Ekonomik hayat ve ahlak

Cumartesi öğleden sonra, İzmir Kemeraltı. Levent babasının kuruyemiş dükkânında tezgâhın arkasında duruyor. Bayram yaklaştıkça toz şekerin fiyatı her hafta biraz daha tırmanıyor; karşıdaki toptancı Polat Bey depoyu şeker çuvallarıyla doldurduğunu, kimseye satmadığını, çuvalları bayrama üç gün kala açacağını keyifle anlatıyor. Az sonra köşedeki tuhafiyeci gelip ay sonuna kadar beş bin lira ödünç istiyor. Adam gidince Levent babasına eğiliyor: «Ay sonunda beş bin beş yüz isteseydin, o da razı olurdu.» Babası kasanın çekmecesini kapatıyor: «O zaman ben kuruyemişçi olmam, başka bir meslek seçmiş olurum.» Levent'in kafasında iki soru dönüyor: Polat Bey'in bekleyişi zekice bir ticaret mi? Karşılıklı rıza varken beş yüz liranın nesi kötü? TYT Din sorularında bu ikisi genellikle bir ayet ya da hadisle birlikte gelir; senden beklenen, davranışa doğru kavramı takmaktır.

• Helal ve haram kazanç yollarını Kur'an ve hadislerdeki ölçütlere göre sınıflandırırsın.
• Faiz (ribâ) yasağının dayandığı ayetleri ve ders kitaplarında öne çıkan gerekçelerini açıklarsın.
• Ticaret ve borç ilişkisine dair ahlaki ilkeleri verilen bir metinden çıkarırsın.
• Harcama tercihlerinde israfı, cimriliği ve ölçülü tüketimi birbirinden ayırt edersin.

Emek: kazancın meşru kapısı

İslam'da çalışmak, hayatın yükünü taşıyan bir zorunluluk olduğu kadar değer verilen bir eylemdir. Necm suresinin 39. ayetinde insana ancak kendi çabasının karşılığının olduğu bildirilir. Cuma suresinin 10. ayeti ise namaz kılınınca yeryüzüne dağılıp Allah'ın lütfundan rızık aramayı söyler; ibadet ile geçim arayışı aynı akışın içinde anılır. Buhârî'nin Sahîh'inde Hz. Peygamber'den aktarılan sözde, kimsenin kendi elinin emeğinden daha hayırlı bir lokma yemediği, Dâvûd peygamberin de elinin emeğiyle geçindiği bildirilir.

Bu metinlerden çıkan ilke sade: kazancın değeri onu üreten emekten gelir. Çiftçinin hasadı, ustanın tezgâhı, öğretmenin dersi, tüccarın taşıdığı risk birer emektir. Başkasının sırtından, hiçbir karşılık üretmeden elde edilen gelir ise sorgulanır. Faizin, kumarın ve rüşvetin neden yasaklandığını anlamanın anahtarı bu ilkedir.

Helal kazanç, haram kazanç

Nisâ suresinin 29. ayetinde müminlere mallarını aralarında batıl yollarla yememeleri emredilir; karşılıklı rızaya dayalı ticaret bunun dışında tutulur. Ayet iki ölçüt verir: kazanç meşru bir yoldan gelmeli, alışverişte iki tarafın gerçek rızası bulunmalıdır. Ders kitapları haram kazancı iki yönden inceler. Birincisi yoldur: hırsızlık, gasp, rüşvet, aldatma, kumar, faiz. İkincisi konudur: dinin yasakladığı bir şeyin, örneğin içkinin alım satımı da kazancı helal olmaktan çıkarır.

Hırsızlık ve gasp başkasının malını rızası olmadan almaktır. Birincisi gizlice, ikincisi zorla yapılır; ikisi de kul hakkını çiğner.

Rüşvet, hak etmediği bir şeyi elde etmek ya da bir işi usulsüz yaptırmak için birine verilen karşılıktır. Bakara suresinin 188. ayeti, insanların mallarından bir bölümünü günaha girerek yemek amacıyla mallarını hâkimlere aktarmayı yasaklar. Ebû Dâvûd ve Tirmizî'de geçen bir rivayette ise Hz. Peygamber'in rüşvet verene de alana da lanet ettiği aktarılır. Hadisin iki tarafı birlikte anması önemlidir: rüşveti teklif eden de suçun ortağıdır.

İhtikâr (karaborsacılık), halkın ihtiyaç duyduğu bir malı fiyatı yükselsin diye stoklayıp piyasadan çekmektir. Müslim'deki hadiste ihtikâr yapanın günahkâr olduğu bildirilir. Kancadaki Polat Bey'in planı bu tanıma oturur: herkesin mutfağında bulunan bir malı bilerek bekletiyor; kazancı mal üretmekten ya da taşımaktan değil, başkalarının sıkışmasından doğacaktır.

Aldatma, malın kusurunu gizlemek, eksik tartmak, sahte belge ya da yanıltıcı reklamla satış yapmaktır. Islak buğdayı kuru buğdayın altına saklayan satıcı rivayetini ve oradaki aldatma uyarısını ahlakın temel ilkeleri dersinde görmüştün; o rivayet bu başlığın da ana dayanağıdır.

Kumar, emek ve üretim olmadan, şansa bağlı olarak bir tarafın kaybı üzerinden kazanmaktır. Hükmü ve dayandığı ayet kötü alışkanlıklar konusunda işlendi; burada önemli olan ekonomik yönüdür: kumarda bir kişinin kazancı ötekinin kaybına eşittir, ortaya yeni bir değer çıkmaz.

Pazarın ahlakı: doğruluk ve açıklık

Ticaret İslam'da övülen bir geçim yoludur; Hz. Peygamber de gençliğinde ticaretle uğraşmış ve güvenilirliğiyle tanınmıştır. Buhârî ve Müslim'deki bir hadiste alıcı ile satıcının ayrılıncaya kadar seçim hakkına sahip olduğu bildirilir; ardından, doğru söyleyip malın durumunu açıklarlarsa alışverişlerinin bereketli olacağı, gizleyip yalan söylerlerse bereketin kalkacağı eklenir. Yine bu iki kaynakta, yeminin malı sattırdığı ama kazancın bereketini gidereceği haber verilir.

Bu metinlerden üç kural çıkar: malın kusuru söylenir, fiyat ve nitelik konusunda yanıltma yapılmaz, satış yeminle desteklenmez. Ölçü ve tartıda hile yasağı da aynı ailedendir. Bugün buna faturasız satış, ambalaj üzerindeki yanlış gramaj, gerçeği yansıtmayan indirim etiketi eklenebilir.

Faiz (ribâ) yasağı

Ders kitaplarındaki tanımıyla faiz (ribâ), ödünç verilen para ya da malın, süre karşılığında önceden şart koşulan bir fazlalıkla geri alınmasıdır. Levent'in önerdiği beş yüz lira tam olarak budur: borç verene emek ya da risk karşılığı değil, yalnız zaman karşılığı ödenen bir fazlalık.

Kur'an'da faiz konusu aşamalı biçimde ele alınır. Rûm suresinin 39. ayetinde faizle yapılan artışın Allah katında artmadığı bildirilir; Âl-i İmrân suresinin 130. ayetinde müminlere kat kat artırılmış faiz yememeleri emredilir. Son ve kesin hüküm Bakara suresinin 275–279. ayetlerindedir. Bakara 2/275'te faizcilerin «alışveriş de faiz gibidir» sözü aktarılır ve buna karşılık Allah'ın alışverişi helal, faizi haram kıldığı bildirilir. Bakara 2/278–279'da müminlerden faizden geriye kalanı bırakmaları istenir; tövbe ederlerse anaparalarının kendilerine ait olduğu, böylece ne zulmedecekleri ne de zulme uğrayacakları söylenir. Hz. Peygamber de Veda Hutbesi'nde cahiliye faizini kaldırdığını ilan etmiştir.

Levent'in «o da razı olurdu» itirazının cevabı da bu ayetlerdedir. Nisâ 4/29'daki rıza şartı meşru bir yolun içinde aranır; yolun kendisi yasaklanmışsa tarafların razı olması onu helal kılmaz. Faizcilerin «alışveriş de faiz gibidir» sözünün reddedilmesi, iki işlemin dışarıdan benzeşse de özde ayrıldığını gösterir.

Ders kitapları yasağın gerekçesini birkaç noktada toplar. Faiz, emek ve üretim olmadan kazanç sağlar. Borçlunun sıkışmışlığından yararlanarak zayıf olanı daha da zayıflatır; ayetin «zulüm» kelimesini seçmesi bu yüzdendir. Borç ilişkisini yardımlaşma olmaktan çıkarıp kazanç kapısına çevirir. Bunun karşısına karz-ı hasen konur: hiçbir fazlalık beklemeden, yalnız iyilik amacıyla verilen ödünç.

Günümüzün bankacılık ve finans uygulamalarının bu hükümler karşısındaki durumu ayrı bir uzmanlık konusudur; âlimler arasında farklı değerlendirmeler vardır. Sınavda sorulan çoğunlukla ayetlerin içeriği ve yasağın gerekçesidir.

Borç ilişkisinde ahlak

Bakara 2/282, Mushaf'taki ayetlerin en uzunu olarak bilinir ve borç ilişkisini düzenler: belirli bir süreye kadar borçlanıldığında bunun yazılması, yazanın adaletle yazması ve şahit tutulması istenir. Ayetin amacı güvensizlik değil, ileride doğabilecek anlaşmazlığı ve hak kaybını önlemektir.

Borç alanın sorumluluğu ödemeyi zamanında yapmaktır. Buhârî ve Müslim'deki bir hadiste, ödeme gücü olanın borcunu geciktirmesinin zulüm olduğu bildirilir. Alacaklıya da bir ölçü gösterilir: Bakara 2/280'de borçlu darlık içindeyse ferahlayacağı zamana kadar beklenmesi, alacağı bağışlamanın ise daha hayırlı olduğu söylenir. Yani yük iki tarafa da dağıtılır.

Harcarken: iki uç arasında

Kazancın helal olması, harcamayı kendiliğinden doğru kılmaz. İsrâ suresinin 29. ayetinde insana elini boynuna bağlı tutmaması, onu büsbütün de açmaması söylenir; aksi hâlde kınanmış ve pişman kalacağı bildirilir. Bağlı el cimriliğin, tamamen açılan el saçıp savurmanın resmidir. Çevre ahlakı dersinde gördüğün iktisat kavramı, bu iki ucun arasında durmaktır.

Tüketim ahlakının bugünkü sorusu şudur: bu harcama bir ihtiyaçtan mı, gösterişten mi, yoksa bir reklamın uyandırdığı istekten mi doğuyor? Gücünü aşan taksitler, yalnız başkalarına göstermek için yapılan alışveriş, kullanılmadan atılan eşya israfın yeni biçimleridir. Öte yandan aileye, kendine ve ihtiyaç sahibine harcamaktan kaçınmak da ayetin kınadığı öteki uca düşer.

Kavram kartı

Metin çözümü

Metin: «… Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır. …» (Bakara, 2/275; anlamca) ve «… tövbe ederseniz anaparanız sizindir; böylece ne haksızlık yaparsınız ne de haksızlığa uğrarsınız.» (Bakara, 2/279; anlamca)

• Adım 1 — Karşıtlığı yakala. İlk ayet iki kazanç biçimini yan yana anıp birini serbest bırakır, ötekini yasaklar. Demek ki metin «her kazanç aynıdır» düşüncesini reddeder; alışverişte mal ve emek el değiştirir, faizde yalnız zaman fiyatlandırılır.
• Adım 2 — Neyin korunduğuna bak. İkinci ayet anaparayı alacaklıya bırakır. Yasaklanan borç vermek değil, ona eklenen fazlalıktır; alacaklının hakkı korunur.
• Adım 3 — Gerekçe kelimesini bul. «Haksızlık yapmak» ve «haksızlığa uğramak» birlikte geçer. Metin faizi bir adalet sorunu olarak çerçeveler; iki tarafın da hakkı dengelenir.
• Adım 4 — İlkeyi seçeneğe taşı. Soru «metnin öne çıkardığı ilke» diye soruyorsa cevap kazançta adalet ve emeğe dayalı ticarettir. «Ticaret yasaktır» ya da «borç vermek yasaktır» diyen seçenek metnin tersini söyler.

Levent'in babasının reddettiği beş yüz lira konusunda âlimler arasında görüş birliği vardır; ödünce şart koşulan fazlalığı yasaklayan açık bir ayet bulunur. Ancak aynı faiz konusunda, Hz. Peygamber'in altı malın birbiriyle değişimini düzenleyen hadisindeki hükmün başka mallara hangi ortak özellik üzerinden taşınacağı sorulduğunda fıkıh mezhepleri farklı ölçütler benimsemiştir. Hüküm metninin kendisi tartışılmıyor; ayrışma, o metnin nereye kadar uzandığını belirlerken başlıyor. Bir kelimenin birden çok anlama gelmesi mi, sözün amacını kavrayış farkı mı, âlimin yaşadığı bölgenin örfü mü bu ayrışmayı doğurur? Bir sonraki ders, ekonomiden ibadete kadar her alanda görülen yorum farklılıklarının nedenlerini tek tek adlandırıyor ve mezhep, ekol gibi kavramları tanıtıyor.

Örnek 1 — Hangi kazanç, hangi yasak?

Soru: Tapu müdürlüğünde dosyası bekleyen Nusret Bey, memura «Çayınızı benden için» diyerek zarf bırakıyor ve dosyası sıranın önüne geçiyor. Bu davranış en doğrudan hangi kavramla adlandırılır?

• A) İhtikâr
• B) Faiz
• C) Rüşvet
• D) Kumar
• E) Karz-ı hasen

Çözüm: Zarfın amacı bir hizmetin karşılığını ödemek değil, sırayı usulsüz biçimde atlamaktır. Hak etmediği bir avantaj için verilen karşılık rüşvetin tanımıdır; hadis veren ile alanı birlikte kınadığı için Nusret Bey de memur da sorumludur. İhtikârda stok, faizde ödünç, kumarda şans yoktur. Cevap: C.

Örnek 2 — Fazlalığın kaynağı

Soru: Aşağıdaki kazançlardan hangisi Bakara suresinin 275. ayetinde yasaklanan kazanç türüne örnektir?

• A) Bir marangozun yaptığı dolabı maliyetinin üstünde bir fiyatla satması
• B) Bir çiftçinin ürününü pazarda satması
• C) Bir ustanın onarım için işçilik ücreti alması
• D) Arkadaşına ödünç verdiği parayı, geri öderken yüzde on fazlasıyla istemesi
• E) Bir öğretmenin özel ders ücreti alması

Çözüm: Ayet alışverişi helal kılar; dolayısıyla A'daki kâr yasak değildir, çünkü ortada bir mal ve emek vardır. B, C ve E de emeğin ya da malın karşılığıdır. D'de ise ödünç verilen paraya yalnız süre karşılığında şart koşulmuş bir fazlalık eklenir; ders kitaplarındaki faiz tanımı budur. Cevap: D.

Örnek 3 — Hadisten ilke çıkarmak

Soru: «Alışverişte taraflar doğru söyler ve malın durumunu açıklarlarsa alışverişleri bereketli olur; gizler ve yalan söylerlerse bereketi kalkar.» (Buhârî, Müslim; anlamca) Bu hadisten hangisi çıkarılamaz?

• A) Malın kusurunu saklamak ticaret ahlakına aykırıdır.
• B) Doğruluk ticarette kazancın bereketiyle ilişkilendirilmiştir.
• C) Satıcı kadar alıcının da dürüst davranması beklenir.
• D) Açık sözlülük alışverişin bir ahlaki şartıdır.
• E) Ticaretle uğraşmak dinen hoş karşılanmayan bir iştir.

Çözüm: Hadis «taraflar» diyerek alıcıyı ve satıcıyı birlikte anar, doğruluğu bereketle, gizlemeyi bereketin kalkmasıyla bağlar. İlk dört seçenek bu ifadelerden doğrudan çıkar. Hadis ticareti kınamaz; tersine onu bereketli kılmanın yolunu gösterir. E metnin dışında kalır. Cevap: E.

Örnek 4 — Borcun iki ucu

Soru: Pınar Hanım komşusu Mahmut Bey'e altı ay vadeyle borç veriyor ve tutarı ikisinin imzasıyla bir kâğıda yazıyorlar. Vade dolduğunda Mahmut Bey işini kaybetmiş durumda. Bakara suresinin 280 ve 282. ayetleri birlikte düşünüldüğünde hangisi söylenebilir?

• A) Borcu yazdırmak ayete uygundur; şimdi süre tanımak da önerilir.
• B) Borcu yazmak bir güvensizlik işaretidir, ayetlerle bağdaşmaz.
• C) Mahmut Bey işsiz kaldığı için borç kendiliğinden düşer.
• D) Pınar Hanım gecikme için ek ücret isteyebilir.
• E) Darlıktaki borçluya süre tanımak ayetlerde yasaklanmıştır.

Çözüm: Bakara 2/282 vadeli borcun yazılmasını ister; Pınar Hanım'ın davranışı buna uygundur. Bakara 2/280 ise darlıktaki borçluya ferahlayıncaya kadar süre verilmesini, bağışlamanın daha hayırlı olduğunu söyler. Borç kendiliğinden düşmez (C); gecikme karşılığı fazlalık faiz tanımına girer (D). Cevap: A.

• Kârı faizle karıştırmak. Ticarette maliyetin üstüne konan kâr meşrudur, çünkü mal ve emek el değiştirir. Faiz yalnız ödünçte, süre karşılığı şart koşulan fazlalıktır. Soruda «sattı» ile «ödünç verdi» ayrımına bak.
• Rüşvette yalnız alanı suçlu saymak. Hadis veren ile alanı birlikte anar. «Yalnız memur sorumludur» seçeneği metne dayanmaz.
• İhtikârı her stoklama sanmak. Bir esnafın satış için mal bulundurması ihtikâr değildir. Belirleyici olan, halkın ihtiyaç duyduğu malın fiyat yükselsin diye piyasadan çekilmesidir.
• Borcu yazmayı güvensizlik saymak. Bakara 2/282 yazmayı ve şahidi hak kaybını önlemek için ister; ayette bir kırgınlık değil, düzen fikri vardır.
• İsrafın tek karşıtını tutumluluk sanmak. İsrâ 17/29 eli büsbütün bağlamayı da kınar; hiç harcamamak cimriliktir, övülen ölçü ikisinin arasıdır.