Çevre ahlakı

Pazar akşamüstü, Ankara'da Eymir Gölü'nün kıyısı. Irmak'ın ailesi mangalı söndürmüş, eşyaları arabaya taşıyor. Irmak son kez çevreye bakarken üç şey görüyor: yandaki masanın sahipleri gitmiş ama bıraktıkları kömür külü hâlâ tütüyor, üstelik genç bir çam fidanının dibine dökülmüş; çeşmenin musluğu açık kalmış, su boşa akıyor; patikanın tam ortasında da kırık bir cam şişe duruyor. Babası «Bizim çöpümüz değil, karışma» diyor. Irmak musluğu kapatıyor, şişenin parçalarını bir poşete topluyor, külün üstüne pet şişedeki suyu döküyor. Arabada aklına bir soru takılıyor: Kimsenin onu görmediği, kimsenin ondan bir şey istemediği bu üç küçük hareketin bir adı var mı? Ertesi gün din dersinde öğretmen tahtaya «israf», «canlılara merhamet» ve «yoldan eziyeti kaldırmak» yazınca cevabın birden fazla kavrama bölündüğünü görüyor.

• Çevre ahlakını tanımlar, israf, tebzir ve iktisat kavramlarını gündelik tüketim örnekleriyle birbirinden ayırırsın.
• Hayvanlara ve bitkilere karşı sorumluluğu ilgili ayet ve hadislerden çıkarırsın.
• Ortak alanın temizliği ve yoldan eziyet veren şeyi kaldırma üzerine kısa bir metinde öne çıkan ilkeyi belirlersin.
• Gelecek kuşakların hakkını emanet ve kul hakkı kavramlarıyla ilişkilendirirsin.

Çevreye uzanan ahlak

Ahlakın konusu yalnız insanlar arası ilişki değildir. İnsanın suyla, toprakla, ağaçla, hayvanla ve paylaştığı sokakla kurduğu ilişkiye yön veren ilkelere çevre ahlakı denir. Çevre iki katmanda düşünülür: göl, orman, hava, toprak ve canlılardan oluşan doğal çevre; park, okul bahçesi, otobüs durağı, sahil gibi herkesin birlikte kullandığı yapılı çevre. Irmak'ın gördüğü üç sahnenin ikisi doğal, biri yapılı çevreyle ilgilidir.

Bu davranışların dinî gerekçesi birkaç kavrama dayanır. Bakara suresinin 30. ayetinde insanın yeryüzünde halife kılındığı bildirilir. Rahmân suresinde göğün yükseltilip mizanın konduğu ve ölçüde taşkınlık edilmemesi istendiği anlatılır (55/7–8). Önceki derste gördüğün emanet kavramı da çevreyi kapsar. Bu kavramların ayrıntısı, dinin tabiata bakışını işleyen «Din ve çevre» dersine aittir. Bu derste ağırlık davranıştadır: neyi nasıl kullandığın, neye zarar vermekten kaçındığın, kimin hakkını gözettiğin.

Kur'an'da bozgunculuk (fesat) kavramı çevreyle de ilişkilendirilir. A'râf suresinin 56. ayetinde yeryüzü düzene konduktan sonra orada bozgunculuk yapılmaması istenir. Rûm suresinin 41. ayetinde ise karada ve denizde ortaya çıkan bozulmanın insanların kendi elleriyle yaptıkları yüzünden olduğu bildirilir. Ders kitapları bu ayeti çevre sorunlarının insan eliyle doğduğuna dikkat çeken bir metin olarak anar.

İsraf ve tebzir: ölçüyü kaçırmak

İsraf, bir şeyi ihtiyacın ve meşru ölçünün ötesinde harcamaktır. Kelime sınırı aşmak anlamına gelir. Tebzir ise malı saçıp savurmak, yersiz ve gereksiz yere dağıtmaktır; bazı âlimler tebziri meşru olmayan bir yere harcama diye israftan ayırır. İsrâ suresinin 26 ve 27. ayetlerinde saçıp savurmak yasaklanır ve saçıp savuranlar şeytanın kardeşleri diye nitelenir. Yemeyi ve içmeyi serbest bırakan A'râf 7/31 ise aynı cümlede israfı da yasaklar ve Allah'ın israf edenleri sevmediğini ekler.

İsrafın karşıtı cimrilik değildir. Furkan suresinin 67. ayetinde Rahmân'ın kulları, harcarken ne israfa ne de cimriliğe kaçan, ikisinin arasında orta bir yol tutan kimseler diye tarif edilir. Bu orta yola iktisat denir. Türkçede ekonomi karşılığı olarak da kullanılan kelimenin sözlük anlamı ölçülü davranmak, orta yolu tutmaktır.

Su israfı bu konunun en çok örneklenen başlığıdır. Enes b. Mâlik'in aktardığına göre Hz. Peygamber bir müd suyla abdest alır, bir sa' ile beş müd arasında bir suyla da gusül yapardı (Buhârî, Müslim). Müd, iki avucun alabileceği kadar bir ölçek olarak tarif edilir. Rivayetteki ölçü, ibadet için kullanılan suda bile azla yetinmeyi gösterir. Gıda israfı tabakta bırakılan yemek, bayatladı diye çöpe atılan ekmek, ihtiyaçtan fazla alınıp bozulan alışveriştir. Enerji israfı boş odada yanan lamba, kimsenin izlemediği televizyon, pencere açıkken çalışan kalorifer peteğidir. Üçünde de ortak olan, bir nimetin kimseye yarar sağlamadan tükenmesidir. Eymir'deki açık musluk, harcayanı belli olmayan bir israftır: suyu kimse içmiyor ama göl de, şehrin şebekesi de ondan eksiliyor.

Canlılara karşı sorumluluk

En'âm suresinin 38. ayetinde yeryüzünde yürüyen her canlının ve iki kanadıyla uçan her kuşun insanlar gibi birer topluluk (ümmet) olduğu bildirilir. Ayet, hayvanı yalnız insanın kullanacağı bir eşya olarak görmeyi zorlaştırır. Hayvanlara merhamet konusunda en bilinen iki rivayet, susuz köpeğe su veren kişi ile kediyi hapsedip aç bırakan kadının anlatıldığı hadislerdir; ikisi «Örnek kişiliği» dersinde işlendi.

Merhametin yanında bir de sınır konur. Müslim'deki bir hadiste canlı bir varlığın nişan tahtası yapılması yasaklanır. Yine Müslim'in kaydettiği başka bir hadise göre Allah her işte iyiliği (ihsan) emretmiştir; hayvan kesilecekse bıçak bilenmeli, hayvan rahatlatılmalıdır. Ders kitapları bu iki metinden şu sonucu çıkarır: hayvandan yararlanmak meşrudur, ama ona gereksiz acı çektirmek, onu eğlence için incitmek sorumluluğun dışına çıkmaktır. Gücünün üstünde yük taşıttırmamak, beslediğin hayvanın bakımını aksatmamak, sıcak günlerde sokaktaki hayvanlara bir kap su bırakmak bu ilkenin gündelik karşılıklarıdır.

Bitkiler de bu sorumluluğun içindedir. Enes b. Mâlik'in rivayet ettiği bir hadise göre bir Müslümanın diktiği ağaçtan ya da ektiği ekinden bir kuş, bir insan ya da bir hayvan yerse bu onun için sadaka olur (Buhârî, Müslim). Ahmed b. Hanbel'in Müsned'inde geçen bir rivayette ise kıyamet kopmak üzereyken birinin elinde bir fidan varsa ve onu dikmeye vakti yetiyorsa dikmesi istenir. İkinci metin dikilen şeyin meyvesini kimin göreceğini sormaz; dikmeyi tek başına değerli sayar. Fidanın dibine dökülen sıcak kül de bu açıdan bir canlıya verilmiş zarardır.

Temizlik ve ortak alan

İbadet konusundaki temizlik dersinde abdest ve guslü, yani bedenin arınmasını görmüştün. Çevre ahlakı aynı ilkeyi bedenden dışarıya taşır. Temizliği imanın yarısı sayan hadisi Müslim kaydetmiştir. Bir başka hadiste, yine Müslim'de, insanların gelip geçtiği yolu ve gölgelendikleri yeri kirletmek, lanete yol açan davranışlar arasında sayılır. Durgun suya idrar yapmayı yasaklayan hadis de (Buhârî, Müslim) ortak kullanılan bir su kaynağını korumaya yöneliktir.

Bu metinlerin ortak noktası, kirletilen yerin herkese ait olmasıdır. Ders kitaplarında ortak alana verilen zarar kul hakkıyla ilişkilendirilir: sahibi tek bir kişi olmadığı için hakkı çiğnenen insan sayısı da belirsizdir ve helalleşmek bu yüzden kolay değildir. Plaja gömülen sigara izmariti, otobüs koltuğuna yapıştırılan sakız, park bankına kazınan yazı bu açıdan aynı başlığa girer.

Yoldan eziyeti kaldırmak

Müslim'deki iman hadisine göre iman yetmiş küsur şubedir; en üstünü «Allah'tan başka ilah yoktur» demek, en alttakisi yoldan eziyet veren bir şeyi kaldırmaktır, hayâ da imanın bir şubesidir. Hadis, imanı en yüksek inanç cümlesinden yerdeki bir taşa kadar uzanan bir yelpaze olarak anlatır. Buhârî ve Müslim'in birlikte aktardığı bir başka rivayette yolda yürürken önüne çıkan dikenli bir dalı kenara çeken adamın bu davranışı yüzünden bağışlandığı anlatılır. Yine iki Sahih'te geçen, insanın her eklemi için her gün bir sadaka gerektiğini bildiren hadiste yoldan eziyet veren şeyi kaldırmak da sadakalar arasında sayılır.

Bu üç metinden çıkan kavram, küçük ve görünmeyen bir iyiliğin değeridir. Patikadaki kırık şişe, kaldırıma park edilmiş araç, merdivende bırakılmış bisiklet bugünün «yoldaki dikeni»dir. Eziyeti kaldıran kişi onu oraya koyan olmak zorunda değildir; Irmak'ın babasının «bizim çöpümüz değil» itirazı tam bu noktada metinle çelişir.

Gelecek kuşakların hakkı

Çevre ahlakının zaman boyutu da vardır. Bugün tüketilen su, kesilen orman, kirletilen toprak henüz doğmamış insanların da payıdır. Ders kitapları bu hakkı emanet kavramıyla açıklar: insan dünyayı kullanır, ama onu kendinden sonrakilere devretmekle de yükümlüdür. Fidan rivayeti bu açıdan yeniden okunabilir: meyvesini dikenin değil, ondan sonra gelenlerin toplayacağı bir ağaç da dikilmeye değer.

Önceki derste ahlakın yerleşik huy olduğunu, tek seferlik davranıştan bu yönüyle ayrıldığını görmüştün. Çevre ahlakı için de aynı ölçü geçerlidir: bir temizlik kampanyasına bir kez katılmak güzel bir davranıştır; musluğu kapatmak, artan yemeği saklamak, yere bir şey atmamak düşünmeden yapılır hâle geldiğinde huy olur.

Kavram kartı

Metin çözümü

Metin: «Bir Müslüman bir ağaç diker ya da bir ekin eker de ondan bir kuş, bir insan ya da bir hayvan yerse, bu onun için sadaka olur.» (Buhârî, Müslim; anlamca)

• Adım 1 — Eylemi bul. Metindeki iş dikmek ve ekmektir. Bir şey tüketilmiyor, tersine yeryüzüne bir canlı ekleniyor; israf ya da kirletme kavramları bu yüzden metnin dışında kalır.
• Adım 2 — Yararlananları say. Kuş, insan ve hayvan birlikte anılıyor. Yarar insanla sınırlı tutulmadığı için metin canlılara karşı sorumluluğa ve iyiliğin bütün canlılara ulaşmasına işaret eder.
• Adım 3 — Karşılığa bak. Sonuç «sadaka» diye adlandırılıyor. Sadaka bilinçli bir verme işidir; burada ise diken kişi kuşun meyveyi yediğini görmeyebilir. Metin, sahibi farkında olmadan da süren bir iyiliği anlatır.
• Adım 4 — Soru kökünü eşleştir. Soru «metnin teşvik ettiği davranış» diyorsa cevap ağaç dikmek ve doğayı zenginleştirmektir; «öne çıkan kavram» diyorsa canlılara yarar sağlayan kalıcı iyiliktir. «Temizlik» ya da «tasarruf» içeren seçenek metne dayanmaz.

Bu derste ahlakın nesnesi insanın dışındaydı: musluk, fidan, patikadaki şişe. Ancak Irmak'ın şişeyi toplaması ile babasının «karışma» demesi arasındaki fark, bu iki insanın değerlerini nereden ve nasıl edindiğiyle ilgilidir. Sıradaki derste soru insanın kendisine dönüyor: davranışa yön veren ölçüler, yani değerler, bir gence aileden, okuldan ve arkadaş çevresinden nasıl geçer; kimlik arayışındaki bir genç bunları nasıl kendi ölçüsüne dönüştürür ve bağımlılık yapan alışkanlıklara karşı kendini neyle korur?

Örnek 1 — Orta yolu bulmak

Soru: Hatice Hanım kışın faturayı düşürmek için kombiyi hiç yakmıyor, evdekiler üşüyüp hastalanıyor. Komşusu Gülay Hanım ise evde kimse yokken de bütün odaları sonuna kadar ısıtıyor. Furkan suresinin 67. ayetindeki ölçüye göre iki tutum için hangisi söylenebilir?

• A) Yalnız Gülay Hanım'ın tutumu ayetin eleştirdiği bir uçtur.
• B) Hatice Hanım'ın tutumu ayetin övdüğü orta yolun örneğidir.
• C) İki tutum da ayetin dışında bırakılan uçlardır; övülen, ihtiyaç kadar harcamaktır.
• D) Isınma ihtiyacı ahlakın konusu dışında kaldığı için ayetle ilgisi yoktur.
• E) İki tutum da iktisat kavramının örneğidir.

Çözüm: Ayet harcarken ne israfa ne de cimriliğe kaçmayanları över ve ikisinin arasındaki yolu gösterir. Boş evi ısıtmak israftır; ailenin sağlığını tehlikeye atacak kadar kısmak ise cimrilik ucuna düşer. B, israftan kaçmayı orta yol sanan çeldiricidir. Övülen ölçü, ihtiyaç kadar ısınmaktır. Cevap: C.

Örnek 2 — Hadisten kavram çıkarmak

Soru: «İman yetmiş küsur şubedir; en üstünü 'Allah'tan başka ilah yoktur' demek, en alttakisi yoldan eziyet veren bir şeyi kaldırmaktır.» (Müslim, anlamca) Bu hadisten aşağıdaki sonuçlardan hangisi çıkarılabilir?

• A) Yoldaki engeli kaldırmak yalnız belediyenin görevidir.
• B) İman yalnız kalpte kalan bir inançtır, davranışla ilgisi yoktur.
• C) Küçük görünen bir iyilik de imanla ilişkilendirilmiştir.
• D) Yoldan eziyeti kaldırmak imanın en üst derecesidir.
• E) Hadis yalnız ibadetlerin sırasını anlatır.

Çözüm: Hadis imanı, en yüksek inanç cümlesinden yerdeki bir engeli kaldırmaya uzanan bir yelpaze olarak anlatır. Böylece gündelik ve küçük bir davranış imanın içine alınmış olur. D hadisin sıralamasını tersine çevirir; eziyeti kaldırmak en alttaki şube olarak geçer. B ise hadisin tam karşıtını söyler. Cevap: C.

Örnek 3 — Kimin hakkı?

Soru: Bir kasabada yeraltı suyu, tarlaları sulamak için kontrolsüz açılan kuyularla hızla çekiliyor. Yaşlı bir çiftçi «Bu suyu biz bitirirsek torunlarımız bu toprakta tarım yapamaz» diyor. Çiftçinin itirazı en çok hangi kavrama dayanır?

• A) Gelecek kuşakların hakkını gözeten emanet anlayışı
• B) Hayvanlara merhamet
• C) Yoldan eziyeti kaldırmak
• D) Ortak alanın temizliği
• E) Tebzirin şeytanla ilişkilendirilmesi

Çözüm: İtirazın odağında henüz bu toprağı kullanmayan, sonra gelecek olanlar var. Ders kitapları bu hakkı, dünyanın bir sonraki kuşağa devredilecek bir emanet olduğu düşüncesiyle açıklar. Su tükenmesi israfla da ilgilidir, ama seçeneklerde israf yok; metindeki ipucu «torunlarımız» sözüdür. Cevap: A.

Örnek 4 — Ortak alanı kirletmek

Soru: Müslim'deki bir hadiste insanların gelip geçtiği yolu ve gölgelendikleri yeri kirletmek, lanete yol açan davranışlar arasında sayılır. Bu hadisin bugünkü bir karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Evinin içini düzenli temizlemeyen birinin durumu
• B) Herkesin oturduğu park bankının çevresine çekirdek kabuğu ve izmarit bırakmak
• C) Kendi bahçesine çiçek dikmek
• D) Abdest alırken suyu az kullanmak
• E) Sokak hayvanlarına su kabı bırakmak

Çözüm: Hadisin ölçütü kirletilen yerin herkese ait olmasıdır: yol ve gölgelik ortak kullanım alanlarıdır. Bugün park bankının çevresi aynı niteliği taşır. A özel alanla ilgilidir; C, D ve E hadisin yasakladığı değil, övülen davranışlardır. Cevap: B.

• İsrafın karşıtını cimrilik sanmak. Furkan suresindeki ölçüye göre cimrilik de bir uçtur; israfın karşısındaki övülen tutum iktisat, yani orta yoldur. «Hiç harcamamak» diye kurulan seçenek orta yol değildir.
• İsrafı yalnız parayla sınırlamak. Su, yiyecek, elektrik, zaman ve sağlık da israf edilebilir. Metinde «boşa akan», «çöpe giden», «tükenen» gibi sözler varsa para geçmese bile cevap israf olabilir.
• Eziyeti kaldırmayı yalnız onu koyanın işi saymak. Dikenli dal rivayetinde dalı oraya koyan kişi anılmaz; bağışlanan, onu kenara çekendir. «Sorumlu, engeli oraya koyandır» seçeneği metne dayanmaz.
• Hayvandan yararlanmayı yasak sanmak. Metinler kesimi yasaklamaz, kesimin ihsanla yapılmasını ister; yasaklanan gereksiz acı ve canlıyı nişan tahtası yapmaktır.
• Çevre ahlakı ile çevrenin kavramsal temellerini karıştırmak. Halifelik, mizan ve tabiatın ayet oluşu dinin tabiata bakışını anlatır. Soru bir davranışı soruyorsa cevabı israf, merhamet, temizlik, eziyeti kaldırmak gibi davranış kavramlarında ara.