Yorum farklılıklarının nedenleri

Kurban Bayramının ilk günü, Ankara'da Rabia'nın babaannesinin evi. Siirt'ten gelen eniştesi öğle ezanı okunurken ayağa kalkıyor; az önce çay bardağını uzatırken halasının parmakları eline değmiş, o da abdestini tazelemek için lavaboya gidiyor. Rabia'nın babası ise sabahki abdestiyle seccadeye geçiyor. Kardeşi Taha kulağına eğiliyor: «Hangisi doğru yapıyor?» Babası duymuş, gülerek cevap veriyor: «Enişten Şafiî, biz Hanefîyiz. Okuduğumuz Kur'an da izlediğimiz Peygamber de aynı.» Rabia'yı asıl düşündüren bu cevap oluyor. Kaynak tek olunca okuyuş nerede çatallanıyor? Akşam açtığı test kitabında da benzer bir paragraf çıkıyor: bir ayetteki kelimenin iki anlama gelebildiği anlatılmış, âlimlerin farklı sonuca varmasının hangi nedenden doğduğu soruluyor.

• Din ile dinî yorum arasındaki farkı bir örnek üzerinden açıklayabilirsin.
• Mezhep, ekol, tarikat ve meşrep kavramlarını tanımlarından ayırt edebilirsin.
• Verilen bir paragrafta yorum farklılığının dil, anlayış, kültür-coğrafya, siyaset ya da kültürel karşılaşma kaynaklı nedenini belirleyebilirsin.
• Yorum farklılıklarının ortak esaslarla ilişkisini ders kitabındaki bakış açısıyla değerlendirebilirsin.

Kaynak ile okuyuşu ayırmak

İslam'a göre din, Allah'ın vahiy yoluyla bildirdiği ilkelerin bütünüdür; bu ilkelerin iki temel kaynağı Kur'an ve sahih sünnettir. Dinî yorum ise insanların bu kaynakları anlama, açıklama ve hayata uygulama çabasıdır. Ayrım küçük görünür ama sonuçları büyüktür: vahiy değişmez kabul edilir, ondan çıkarılan anlamlar ise insan emeğinin ürünüdür. Bir âlim ne kadar donanımlı olursa olsun, ulaştığı görüş onun anlayışıdır ve yanılma ihtimali taşır. Ders kitapları bu yüzden mezheplerin görüşlerini dinin kendisi olarak değil, dini anlama yolları olarak sunar.

Rabia'nın babasının cevabı tam bu ayrıma dayanıyordu. Enişte de baba da aynı kaynağa bağlı; ayrıldıkları yer, o kaynaktan çıkarılan ayrıntılı bir hükümdür.

Yorumların aldığı adlar

Anlama çabası zamanla belirli yöntemler ve görüşler etrafında topluluklar oluşturdu. Bunları adlandıran dört kavram, modülün geri kalanında sık sık karşına çıkacak.

Mezhep sözlükte gidilen yol, tutulan yön demektir. Terim olarak, dinin inanç ya da uygulama alanındaki konularında belirli görüşler çevresinde oluşmuş düşünce topluluğunu anlatır. İnanç konularındaki yorumlar itikadi mezhepleri, ibadet ve muamelat hükümlerine dair yorumlar ise fıkhi (amelî) mezhepleri meydana getirdi. Bir mezhep çoğunlukla öncü bir âlimin adıyla anılır, ama onu yaşatan, sonraki kuşakların o yöntemi sürdürmesidir.

Ekol daha geniş bir sözcüktür: ortak bir yöntem ya da bakış açısını paylaşan düşünce okulu. Bir mezhebin içinde de birden çok ekol bulunabilir, mezhepleşmemiş düşünce akımları için de bu ad kullanılır.

Tarikat sözlükte yol anlamına gelir. Tasavvufta bir mürşidin rehberliğinde yürütülen manevi eğitim yolunu ve bu yol çevresinde örgütlenen topluluğu karşılar. Tarikatlar kural koyan birer mezhep değildir; üyeleri ibadetlerde genellikle bir fıkıh mezhebini izler.

Meşrep sözlükte su içilen yer demektir. Mecaz olarak kişinin huyu, mizacı, dünyaya bakışındaki tarz için kullanılır. Tasavvufta aynı yolu yürüyenlerin bile farklı meşreplerde olabileceği söylenir: kimi coşkuyla, kimi sükûnetle yaklaşır.

Birinci neden: metnin dili

Vahyin dili Arapçadır ve bu dil, öteki pek çok dil gibi tek kelimeye birden fazla anlam yükleyebilir. Bakara suresinin 228. ayeti boşanan kadınların üç «kur'» süresi beklemesini bildirir. «Kur'» kelimesi Arapçada hem kadının âdet dönemi hem de iki âdet arasındaki temizlik dönemi için kullanılır. Hanefî âlimleri kelimeyi âdet dönemi, Şafiî âlimleri temizlik dönemi diye anlamıştır. Bekleme süresi bu tercihe göre değişir; iki görüş de kelimenin sözlükteki bir anlamına dayanır.

Bir kelimenin gerçek (hakikat) anlamıyla mecaz anlamı arasında kalmak da yorumları ayırır. Abdestle ilgili ayetlerde geçen «kadınlara dokunduğunuz zaman» ifadesi buna örnektir. Hanefîler buradaki dokunmayı mecaz yoluyla eşlerin birlikteliği diye anlamış; Şafiîler kelimeyi gerçek anlamında, tenin tene değmesi olarak almıştır. Kancadaki enişte bu yüzden abdest tazeledi, Rabia'nın babası tazelemedi.

Muhkem, müteşabih ve tevil kavramlarıyla Kur'an'ın yorumlanması konusunda tanışmıştın; burada yeniden işe yararlar. Muhkem ayetlerin anlamı açıktır ve tek yöne gelir; müteşabih ifadeler birkaç yöne çekilebilir. Birkaç yöne çekilebilen bir sözü bir delille anlamlarından birine bağlamanın adı ise tevildi. Yorum farklılığının dilden doğan kısmı büyük ölçüde bu tercihlerin farklı yapılmasından gelir.

İkinci neden: anlayış ve kavrayış farkı

Aynı cümleyi duyan iki kişi, ondan farklı bir amaç çıkarabilir. İnsanların bilgi birikimi, düşünme biçimi ve sözün amacını kavrayışı birbirini tutmaz. Kimi sözü lafzına bağlı kalarak, kimi de onu söyleten amacı gözeterek okur. Bu farklılık Hz. Peygamber'in sağlığında, sahabe arasında bile görülmüştür.

Metin çözümü: yolda kılınan ikindi

Metin: Buhârî'nin kaydettiği bir rivayette Hz. Peygamber sahabeye, ikindi namazını Benî Kurayza yurduna varmadan kılmamalarını söyler. Yolda vakit daralır. Sahabenin bir kısmı sözün amacının acele etmek olduğunu düşünüp namazı yolda kılar; ötekiler sözü olduğu gibi alıp namazı ancak oraya ulaşınca kılar. Durum Hz. Peygamber'e anlatıldığında iki topluluğu da azarlamaz.

• Adım 1 — Ortak noktayı bul. İki grup da aynı sözü duymuş ve ona uymak istemiştir. Ayrılık kaynakta değil, sözün anlaşılmasındadır.
• Adım 2 — İki okuyuşu adlandır. Birinci grup sözün amacına, ikinci grup sözün lafzına ağırlık vermiştir. Bu, insanların anlama ve kavrama biçimlerinin farklı olabileceğini gösterir.
• Adım 3 — Sonuca bak. Hz. Peygamber'in iki tarafı da kınamaması, sünnet dersinde takrîrî sünnet örneği olarak geçmişti. Burada aynı olay başka bir kavrama ışık tutar: iyi niyetle ve bir dayanakla yapılan farklı anlamalar hoş görülmüştür.
• Adım 4 — Kavramı çıkar. Metnin işaret ettiği, yorum farklılığının nedenlerinden insanın anlama ve kavrama farkıdır; öne çıkan tutum ise farklılığa hoşgörüdür.

Üçüncü neden: toplum, kültür ve coğrafya

İslam kısa sürede Arap Yarımadası'nın dışına taştı; Irak'ta, Suriye'de, Mısır'da, Horasan'da bambaşka gelenekleri olan toplumlar Müslüman oldu. Her bölgenin örfü, ticaret biçimi, karşılaştığı sorunlar başkaydı. Hicaz'da, özellikle Medine'de, hadis ve sahabe uygulamasına dayanmayı öne çıkaran bir çizgi gelişti; ders kitapları buna ehl-i hadis der. Irak'ta, Kûfe çevresinde, yeni karşılaşılan meselelerde akıl yürütmeye ve kıyasa daha geniş yer veren çizgi ise ehl-i re'y diye anılır. Bu iki ekol fıkıh mezheplerinin oluşumunu etkiledi.

Coğrafyanın etkisini bir âlimin kendi hayatında da görmek mümkündür. İmam Şâfiî Irak'ta yaşarken verdiği bazı görüşleri Mısır'a yerleştikten sonra değiştirmiştir; kaynaklarda bunlara eski görüşleri (kavl-i kadîm) ve yeni görüşleri (kavl-i cedîd) denir. Yeni bir toplum, yeni sorular ve yeni bilgiler, aynı âlimin bile yorumunu yeniden gözden geçirmesine yol açmıştır.

Dördüncü neden: siyasi olaylar

Hz. Peygamber'in vefatından sonra Müslümanların önündeki ilk büyük mesele, topluluğu kimin yöneteceğiydi. Hz. Osman'ın şehit edilmesinin ardından gelen dönemde Müslümanlar arasında Cemel ve Sıffîn savaşları yaşandı. Sıffîn'de anlaşmazlığın hakem yoluyla çözülmesi (tahkim) kabul edilince, buna karşı çıkan bir topluluk Hz. Ali'nin saflarından ayrıldı; tarih kitapları bu topluluğu Hâricîler diye adlandırır. Hz. Ali'ye ve onun soyuna bağlılık ile imamet konusundaki görüşleri çevresinde birleşenler ise zamanla Şîa adıyla anıldı.

Siyasi olarak başlayan ayrılıklar kısa sürede inanç sorularına dönüştü. Büyük günah işleyen biri mümin sayılır mı? İman ile amel arasındaki bağ nedir? İnsan yaptıklarında ne ölçüde özgürdür? Bu sorular itikadi mezheplerin tartıştığı başlıca konular arasına girdi. Olayların siyasi ayrıntısı tarih derslerinin konusudur; burada akılda tutulacak olan, siyasetin yorum ayrılıklarını hızlandıran bir etken olduğudur. Bu dönemin ders kitabındaki anlatımı tarafsızdır; sahabe hakkında değerlendirme yapılmaz.

Beşinci neden: başka din ve kültürlerle tanışma

Fetihlerle birlikte Müslümanlar Hristiyan, Yahudi ve Zerdüştî topluluklarla aynı şehirleri paylaşmaya başladı. Bu çevrelerde Allah'ın sıfatları, kader, insan iradesi gibi konular uzun süredir tartışılıyordu. Abbasiler döneminde Yunanca felsefe ve bilim eserlerinin Arapçaya çevrilmesi, yeni kavramları ve aklî tartışma yöntemlerini İslam düşüncesine taşıdı. Müslüman âlimler hem gelen soruları cevaplamak hem de inançlarını aklî delillerle savunmak için bu birikimle uğraştı; kelam ilminin gelişmesinde bu karşılaşmanın payı büyüktür.

Farklılıkların ortak zemini

Yorumların çeşitliliği bir şeyi gözden kaçırtabilir: ayrılık konuları ayrıntılardadır. Allah'ın birliğine, Hz. Muhammed'in son peygamber olduğuna, Kur'an'ın Allah'ın kelamı olduğuna, ahirete iman bütün mezheplerin paylaştığı esaslardır. Namaz, oruç, zekât ve hac her mezhepte farzdır; kıble herkes için Kâbe'dir. İman esaslarıyla ibadetler üzerine gördüğün derslerin neredeyse tamamı, bu modüldeki bütün yorumların ortak malıdır.

Kur'an'da müminlerin kardeş olduğu bildirilir (Hucurât 49/10). Âl-i İmrân suresinde de hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılmak ve parçalanıp ayrılmamak istenir (3/103). Ders kitapları bu ayetlerin ışığında yorum farklılıklarını, belli sınırlar içinde düşünce zenginliği olarak değerlendirir. Kendi mezhebini tek doğru sayıp öbürlerini dışlamaya mezhep taassubu denir; ders kitaplarında bu tutumdan uzak durulması, farklı görüşlere saygıyla yaklaşılması öğütlenir.

Siyasetten doğup kısa sürede imanın tanımına uzanan o sorular kendi cevaplarını da üretti. Mâtürîdîler, Eş'arîler ve Selefiyye, büyük günahtan Allah'ın sıfatlarına kadar bu meselelere hangi yöntemle yaklaştı, Hâricîlik ile Şîa nerede ayrıldı? İtikadi mezhepleri tek tek tanıtan ders, bu cevapları her birinin kendi kaynaklarındaki tanımıyla ele alıyor.

Örnek 1 — Yorumun kaynağı

Soru: Bakara suresinde boşanmış kadınların üç «kur'» beklemesi istenir. Arapçada «kur'» kelimesi hem âdet dönemi hem de temizlik dönemi anlamına gelir. Âlimlerden bir kısmı kelimeyi birinci, bir kısmı ikinci anlamda almıştır. Bu paragraf yorum farklılığının hangi nedenini örneklemektedir?

• A) Siyasi olayların etkisi
• B) Dinî metinlerdeki kelimelerin birden çok anlama gelebilmesi
• C) Farklı dinlerle karşılaşma
• D) Coğrafi koşulların değişmesi
• E) Kaynakların farklı olması

Çözüm: Paragraftaki belirleyici bilgi, tek kelimenin iki ayrı anlam taşımasıdır; bu, metnin dil yapısından doğan nedendir. E şıkkı yanıltıcıdır: kaynak aynıdır, farklı olan anlamadır. Öteki şıklar paragrafta geçmeyen etkenlerdir. Cevap: B.

Örnek 2 — Kavramı tanımak

Soru: «Tasavvufta bir mürşidin rehberliğinde sürdürülen manevi eğitim yolu ve bu yolu izleyenlerin oluşturduğu topluluk» tanımı hangi kavrama aittir?

• A) Mezhep
• B) Meşrep
• C) Ekol
• D) Tarikat
• E) Tefsir

Çözüm: Mürşit, manevi eğitim ve topluluk sözcükleri tarikatın tanımını verir. Meşrep kişinin mizacını, mezhep ise inanç ya da fıkıh alanındaki görüş topluluğunu anlatır. Cevap: D.

Örnek 3 — Bir âlimin değişen görüşü

Soru: İmam Şâfiî'nin Irak'ta verdiği bazı görüşleri Mısır'a yerleştikten sonra değiştirmesi, yorum farklılıklarının en çok hangi nedenle ilişkili olduğunu gösterir?

• A) Sosyal, kültürel ve coğrafi şartların farklılaşması
• B) Kur'an'daki müteşabih ayetlerin bulunması
• C) Hz. Osman döneminde yaşanan olaylar
• D) Yunanca eserlerin Arapçaya çevrilmesi
• E) Hadislerin farklı kişilerden işitilmesi

Çözüm: Değişen şey âlimin yaşadığı toplum ve bölgedir; yeni çevre yeni sorular ve örfler getirmiştir. Kaynaklarda bu durum eski ve yeni görüşler diye anılır. Cevap: A.

Örnek 4 — Ortak esas mı, yorum mu?

Soru: Aşağıdakilerden hangisi mezhepler arasında yorum farkı bulunan bir konu değil, bütün mezheplerin paylaştığı bir esastır?

• A) Abdesti bozan durumların ayrıntısı
• B) Boşanan kadının bekleme süresinin hesabı
• C) Namazda ellerin bağlanacağı yer
• D) Büyük günah işleyen kişinin durumu
• E) Namazın farz bir ibadet olması

Çözüm: A, B ve C fıkhi ayrıntılarda, D ise itikadi tartışmalarda görüş ayrılığı bulunan konulardır. Namazın farz olması ise bütün mezheplerin kabul ettiği ortak esastır. Cevap: E.

• Dinî yorumu dinin kendisi sanmak. Mezhep görüşleri vahyi anlama çabasıdır, vahyin yerine geçmez. «Mezhepler farklı kaynaklara dayanır» diyen seçenek yanlıştır; kaynak ortak, okuyuş farklıdır.
• Tarikat ile mezhebi karıştırmak. Tarikat tasavvufi bir eğitim yoludur; ibadetlerin ayrıntısında tarikat mensupları bir fıkıh mezhebini izler. Paragrafta «mürşit», «derviş» geçiyorsa mezhep değil tarikat aranır.
• Meşrebi mezhep sanmak. Meşrep bir görüş topluluğu değil, kişinin mizacı ve yaklaşım tarzıdır.
• Siyasi nedeni dilsel nedenle karıştırmak. Cemel, Sıffîn, tahkim gibi ifadeler siyasi olaylara; «kelimenin iki anlamı», «hakikat ve mecaz» gibi ifadeler metnin diline işaret eder.
• Yorum farkını ayrılık sanmak. Ders kitaplarında farklılıklar ortak esaslar üzerinde yükselen bir çeşitlilik olarak anlatılır; «mezhepler temel inançlarda ayrılır» genellemesi yanlıştır.