» ilkesiyle cevap verilir. Bilgi olayı doğuran sebep değildir; olayı olacağı gibi kuşatır. Bir şey bilindiği için gerçekleşmez, gerçekleşeceği için bilinir. Okul hayatından bir örnek düşün: yıllardır aynı dersi veren bir öğretmen, dönem boyunca hiç ödev yapmayan bir öğrencinin sınavda zorlanacağını öngörebilir. Öğrencinin düşük notunun sebebi öğretmenin öngörüsü olmaz, kendi ihmali olur. Bu örnek de sınırlıdır, çünkü öğretmenin bilgisi bir tahmindir ve yanılabilir; İslam inancında Allah'ın ilmi ise kesindir. Öğretmen örneğinin taşıdığı fikir yalnız şudur: bilmek, yaptırmak demek değildir.

İrade sıfatı da benzer bir ayrım ister. Ehl-i sünnet kelamcılarına göre evrende olan her şey Allah'ın dilemesiyle olur, fakat Allah dilediği her şeyden razı değildir. Kötü bir fiil O'nun iradesinin dışında gerçekleşmez; ama O'nun rızasına da uygun düşmez. İrade ile rıza arasındaki bu ayrım, hayrın da şerrin de takdirin içinde olduğu inancının kötülüğü Allah'a mal etmediğini açıklamak için kullanılır.

Kur'an'da ölçü, hadiste iman

Kader kelimesinin «ölçü» anlamı Kur'an'da açıkça görülür. Din ve çevre dersinde Kamer suresindeki ifadeyi tabiattaki dengeyle birlikte okumuştun. Aynı fikri taşıyan başka ayetler de var. Ra'd suresinin 8. ayeti, O'nun katında her şeyin belli bir miktarla durduğunu bildirir. Talâk suresinin 3. ayetinin sonunda da Allah'ın her şey için bir ölçü koyduğu haber verilir. Bu metinlerde öne çıkan sözcükler miktar, ölçü ve belirlemedir; bir paragrafta onları gördüğünde kader kavramının ilk anlamını hatırla.

Kadere imanın iman esasları arasındaki yerini en açık gösteren metin Cibrîl hadisidir. Müslim'in Hz. Ömer'den aktardığı bu uzun rivayette Hz. Peygamber'e imanın ne olduğu sorulur. Cevap altı esası sayar ve kadere, hayrına ve şerrine inanmakla tamamlanır. «Hayrına ve şerrine» ifadesinin işlevi büyüktür. Kader yalnız insanın hoşuna gitmeyen olaylara yapıştırılan bir etiket olamaz; sağlık ile hastalık, kazanç ile kayıp aynı takdirin içinde yer alır. İman esasları dersinde kadere iman kısa bir tanımla geçmişti; şimdi o tanımın içi doluyor: kadere inanan kişi, olup biten hiçbir şeyin Allah'ın bilgisi ve belirlemesi dışında kalmadığını kabul eder.

Kaderi bahane etmek

Tuğba'nın ağabeyinin cümlesi kader inancının en sık rastlanan yanlış kullanımıdır: insan kendi ihmalinin sonucunu kadere yükler. Kur'an bu tutumu eski bir itiraz olarak aktarır. En'âm suresinin 148. ayetinde, Allah'a ortak koşanların «Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız ortak koşardık» diyecekleri bildirilir; ayet bu sözün bir bilgiye değil, zanna dayandığını vurgular. Metnin reddettiği şey, kendi seçimini ilahi dilemeye dayandırarak sorumluluktan sıyrılma çabasıdır.

Sahabenin benzer bir soruyu Hz. Peygamber'e yönelttiği de aktarılır. Hem Buhârî'de hem Müslim'de yer alan bir rivayete göre, herkesin ahiretteki yerinin önceden yazıldığı söylenince sahabe yazılana güvenip ameli bırakmanın uygun olup olmadığını sorar. Aldıkları cevap kısadır: çalışın, herkese ne için yaratıldıysa o kolaylaştırılır. Rivayet, kader bilgisini çabayı bırakmanın gerekçesi yapmayı kabul etmez.

Bahanenin bir de mantık açığı vardır. İnsan neyin takdir edildiğini olay yaşanmadan bilemez. Ağabeyin kaderinde ehliyet olup olmadığını sınavdan önce kimse bilemezdi; sonucu görmeden kadere sığınmak, bilinmeyen bir şeyi gerekçe yapmak olur. Ekonomik hayat dersinde helal kazançla birlikte okuduğun Necm suresinin 39. ayeti de insana düşeni kendi emeğine bağlar; sonucu çabadan koparan bir kader yorumu bu ayetle de bağdaşmaz.

Kader inancı ve fatalizm

İkinci yanlış anlama, İslam'daki kader inancını fatalizm (yazgıcılık) ile eş tutmaktır. Fatalizm, olayların insanın hiçbir katkısı olmadan kör ve kaçınılmaz bir zorunlulukla gerçekleştiğini savunur; bu görüşe göre seçim sonucu değiştirmez ve çaba anlamını yitirir. Ders kitaplarındaki kader anlayışı başka bir çerçeve çizer. Takdir, her şeyi bilen, hikmet sahibi ve adil bir Allah'a nispet edilir. İnsana akıl ve seçme gücü verilmiştir; insan bu seçimlerinden hesap verir. Fatalizmde belirleyen kişisiz bir yazgıdır, kader inancında ise bilen ve dileyen bir Yaratıcı. Gündelik dilde «kadercilik» diye anılan elini kolunu bağlama tutumu, kaynaklarda kader inancının kendisi değil, onun yanlış bir yorumu olarak değerlendirilir.

Kelam okullarının cevapları

İnsanın fiilleri ile ilahi takdir arasındaki ilişki, erken dönemde kelam okullarını ayıran meselelerden biriydi. İtikadi mezhepler dersinde Eş'arîliğin kesb, Mâtürîdîliğin cüz'î irade kavramlarıyla tanışmıştın: iki okul da fiili Allah'ın yarattığını, insanın ise seçip yönelerek sorumluluk kazandığını söyler. Kaynaklarda Cebriye adıyla anılan görüşe göre insanın fiillerinde gerçek bir seçimi yoktur; bu görüş genellikle rüzgârın önünde savrulan yaprak benzetmesiyle anlatılır. Kaderiye ise insanın kendi fiillerini kendisinin belirlediğini öne çıkarır; sonraki dönemde Mu'tezile bu çizgiyle ilişkilendirilir. Sınavda istenen, bir görüşü sahibine bağlamaktır; okulları sıralamak ya da yargılamak değil.

Kavram kartı

Metin çözümü: Hadîd 57/22-23

Meal (anlamca): Yeryüzünde ve kendi canlarınızda başınıza gelen hiçbir musibet yoktur ki Allah onu yaratmadan önce bir kitapta yazılı olmasın; bu, Allah'a kolaydır. Bu bildirim, elinizden çıkana üzülüp yıkılmayasınız ve size verilenle şımarmayasınız diyedir.

• Adım 1 — Zaman işaretlerini bul. «Yaratmadan önce» ve «bir kitapta yazılı» ifadeleri, olaydan önce var olan bir bilgi ve belirlemeyi anlatır. Bu kader kavramıdır.
• Adım 2 — Gerçekleşme anını ayır. «Başınıza gelen musibet» ise o belirlemenin hayata geçmesidir, yani kazadır. Ayet iki kavramı tek cümlede birlikte kurar.
• Adım 3 — Amaç cümlesini oku. 23. ayet bildirimin neden yapıldığını söyler: kayıp karşısında yıkılmamak, kazanç karşısında şımarmamak. Ders kitapları kadere imanın kişiye kazandırdığı bu iç dengeyi ayrıca vurgular.
• Adım 4 — Metne eklenmiş iddiayı ayıkla. Ayet insanın seçme gücünü kaldırdığını ya da çabayı gereksiz kıldığını söylemez. Bir seçenek bunu ileri sürüyorsa metinden çıkmaz, dışarıdan eklenmiştir.

Ra'd ve Talâk surelerindeki ölçü ifadeleri bu derste açıkta bir soru bıraktı: «her şey bir miktarla» sözü yalnız insanın başına gelenleri değil, suyun donmasını, tohumun filizlenmesini, toplulukların yükselip dağılmasını da kapsıyor. Sıradaki ders bu ölçünün evrende nasıl işlediğine bakıyor: İslam düşüncesinde sünnetullah diye anılan düzen fiziki, biyolojik, toplumsal ve ahlaki yasalara nasıl ayrılır, ve bir ahlaki yasa, örneğin haksızlığın bir topluluğu çözmesi, yerçekiminden hangi bakımdan farklıdır?

Örnek 1 — Tanımdan kavrama

Soru: «Allah'ın ezelde belirlediği şeylerin, vakti geldiğinde O'nun bilgisine ve dilemesine uygun olarak meydana gelmesi.» Bu tanım hangi kavrama aittir?

• A) Kader
• B) Tevekkül
• C) Kaza
• D) Ecel
• E) Kesb

Çözüm: Tanımın anahtarı «vakti geldiğinde meydana gelmesi»dir; belirleme önceden yapılmış, burada anlatılan onun gerçekleşmesidir. Bu kazanın terim anlamıdır. Kader belirlemenin kendisidir; tevekkül, ecel ve kesb başka konuların kavramlarıdır. Cevap: C.

Örnek 2 — Sıfat eşleştirmesi

Soru: Ders kitaplarındaki yaklaşıma göre kaza kavramı en doğrudan hangi iki sıfatla ilişkilendirilir?

• A) Kudret ve tekvin
• B) İlim ve irade
• C) Semi ve basar
• D) Kıdem ve beka
• E) Hayat ve kelam

Çözüm: Kaza, takdir edilenin var edilmesidir; var etmek güç yetirmeyi ve yaratmayı gerektirir. Bu yüzden kudret ve tekvin kazayla eşleşir. İlim ve irade belirleme aşamasına, yani kadere bağlanır; öteki çiftlerin konuyla doğrudan ilgisi yoktur. Cevap: A.

Örnek 3 — Bahaneyi yakalamak

Soru: Kırmızı ışıkta geçip ceza alan bir sürücü «Ne yapayım, kaderimde bu da varmış» diyor. Bu söz, ders kitaplarındaki kader anlayışı açısından nasıl değerlendirilir?

• A) Kadere imanın doğru bir örneğidir.
• B) Kazanın sözlük anlamını doğru kullanır.
• C) İlim sıfatını inkâr eder.
• D) Cebriye ile Kaderiye arasındaki farkı gösterir.
• E) Kişinin kendi tercihinin sonucunu kadere yükleyerek sorumluluktan kaçmasıdır.

Çözüm: Sürücü kuralı kendi seçimiyle çiğnemiş, sonucu ise takdire bağlıyor. Bu, kaderi bahane etmektir ve En'âm 6/148'de aktarılan itirazla aynı yapıdadır. Sözde ilim sıfatının inkârı yoktur; mezhep karşılaştırması da yapılmamaktadır. Cevap: E.

Örnek 4 — Ayetten anlam

Soru: Talâk suresinin 3. ayetinin sonunda Allah'ın her şey için bir ölçü koyduğu bildirilir. Bu ifadede «kader» kelimesinin hangi anlamı öne çıkar?

• A) Bir işi yerine getirmek
• B) Ölçü ve miktar belirlemek
• C) Borcu ödemek
• D) Sonuca razı olmak
• E) İnsanın seçme gücü

Çözüm: Ayetin anahtar kelimesi «ölçü»dür ve kader kelimesinin sözlükteki ilk anlamını, ölçmeyi, miktar biçmeyi taşır. Yerine getirmek ve ödemek kazanın sözlük anlamlarıdır; rıza ve seçme gücü ayette geçmez. Cevap: B.

• Kazayı gündelik anlamıyla okumak. Terim olarak kaza aksilik demek değildir; iyi ya da kötü her takdirin gerçekleşmesidir. «Kaza yalnız kötü olaylar için kullanılır» diyen seçenek çeldiricidir.
• Kader ile kazanın yerini değiştirmek. Belirleme kader, gerçekleşme kazadır. Sıfat eşleştirmesinde de sıra korunur: ilim ve irade kadere, kudret ve tekvin kazaya bağlanır.
• Önceden bilmeyi zorlamak sanmak. «Allah bildiği için insan o işi yapmak zorunda kaldı» ifadesi, «ilim bilinene tabidir» ilkesiyle çelişir.
• Kader inancını fatalizmle eş tutmak. Fatalizm kişisiz bir yazgıyı ve çabanın anlamsızlığını savunur; ders kitaplarındaki kader anlayışında insan seçer ve sorumludur.
• Görüşü yanlış okula bağlamak. Seçimsiz insan ve yaprak benzetmesi Cebriye, insanın kendi fiilini belirlemesi Kaderiye ve Mu'tezile, kesb ve cüz'î irade Ehl-i sünnet kelamıdır.