İslam ahlakının temel ilkeleri

Cumartesi sabahı, Trabzon balık pazarı. Ümit hafta sonları dayısının tezgâhında çalışıyor; dayısı çay ocağına gidince terazi ona kalıyor. Yaşlı bir kadın yarım kilo hamsi istiyor, gözlüğünü evde unuttuğunu söyleyip ekranı Ümit'e okutuyor. Terazi 460 gram gösteriyor. Sabah dayısı «Hep yukarı yuvarla, kimse bakmıyor» demişti. Ümit fişe 460 yazıyor ve fiyatı ona göre söylüyor. Kadın uzaklaşırken Ümit'in içi rahat, ama bu rahatlığın adını koyamıyor: tartıda hakkı mı gözetti, gerçeği mi söyledi, kadının ona bıraktığı güveni mi korudu, gözü iyi görmeyen birine mi acıdı, yoksa yazdığı sayının hesabını kendisi vermeyi mi seçti? Pazartesi din dersinde öğretmen tahtaya beş kavram yazıyor ve Ümit hepsinin o birkaç saniyeye sığdığını fark ediyor. Sınavda ise bir metin verilecek ve içinden yalnız birini seçmesi istenecek.

• Ahlak kavramını hulk kelimesinden yola çıkarak tanımlar, tek seferlik bir davranışı yerleşik bir huydan ayırırsın.
• İslam ahlakının kaynaklarını (Kur'an, sünnet, akıl, vicdan) ders kitabındaki işlevleriyle açıklarsın.
• Emanet, adalet, merhamet, dürüstlük ve sorumluluk ilkelerini gündelik hayattan birer durumla eşleştirirsin.
• Kısa bir ayet ya da hadis metninde öne çıkan ilkeyi yakın kavramlardan ayırarak belirlersin.

Hulk: davranıştan huya

Ahlak kelimesi Arapça hulk (huluk) kelimesinin çoğuludur ve huy, seciye, karakter anlamına gelir. Aynı kökten türeyen halk ise yaratılış demektir. Ders kitapları bu akrabalığı şöyle yorumlar: insanın dış görünüşü yaratılışla verilir, iç dünyası ise edindiği huylarla biçimlenir. Gazzâlî'nin de içinde bulunduğu klasik İslam ahlakçıları ahlakı, nefiste yerleşmiş ve davranışların uzun uzun düşünmeye gerek kalmadan kolayca ortaya çıkmasını sağlayan bir hâl olarak tanımlar.

Tanımın kilit sözü «yerleşmiş»tir. Bir kez doğruyu söyleyen kişiye henüz doğru sözlü denmez; bu tercih onda alışkanlığa dönüşmüşse denir. Ümit'in fişe 460 yazması bir davranıştır. Aynı tercihi her cumartesi, dayısı yanında olsun olmasın tekrarlıyorsa artık bir huydan, yani ahlaktan söz edilir. Soru metninde «yıllardır», «her zaman», «hiç düşünmeden» gibi ifadeler geçiyorsa yerleşik huy; tek bir olay anlatılıyorsa davranış kastedilir.

Övülen huylara güzel ahlak (ahlak-ı hamîde), yerilenlere kötü ahlak (ahlak-ı zemîme) denir. Doğruluk, cömertlik, sabır ve tevazu birinci gruptandır; yalan, kibir, haset ve cimrilik ikinci gruptan. Güzel ahlakın İslam'daki yeri, Hz. Peygamber'in «Ben ancak güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim» sözüyle anlatılır (İmam Mâlik, Muvatta). Ebû Dâvûd ile Tirmizî'de geçen bir başka hadise göre iman bakımından müminlerin en olgunu, ahlakı en güzel olanıdır. İki hadis birlikte okunduğunda ahlak, dinin kenarına eklenmiş bir bölüm gibi durmaz; inançla iç içe geçmiş bir alan olarak belirir. Asr suresinde kurtuluşa erenlerin inanıp iyi işler (salih amel) yapanlar diye nitelendiğini hatırla: o iyi işlerin gündelik hayattaki içeriğini büyük ölçüde bu derste ele alınan ilkeler doldurur.

Ahlakın kaynakları

Ders kitaplarına göre İslam ahlakı ölçülerini dört kaynaktan alır. Kur'an ile sünnet vahye dayanan ölçülerdir; akıl ile vicdan ise insanın kendi donanımına aittir.

Kur'an temel kaynaktır. Kur'an'ın ana konuları arasında ahlakın inanç, ibadet ve kıssalarla birlikte sayıldığını önceki modülde görmüştün; adalet, doğruluk ve emanet gibi ilkelerin çoğu doğrudan ayetlerle konur.

Sünnet ikinci kaynaktır ve Kur'an'daki ilkelerin hayatta nasıl uygulandığını gösterir. Hz. Peygamber'in güvenilirliğini, merhametini ve adaletini anlatan olaylar «Örnek kişiliği» dersinde tek tek işlendi. Burada o olaylara dönmüyoruz; bu dersin konusu olayların arkasındaki ilkenin kendisi.

Akıl, iyiyi kötüden ayırmanın ve bir ilkeyi yeni bir duruma uygulamanın aracıdır. Pek çok ayetin «Akletmez misiniz?», «Düşünmez misiniz?» diye bitmesi, ahlaki yükümlülüğün akılla birlikte düşünüldüğünü gösterir.

Vicdan, insanın kendi davranışını içeriden tartan duygudur. Şems suresinin 7 ve 8. ayetlerinde nefse hem kötülüğün hem de ondan sakınmanın ilham edildiği bildirilir. Nevvâs b. Sem'ân'ın sorusuna verilen cevapta iyilik güzel ahlak diye tarif edilir (Müslim); günah ise içini rahatsız eden ve insanların öğrenmesinden hoşlanmadığın şey diye anlatılır. Hadisin ikinci yarısı vicdanın işleyişini tarif eder: yaptığın bir şeyi saklama isteği duyuyorsan içindeki ses bir uyarıda bulunuyordur.

Ders kitapları bu kaynakları birbirine rakip değil, birbirini tamamlayan ölçüler olarak sunar: akıl ve vicdan, Kur'an ile sünnetin koyduğu ilkelerle birlikte çalışır. İyinin ölçüsünü yalnız hazda, yalnız yararda ya da yalnız ödevde arayan felsefi görüşler ayrı bir alanın, felsefedeki ahlak felsefesi ünitesinin konusudur.

Adalet: hakkı sahibine vermek

Adalet, herkese hakkını vermek ve her şeyi yerli yerine koymaktır; karşıtı zulümdür. Nahl suresinin 90. ayetinde Allah'ın adaleti, iyiliği (ihsan) ve yakınlara yardım etmeyi emrettiği; hayâsızlığı, fenalığı ve azgınlığı yasakladığı bildirilir. Bu ayet cuma hutbelerinin sonunda okunduğu için pek çok kişiye tanıdık gelir.

Adalet yalnız mahkeme salonunda sınanmaz. Harçlığı iki kardeş arasında bölüştüren bir anne, grup ödevine not veren bir öğretmen, terazinin başındaki bir satıcı da bu ilkeyle karşı karşıyadır. Mutaffifîn suresi «Ölçüde ve tartıda eksik yapanların vay hâline!» diye açılır (83/1). Tartıyı kaçırmak, karşıdakinin hakkını onun haberi olmadan almak demektir. Ümit'in fişe gerçek sayıyı yazması bu yüzden önce bir adalet meselesidir.

Dürüstlük: sözün gerçeğe, işin söze uyması

Dürüstlük (sıdk), sözün gerçeğe, davranışın da söze uygun düşmesidir. Yalan söylememek kadar sözünü tutmak, işini hilesiz yapmak, bilmediği bir şeyi biliyormuş gibi sunmamak da bu kavrama girer. Tevbe suresinin 119. ayetinde müminlere Allah'tan sakınmaları ve doğrularla beraber olmaları emredilir. Bir hadise göre doğruluk insanı iyiliğe, iyilik de cennete ulaştırır; yalan kötülüğe, kötülük de cehenneme sürükler (Buhârî, Müslim). Hadis dürüstlüğü tek bir doğru söz olarak değil, insanı bir yöne taşıyan bir yol olarak anlatır.

Ticarette dürüstlük ayrıca vurgulanır. Müslim'de geçen bir rivayette Hz. Peygamber, bir buğday yığınına elini sokup altının ıslak olduğunu görür ve ıslak kısmın neden üste konmadığını sorar; ardından «Bizi aldatan bizden değildir» der. Bu rivayette kusuru saklamak da aldatma sayılır: satıcı tek kelime yalan söylemese bile dürüstlükten ayrılmıştır.

Emanet: güvenle bırakılan her şey

Emanet, korunması ve zamanı gelince sahibine teslim edilmesi için birine bırakılan şeydir. Kelime güven anlamındaki «emn» kökünden gelir; iman ve emin kelimeleriyle akrabadır. Ders kitaplarında emanetin kapsamı geniş tutulur: bırakılan bir eşya, paylaşılan bir sır, verilen bir söz, üstlenilen bir görev, insanın kendi bedeni ve ömrü, içinde yaşadığı çevre. Mü'minûn suresinin 8. ayetinde kurtuluşa eren müminler, emanetlerine ve ahitlerine riayet edenler diye nitelenir.

İki Sahih'te, Buhârî ile Müslim'de, münafığın alametlerini sayan bir hadis yer alır: konuşunca yalan söylemek, söz verince sözünden dönmek, kendisine güvenilince hıyanet etmek. Hadis, dürüstlük ile emanetin birbirine ne kadar yakın durduğunu da gösterir. Görev de bir emanettir. Buhârî'de geçen bir başka hadis emanetin zayi edilmesini, işin ehli olmayana verilmesi diye açıklar. Bir işe en yetkin olanı değil de yakınını seçmek bu yüzden emanet ilkesiyle çatışır. Ümit'in hikâyesinde emanet terazinin kendisi değil, kadının gözü yerine ona güvenmesidir.

Merhamet: başkasının acısını duymak

Merhamet, başkasının sıkıntısını hissedip onu gidermeye yönelmektir ve rahmet kökünden gelir. Ders kitapları, Besmele'de Allah'ın Rahmân ve Rahîm isimlerinin yer almasını merhametin İslam düşüncesindeki ağırlığına işaret olarak anar. Ebû Dâvûd ile Tirmizî'nin kaydettiği bir hadise göre merhamet edenlere Rahmân merhamet eder; yeryüzündekilere merhamet edin ki göktekiler de size merhamet etsin. Hadisteki «yeryüzündekiler» ifadesi merhameti insanla sınırlamaz, hayvanları ve bütün canlıları da kapsar.

Merhamet ile adalet zaman zaman çatışıyormuş gibi görünür. Ders kitaplarındaki anlatıma göre ikisi birbirini tamamlar: adalet hakkı korur, merhamet o hakkın uygulanışını yumuşatır. Ancak merhamet bir başkasının hakkını çiğnemeye gerekçe yapılamaz. Bir hakemin, yenilen takıma acıdığı için geçersiz bir golü sayması merhamet değil, öteki takıma karşı haksızlıktır.

Sorumluluk: tercihin hesabını üstlenmek

Sorumluluk, kişinin kendi tercihlerinin sonucunu üstlenmesi ve hesabını vermeye hazır olmasıdır. İslam'da dinî sorumluluğun şartları olarak akıllı olmak ve ergenlik çağına girmek (buluğ) sayılır; gücün yetmediği bir şeyden kimse sorumlu tutulmaz. Bakara suresinin 286. ayetinde Allah'ın kimseye gücünün üstünde yük yüklemediği bildirilir. İsrâ suresinin 36. ayeti ise insanın bilmediği bir konunun peşine takılmamasını ister, çünkü kulak, göz ve kalbin hepsi bundan sorumludur. Bu ayet sorumluluğu davranıştan önce, bilgiden başlatır.

«Hepiniz çobansınız» diye başlayan hadis (Buhârî, Müslim) her insanı, gözetimine bırakılanın hesabını verecek bir çoban gibi görür; yöneticiden aile bireylerine, hizmetçiye kadar her biri kendi alanından sorumludur. Sorumluluk kişinin kendisiyle başlar, ailesine, işine, topluma ve çevreye doğru genişler. Ümit'in sabah aldığı «yukarı yuvarla» talimatı da bu açıdan önemlidir: başkasının sözüyle yapılan bir davranışın hesabı, onu yapandan düşmez.

Beş ilke tek bir anda

Terazinin başına dönelim. Tartıyı eksik göstermemek adalet, ekrandaki sayıyı olduğu gibi söylemek dürüstlük, kadının gözü yerine ona güvenmesini boşa çıkarmamak emanet, iyi göremeyen birini kandırılmaya açık bırakmamak merhamet, dayısı yokken yazdığı sayıyı kendi kararı olarak üstlenmek sorumluluktur. Gündelik bir an birden çok ilkeye dokunabilir; sınav metni ise çoğunlukla birini öne çıkarır. Hangisi olduğunu metindeki anahtar sözcükler gösterir.

Kavram kartı

Metin çözümü

Metin: «Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğinizde adaletle hükmetmenizi emreder.» (Nisâ 4/58, anlamca)

• Adım 1 — Fiilleri ayır. Ayette iki ayrı buyruk var: emanetleri ehline vermek ve adaletle hükmetmek. İki fiil iki ayrı ilkeye işaret eder.
• Adım 2 — İlk buyruğun kapsamını belirle. «Emanetleri» sözcüğü yalnız eşyayı değil, görevi de içine alır; «ehline» ise işin onu hak eden ve yapabilecek olana verilmesini anlatır. Bu ayrıntı emanet ile ehliyet arasındaki bağı kurar.
• Adım 3 — İkinci buyruğun muhatabına bak. «İnsanlar arasında hükmettiğinizde» karar veren konumdakilere, yani yöneticilere, hakemlere, öğretmenlere seslenir. Burada öne çıkan ilke adalettir.
• Adım 4 — Metinde olmayanı ele. Metinde acıma, şefkat ya da bağışlama sözü yoktur; merhamet bu metinden çıkmaz. Soru «metnin vurguladığı iki ilke» diye soruyorsa cevap emanet ve adalettir, «görevlendirme» üzerinden soruyorsa emanettir.

Bu derste ilkeleri tek bir kişinin tercihi üzerinden okuduk: terazinin başındaki genç, sırrı saklayan arkadaş, payını yapan öğrenci. Oysa bu ilkelerin çoğu bir ilişkinin içinde sınanır. Sıradaki derste aynı ilkelerin aile ve toplum içinde hangi haklara ve görevlere dönüştüğüne bakacağız: anne babaya iyilik, aile bireylerinin birbirine karşı hakları, komşuluk, kul hakkı ve toplumsal yardımlaşma.

Örnek 1 — Davranış mı, ahlak mı?

Soru: «Mahalledeki terzi Vedat Usta'ya kumaş bırakan herkes artanı da geri alır. Bunu yıllardır böyle yapar, kimse sormasa bile artan parçaları poşetleyip sahibine verir; üzerinde düşündüğü bile yoktur.» Bu parça, ahlakın tanımındaki hangi özelliği en açık biçimde örnekler?

• A) Ahlakın yalnız ibadetlerle ilgili olması
• B) Güzel davranışın kişide yerleşmiş, kendiliğinden ortaya çıkan bir hâl olması
• C) Ahlakın yalnız bir kez gösterilen davranışlarla ölçülmesi
• D) Ahlaki davranışın her zaman bir ödül beklentisiyle yapılması
• E) Ahlakın kişiden kişiye değişmeyen bir yaratılış özelliği olması

Çözüm: Parçadaki ipuçları «yıllardır», «kimse sormasa bile» ve «üzerinde düşündüğü bile yoktur». Üçü de davranışın tekrarlandığını ve düşünmeye gerek kalmadan ortaya çıktığını gösteriyor; bu, ahlakın nefiste yerleşmiş hâl olarak tanımlanmasıdır. C tanımın tersini söyler. E «halk» ile «hulk»u karıştırır: yaratılış verilir, huy ise edinilir. Cevap: B.

Örnek 2 — Kaynağı bulmak

Soru: Sahih-i Müslim'deki bir hadiste günah, içini rahatsız eden ve insanların öğrenmesinden hoşlanmadığın şey diye tarif edilir. Bu tarif İslam ahlakının kaynaklarından en çok hangisinin işleyişini anlatır?

• A) Kur'an'daki kıssalar
• B) Toplumun örf ve âdetleri
• C) Hukuk kuralları
• D) Vicdan
• E) Tarihî olaylar

Çözüm: Tarifte dışarıdan gelen bir kural ya da ceza yok; ölçü kişinin iç dünyası: «içini rahatsız eden», «öğrenilmesinden hoşlanmadığın». İnsanın kendi davranışını içeriden yargılaması vicdanın tanımıdır. Örf ve hukuk dışarıdan gelen ölçülerdir. Cevap: D.

Örnek 3 — Susarak aldatmak

Soru: Ümran ikinci el telefonunu satarken ekranın bir köşesinde zaman zaman beliren arızayı biliyor. Alıcı sormadığı için bir şey söylemiyor; telefonun «sorunsuz» olduğunu da iddia etmiyor. «Bizi aldatan bizden değildir» hadisi göz önüne alındığında Ümran'ın davranışı en çok hangi ilkeyle çatışır?

• A) Dürüstlük
• B) Merhamet
• C) Sorumluluk
• D) Tevazu
• E) Cömertlik

Çözüm: Ümran yalan söylemiyor, bu yüzden davranışın dürüstlükle ilgisi yokmuş gibi görünebilir. Ancak hadisin geçtiği rivayette satıcı da bir şey söylememiş, yalnız ıslak buğdayı alta koymuştu. Kusuru gizlemek aldatma sayılır; çatışılan ilke dürüstlüktür. Sorumluluk ilgili görünse de metnin vurgusu hesap vermek değil, gerçeği saklamaktır. Cevap: A.

Örnek 4 — Merhametin sınırı

Soru: Bir öğretmen, ailesi zor günler geçiren bir öğrencinin yazılısına hak etmediği beş puanı ekliyor; aynı yanlışları yapan öteki öğrencilere bu puanı vermiyor. Ders kitaplarındaki adalet–merhamet ilişkisine göre bu davranış için hangisi söylenebilir?

• A) Merhamet adaletten önce geldiği için davranış ölçülere uygundur.
• B) Davranış yalnız emanet ilkesini ilgilendirir.
• C) Merhamet gerekçesiyle öteki öğrencilerin hakkı çiğnendiği için adalete aykırıdır.
• D) Not vermek ahlakın konusu değildir.
• E) Öğretmen dürüstlük ilkesini en iyi biçimde uygulamıştır.

Çözüm: Öğretmenin duygusu merhamettir, ama bu duygu aynı yanlışı yapan öteki öğrencilerin aleyhine işliyor. Ders kitaplarında merhamet adaleti tamamlayan bir ilke olarak anlatılır; bir başkasının hakkını almaya gerekçe yapılamaz. Öğrenciye merhametin adil yolu not dışında olabilir: ek çalışma, rehberlik, destek. Cevap: C.

• Tek bir iyi davranışı ahlak saymak. Ahlak yerleşik huydur. Metin bir kez olmuş bir olayı anlatıyorsa «davranış», tekrarı ve kendiliğindenliği vurguluyorsa «ahlak» aranır.
• Hulk ile halkı karıştırmak. Aynı köktendirler ama hulk huy, halk yaratılıştır. «Ahlak değiştirilemez, doğuştan gelir» türünden bir seçenek bu karışıklıktan yararlanan çeldiricidir.
• Yalan söylenmeyince dürüstlüğün korunduğunu sanmak. Kusuru gizlemek, susarak yanıltmak da aldatmadır; buğday yığını rivayeti bu yüzden dürüstlük başlığında anılır.
• Emaneti yalnız eşyayla sınırlamak. Sır, söz, görev, beden ve çevre de emanettir. «İş ehline verilsin» vurgusu varsa cevap çoğu kez emanettir, adalet değil.
• Merhameti hak çiğnemenin gerekçesi yapmak. Bir tarafa acıyıp öteki tarafın hakkını almak merhamet değil adaletsizliktir; seçeneklerde merhamet «adaletten önce gelir» diye sunuluyorsa dikkat et.