Aile ve toplum ahlakı

Pazar akşamı, Eskişehir'de dört katlı bir apartman. Defne'nin babaannesi kalça ameliyatından sonra onlarla yaşamaya başlayalı üç hafta oldu; gece ilaç saatinde kalkan da, odasını onunla paylaşan da Defne. Kapı çalıyor: alt kattaki Aysel Hanım bir tencere tarhana çorbası getirmiş. Aynı dakikalarda apartmanın mesaj grubuna biri, üçüncü kata yeni taşınan ailenin «borç yüzünden şehir değiştirdiğini» yazıyor; altına üç gülen yüz düşüyor. Sonra kuzeni Cem arıyor: babası ile Defne'nin babası iki yıldır küs, bayramda gelsinler mi? Defne masasına oturup test kitabını açtığında sayfada «sıla-i rahim», «komşu hakkı», «gıybet» yazıyor. Üçü de bu akşam kapısından girmişti.

• Anne babaya iyilik, akrabalık bağı, komşuluk ve misafirlik ödevlerini dayandıkları ayet ve hadislerle açıklarsın.
• Kul hakkını Allah hakkından ayırır, helalleşmenin neden hak sahibine bağlandığını gerekçelendirirsin.
• Gıybet, iftira, kötü zan, alay ve koğuculuğu tanımlarından yola çıkarak birbirinden ayırırsın.
• Toplumsal ilişkiler üzerine kurulmuş bir metinde öne çıkan ödevi ve kime yöneldiğini belirlersin.

Bir hak, bir görev

Defne'nin akşamına yeniden bakalım. Babaannenin bakım görmeyi hak etmesi, Defne'nin gece kalkmasını gerektiriyor; Aysel Hanım'ın huzurla uyuyabilmesi, üst kattakilerden gece sessiz kalmalarını bekliyor. Kişiler arası her bağda bir tarafın alacağı, öteki tarafın borcu olarak durur. İslam ahlakında bu karşılıklılık iki büyük başlık altında toplanır. Allah hakkı (hukukullah) kulun Allah'a karşı yükümlülükleridir; namaz, oruç gibi ibadetler bu alana girer. Kul hakkı (hukuku'l-ibâd) ise insanın başka insanlara, hatta canlılara karşı sorumluluklarından doğan haklardır: borç, emek, şeref, mahremiyet, söz.

Ders kitaplarında kul hakkının ayırt edici yanı şöyle anlatılır: bu hakkın bağışlanması hak sahibinin rızasına bağlıdır. Bu yüzden zarar verilen kişiyle helalleşmek, alınanı geri vermek ve özür dilemek gerekir. Sahih-i Buhârî'deki bir rivayet, kardeşine karşı şerefiyle ya da başka bir şeyle ilgili bir haksızlığı olan kişinin, altının ve gümüşün geçmeyeceği gün gelmeden bugün onunla helalleşmesini ister. Müslim'deki «müflis» hadisi aynı düşünceyi daha çarpıcı biçimde kurar: Hz. Peygamber gerçek iflas edenin, namaz, oruç ve zekâtla gelip de birine sövmüş, birine iftira atmış, birinin malını yemiş olan kişi olduğunu söyler; onun sevapları hak sahiplerine dağıtılır. İbadet ile kul hakkı burada aynı terazide durur, ama biri ötekinin yerini tutmaz.

Anne babaya iyilik

Aile, kul hakkının ilk öğrenildiği yerdir. İslam ahlakında anne babaya iyilik birrü'l-vâlideyn diye adlandırılır; onları incitmek, onlara karşı gelip kalplerini kırmak ise ukûk terimiyle anılır. Hem Buhârî hem Müslim, ukûku Allah'a ortak koşmanın hemen yanında, büyük günahların en ağırları arasında sayan bir hadise yer verir.

Kur'an bu iyiliği gerekçesiyle birlikte verir. Lokmân suresinin 14. ayetinde insana anne babası hakkında tavsiyede bulunulduğu, annesinin onu güçsüzlük üstüne güçsüzlükle taşıdığı hatırlatılır ve insandan hem Allah'a hem anne babasına şükretmesi istenir. İyilik burada bir karşılık bilinci olarak kurulur: insan, kendisi güçsüzken taşınmıştır. İsrâ suresinin 23 ve 24. ayetleri aynı ilişkiyi zamanın öteki ucundan anlatır. Anne babadan biri ya da ikisi yaşlanıp evladın yanında kaldığında, bıkkınlık bildiren tek bir hece bile söylenmemesi, onlara tatlı ve saygılı konuşulması, merhametle alçak gönüllülük kanadının onlara gerilmesi ve «Rabbim, onlar beni küçükken nasıl yetiştirdilerse sen de onlara öyle merhamet et» diye dua edilmesi istenir. Yaşlılıkta bakım bu yüzden ders kitaplarında yalnız yemek ve ilaçla sınırlanmaz; yalnız bırakmamak, sabırlı konuşmak, kararlarda onların fikrini almak da bu bakımın parçasıdır.

Saygının bir sınırı da vardır. Lokmân suresinin 15. ayetinde anne baba kişiyi Allah'a ortak koşmaya zorlarsa onlara bu konuda uyulmaması, ama dünya işlerinde onlarla iyi geçinilmesi bildirilir. İtaat Allah'ın buyruğuna aykırı bir isteğe uzanmaz; iyilik ise o durumda bile sürer. Sınavda «anne baba ile görüş ayrılığı» içeren bir metin geldiğinde bu ikili ayrım aranır.

Hadislerde annenin payı ayrıca vurgulanır. İki Sahih'te de yer alan rivayete göre bir adam, iyi davranmasına en layık kişiyi sorar; Hz. Peygamber üç kez «annen», dördüncüsünde «baban» der. İyilik ölümle de bitmez: Müslim'deki bir hadiste kişinin babasının sevdiği insanlarla ilişkiyi sürdürmesi en güzel iyiliklerden sayılır. Dua etmek, vasiyetlerini yerine getirmek ve dostlarını aramak da bu kapsamda anlatılır.

Kardeşler, akrabalar ve sıla-i rahim

Sıla-i rahim, akrabayı ziyaret etmek, hâlini sormak, ihtiyacı varsa yardım etmek demektir. «Sıla» ulaşmak, kavuşmak; «rahim» akrabalık bağı anlamına gelir. Ziyaretin yanında bir telefon, bayram tebriği ya da hastalıkta yanında bulunmak da bu bağı canlı tutar. Kardeşler arasında miras, ev ya da eski kırgınlık yüzünden yıllarca konuşmamak, ders kitaplarında bu bağın koparılması (kat'-ı rahim) örneği olarak verilir.

Rızkının genişlemesini ve ömrünün bereketlenmesini dileyen kişiye akrabasını gözetmesi tavsiye edilir (Buhârî, Müslim). Buhârî'deki başka bir rivayet ise ölçüyü yükseltir: akrabalık bağını gerçekten gözeten, kendisine iyilik yapılınca karşılık veren değil, bağ koparıldığında onu yeniden kurandır. Defne'nin babasının durumu tam bu rivayete denk düşer; kimin haklı olduğundan bağımsız olarak, ilk adımı atan bağı kurmuş olur.

Komşuluk ve misafirlik

Nisâ suresinin 36. ayeti iyilik edilecekleri sayarken anne babadan sonra akrabayı, yetimi, yoksulu, ardından yakın komşuyu ve uzak komşuyu anar. Müfessirler «yakın komşu»yu ya kapısı bitişik olan ya da hem komşu hem akraba olan kişi diye yorumlar; uzak komşu ise akrabalık bağı bulunmayan, belki başka inançtan olan komşudur. İki yorumda da komşuluk hakkı, akrabalığa ya da inanca bağlanmaz.

Hz. Peygamber, Cebrail'in kendisine komşu hakkında o kadar çok tavsiyede bulunduğunu anlatır ki komşuyu komşuya mirasçı kılacağını sanmıştır (Buhârî, Müslim). Yine bu iki eserde, Allah'a ve ahirete inanan kimsenin komşusuna eziyet etmemesi, misafirine ikram etmesi ve ya hayır söylemesi ya da susması istenir. Bu tek hadis üç ödevi bir araya getirir: komşuya zarar vermemek, misafiri ağırlamak, dili korumak. Apartman hayatında gece geç saatte gürültü, ortak merdivene bırakılan çöp, başkasının otopark yerini kapatmak bu eziyetin gündelik biçimleridir. Kapıya bırakılan bir tabak yemek, yaşlı bir komşunun ilacını eczaneden almak ise ikramın biçimleridir.

Misafirlik ev sahibine ikram görevi yükler; Kur'an'da Zâriyât suresinde Hz. İbrahim'in, tanımadığı misafirlerine hemen bir yemek hazırlattığı anlatılır. Misafirin de ödevleri vardır: Nûr suresinin 27. ayetinde başkasının evine izin alıp ev halkına selam vermeden girilmemesi istenir. Haber vermeden gelmemek, ev sahibini sıkıntıya sokacak kadar uzun kalmamak bu ayetten çıkan edep olarak anlatılır.

Yardımlaşma ve dayanışma

Mâide suresinin 2. ayetinde inananlardan iyilik ve takva üzerinde yardımlaşmaları, günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmamaları istenir. Ayetin ikinci yarısı dayanışmaya bir ölçü koyar: kopya vermek için grup kurmak ya da birine zarar vermek için el birliği etmek, «yardımlaşma» sayılmaz. Hz. Peygamber de müminlerin birbirine sevgi ve merhamette bir bedene benzediğini, bir organ hastalanınca bütün bedenin uykusuzluk ve ateşle ona ortak olduğunu söyler (Buhârî, Müslim). Kişinin kendisi için istediğini kardeşi için de istemedikçe gerçek anlamda iman etmiş olmayacağını bildiren hadis (Buhârî, Müslim) bu ortaklığın iç ölçüsünü verir. Anadolu'daki imece, bayramda yaşlıların ziyaret edilmesi, Aysel Hanım'ın çorbası bu dayanışmanın tanıdık biçimleridir.

Toplumu dilin bozduğu yer

Toplumsal ilişkileri en hızlı aşındıran şey çoğu zaman bir eylem değil, bir sözdür. Ders kitapları bu davranışları ayrı adlarla tanımlar ve sınav bu tanımları birbirine karıştırmayı ister:

• Gıybet: Müslim'deki hadiste Hz. Peygamber gıybeti, kardeşini hoşlanmayacağı bir şeyle anmak diye tarif eder. «Ya söylediğim onda varsa?» sorusuna «Varsa gıybet etmiş olursun, yoksa ona iftira etmiş olursun» diye karşılık verir. Gıybetin ölçüsü sözün doğru olup olmaması değil, kişinin arkasından ve hoşlanmayacağı biçimde konuşulmasıdır.
• İftira (bühtan): Kişide olmayan bir kusuru ona yüklemek. Mesaj grubundaki «borç yüzünden» cümlesi doğrulanmamış bir bilgiyse iftira, doğruysa gıybettir; iki durumda da komşunun şerefi zedelenir.
• Kötü zan (sû-i zan): Kanıt yokken başkası hakkında olumsuz bir yargıya varmak. Buhârî ve Müslim'de zandan sakınılması istenir, çünkü zan sözlerin en yalanıdır. Karşıtı hüsn-i zan, yani aksi görülmedikçe insanlar hakkında iyi düşünmektir.
• Alay ve lakap takmak: Hucurât suresinin 11. ayetinde bir topluluğun ötekiyle alay etmemesi, belki alay edilenlerin daha hayırlı olabileceği, birbirini karalamak ve kötü lakaplarla çağırmaktan kaçınılması bildirilir. Gülen yüz işareti bırakmak da bu alaya ortak olmaktır.
• Koğuculuk (nemime): Bir sözü, araları bozmak için birinden ötekine taşımak. Hucurât suresinin 10. ayeti ise bunun tersini ister: müminler kardeştir, kardeşlerin arası düzeltilmelidir.

Bu davranışların ortak noktası, hepsinin kul hakkı doğurmasıdır. Hz. Peygamber'in Müslüman'ı, elinden ve dilinden insanların güvende olduğu kişi diye tanımlaması (Buhârî, Müslim) eli ve dili aynı cümlede anar: birinin malına uzanan el ile şerefine uzanan söz aynı türden bir hakkı çiğner.

Kavram kartı

Metin çözümü

Metin: «Allah'a kulluk edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Anne babaya iyilik edin; akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolda kalmışa ve elinizin altındakilere de iyilik edin.» (Nisâ 4/36, anlamca)

• Adım 1 — Sıralamayı oku. Ayet Allah'a kulluk buyruğuyla açılır ve hemen anne babaya iyiliğe geçer. Kul hakkı listesinin başında anne babanın durması, aile içi ödevin öncelikli sayıldığını gösterir.
• Adım 2 — Halkaları ayır. Sayılanlar üç halka oluşturur: aile ve akraba; toplumun korunmaya muhtaç kesimleri (yetim, yoksul, yolda kalmış); bir arada yaşanan insanlar (komşu, yol ve iş arkadaşı, emir altındakiler). Ayet iyiliği aileden başlatıp gittikçe genişletir.
• Adım 3 — Ölçütü bul. Listede inanç, soy ya da zenginlik şartı yoktur; «uzak komşu» bile sayılır. İyiliğin ölçütü yakınlık ve ihtiyaçtır.
• Adım 4 — Soruya bağla. Soru «ayetin öne çıkardığı değer» diye soruyorsa cevap iyiliğin ve sorumluluğun aileden topluma uzanmasıdır; yalnız bireysel ibadet ya da yalnız aile içi hukuk gibi daraltan seçenekler elenir.

Ayetteki halkalar insanla bitiyor: anne baba, akraba, komşu, yolcu. Oysa ders kitaplarında aynı iyilik ve emanet bilinci insanın elinin değdiği her şeye taşınır. Sıradaki derste bu halkanın dışına çıkacağız: hayvanlara karşı merhamet, suyu ve ağacı israf etmeden kullanmak, ortak yaşam alanlarını temiz tutmak ve doğanın insana bırakılmış bir emanet olarak görülmesiyle çevre ahlakını işleyeceğiz.

Örnek 1 — Doğru söz de kusur olabilir mi?

Soru: Bir sınıfta Batuhan, arkadaşı orada yokken onun geçen yıl sınıfta kaldığını, arkadaşının bundan utandığını bile bile anlatıyor. «Yalan mı söyledim? Doğru» diyerek kendini savunuyor. Müslim'deki gıybet tarifine göre Batuhan'ın davranışı için hangisi söylenebilir?

• A) Söylediği doğru olduğu için hiçbir ahlaki sorun yoktur.
• B) Kişide olmayan bir kusur yüklendiği için iftiradır.
• C) Kişinin hoşlanmayacağı gerçek bir durum arkasından anlatıldığı için gıybettir.
• D) Yalnız koğuculuk sayılır, çünkü söz bir yerden başka yere taşınmıştır.
• E) Hüsn-i zannın örneğidir.

Çözüm: Batuhan'ın savunması, gıybet ile iftiranın ayrıldığı noktayı karıştırıyor. Hadiste sahabe aynı itirazı yapar: «Ya söylediğim onda varsa?» Cevap açıktır: varsa gıybet, yoksa iftira. Batuhan'ın anlattığı doğru olduğu için iftira değil, arkadaşının duymak istemeyeceği bir şeyi onun yokluğunda anlattığı için gıybettir. Koğuculukta amaç iki kişinin arasını bozmaktır; burada böyle bir taşıma yok. Cevap: C.

Örnek 2 — İtaatin sınırı, iyiliğin sürekliliği

Soru: Kur'an'da anne baba, evlatlarını Allah'a ortak koşmaya zorlarsa onlara bu konuda uyulmaması, ama dünyada onlarla iyi geçinilmesi bildirilir. Bu ifadeden çıkarılabilecek en doğru sonuç hangisidir?

• A) Anne babaya iyilik, onların her isteğine uymakla aynı şeydir.
• B) Görüş ayrılığı olduğunda anne babayla ilişki koparılmalıdır.
• C) Anne babaya iyilik yalnız onlar dindar olduğunda geçerlidir.
• D) Allah'ın buyruğuna aykırı isteğe uyulmaz, ama onlara iyi davranma ödevi sürer.
• E) Anne baba hakkı, Allah hakkından daha önceliklidir.

Çözüm: Metin iki şeyi birbirinden ayırıyor: belirli bir istekte itaat etmemek ve ilişkinin bütününde iyiliği sürdürmek. A itaati iyilikle özdeşleştirerek ilk yarıyı, B ilişkiyi kopararak ikinci yarıyı bozuyor. C iyiliği bir şarta bağlıyor; oysa ayetteki anne baba, inanç bakımından evladıyla ayrı düşmüş kişilerdir ve iyilik yine de istenir. Cevap: D.

Örnek 3 — Hangi halka?

Soru: «Hasta yatağındaki dayısını yıllardır aramayan Bora, hastalığı duyunca, aralarındaki eski kırgınlığı bir kenara bırakıp her hafta sonu ziyaretine gitmeye başlar.» Bu davranış en çok hangi kavramla açıklanır?

• A) Sıla-i rahim
• B) Komşu hakkı
• C) Misafirlik
• D) Birrü'l-vâlideyn
• E) Hüsn-i zan

Çözüm: İlişkinin tarafı dayıdır; yani anne baba değil, akrabadır. Bu yüzden birrü'l-vâlideyn çeldiricidir. Davranış koparılmış bir akrabalık bağını yeniden kurmaktır; Buhârî'deki rivayette övülen de karşılık bekleyen değil, kopmuş bağı birleştiren kişidir. Cevap: A.

Örnek 4 — Yardımlaşmanın ölçüsü

Soru: Bir grup öğrenci, yazılı sınavda birbirlerine cevap iletmek için gizli bir mesaj grubu kuruyor ve bunu «dayanışma» diye adlandırıyor. Mâide suresinin 2. ayeti göz önüne alındığında bu adlandırma için hangisi söylenebilir?

• A) Ayet her türlü el birliğini övdüğü için yerindedir.
• B) Ayet yardımlaşmayı yalnız aile içinde istediği için konu dışıdır.
• C) Ayet yalnız maddi yardımı kapsadığı için bu durumla ilgisizdir.
• D) Grup üyeleri birbirine merhamet ettiği için adlandırma doğrudur.
• E) Ayet günah ve haksızlık üzerinde yardımlaşmayı yasakladığı için yerinde değildir.

Çözüm: Ayetin iki yarısı vardır: iyilik ve takvada yardımlaşın, günah ve düşmanlıkta yardımlaşmayın. Kopya, öteki öğrencilerin hakkını çiğneyen bir haksızlıktır; el birliğiyle yapılması onu dayanışma yapmaz, ikinci yarıdaki yasağa sokar. A ayetin yalnız ilk yarısını okur. Cevap: E.

• Doğru sözün gıybet olamayacağını sanmak. Hadisteki tarif, kişinin yokluğunda ve hoşlanmayacağı biçimde anılmasına bakar; söz doğruysa gıybet adını alır. Söylenen kişide yoksa kusur ağırlaşır ve iftiraya dönüşür.
• Anne babaya iyiliği koşulsuz itaatle karıştırmak. Lokmân 31/15 Allah'ın buyruğuna aykırı istekte itaati kaldırır, iyi geçinme ödevini kaldırmaz. «İlişkiyi kesmek gerekir» diyen seçenek çeldiricidir.
• Akrabayı anne babayla aynı kavrama koymak. Dayı, hala, kuzen, kardeş için kavram sıla-i rahimdir; birrü'l-vâlideyn yalnız anne babaya karşı iyiliği anlatır.
• Komşu hakkını aynı inançtan olanlarla sınırlamak. Nisâ 4/36 «uzak komşu»yu da sayar; komşuluk hakkı inanca ya da akrabalığa bağlanmaz.
• Kul hakkının ibadetle ödenebileceğini düşünmek. Müflis hadisi bunun tersini anlatır: hak, sahibine ödenir ya da onunla helalleşilir; çok ibadet ederek kapatılmaz.
• Her el birliğini yardımlaşma saymak. Mâide 5/2 yardımlaşmayı iyilik ve takvaya bağlar; haksızlıkta el birliği aynı ayette yasaklanır.