Zekât ve sadaka

Ramazan'ın son haftası, akşam yemeğinden sonra. Elif'in teyzesi Nermin Hanım salondaki sehpaya bilezik kutusunu, banka uygulamasını açtığı telefonunu ve bir hesap makinesini dizmiş. «Elif, sen sayısalcısın, şunu bir hesaplasana» diyor, «bu yılki zekâtım ne kadar tutuyor?» Elif rakamları toplarken teyzesi ekliyor: «Bu sene zekâtımı kızım Damla'ya vereyim diyorum, İzmir'de okuyor, kirası çok ağır.» Elif hesap makinesinden başını kaldırıyor; teyzesinin bu planında bir sorun olduğunu seziyor ama nedenini söyleyemiyor. Zekât testlerinde de tam olarak bu iki şey sorulur: ne kadar verileceği ve kime verileceği. Dersin sonunda Nermin Hanım'ın sorusuna ders kitabındaki ölçüyle cevap vereceğiz.

• Zekâtın sözlük anlamını, farz olmasının şartlarını ve nisap kavramını açıklarsın.
• Para, ticaret malı ve toprak ürünü için verilecek oranı seçip örnek bir hesabı yaparsın.
• Tevbe suresinin 60. ayetinde sayılan zekât alacak sınıfları ve zekât verilemeyen yakınları ayırt edersin.
• Zekât, sadaka, fitre, öşür ve infak kavramlarını bir metindeki ipucundan tanırsın.

Arınma ve artma

Zekât kelimesi sözlükte temizlik, artma ve bereket anlamlarını taşır. Terim olarak ise belli bir ölçüye ulaşan maldan, yılda bir kez, Kur'an'da belirtilen kişilere verilen paydır. Temizlik ve artma anlamları ibadetin nasıl anlatıldığını da özetler. Ders kitaplarına göre zekât hem malı hem de sahibinin gönlünü cimrilik ve hırstan arındırır; azalıyor gibi görünen mal ise bereketiyle artar. Tevbe suresinin 103. ayetinde Hz. Peygamber'e, müminlerin mallarından onları temizleyip arındıracak bir sadaka alması bildirilir; ayette «sadaka» sözü zekâtı karşılar ve temizlenme fikri doğrudan metnin içindedir.

Zekât İslam'ın beş temel şartından biridir. Kur'an'da çoğu zaman namazla birlikte anılır; Bakara suresinin 43. ayetinde namazı kılmak ve zekâtı vermek aynı emrin içinde geçer. Ders kitaplarında zekâtın Medine döneminde, hicretin ikinci yılında farz kılındığı anlatılır.

Kim vermekle yükümlü?

Zekât, malı olan her Müslümana düşmez. Ders kitaplarında sayılan şartlar iki gruba ayrılır. Kişiyle ilgili olanlarda zekât verecek kimsenin Müslüman ve hür olması, akıl sağlığı yerinde ve ergen bulunması aranır; çocuğun ve akıl hastasının malından zekât verilip verilmeyeceği mezhepler arasında farklı değerlendirilir. Malla ilgili olanlar ise şunlardır:

• Nisap miktarına ulaşmak. Nisap, zekâtın gerekmesi için malın ulaşması gereken en alt sınırdır. Ders kitaplarında altın için 80,18 gram ölçüsü verilir; para ve ticaret malının nisabı da bu altın değeri üzerinden hesaplanır. Koyun ve keçide nisap kırk baştır; diğer hayvanların kendi ölçüleri vardır.
• Temel ihtiyaçların dışında olmak. Oturulan ev, kullanılan araba, ev eşyası ve iş aletleri hesaba katılmaz.
• Borçtan arınmış olmak. Kişinin borcu malından düşülür; kalan kısım nisaba ulaşıyorsa zekât gerekir.
• Üzerinden bir yıl geçmek. Nisaba ulaşan mal, sahibinin elinde bir kamerî yıl kalmalıdır.
• Artıcı (nema) özellikte olmak. Ticaret malı, para, altın, gümüş ve sürü hayvanı gibi kendiliğinden ya da işletilerek artabilen mallar bu kapsama girer.

Oranlar: kırkta bir ve öşür

Para, altın, gümüş ve ticaret malında verilecek miktar kırkta birdir; yüzde olarak %2,5 eder. Bir örnekle bakalım. Nisabı aştığı kabul edilen bir dükkânın sahibinin yıl sonunda 300.000 TL'lik ticaret malı ve 60.000 TL borcu olsun. Borç düşülünce 240.000 TL kalır. Bunun kırkta biri 240.000 ÷ 40 = 6.000 TL'dir; sağlamasını yaparsak 240.000 × 0,025 de 6.000 TL verir.

Toprak ürününün zekâtına öşür denir ve oranı sulama biçimine göre değişir. Yağmurla ya da akarsuyla, masrafsız sulanan topraktan alınan ürünün onda biri (%10), emek ve masrafla sulanan topraktan alınanın ise yirmide biri (%5) verilir. Öşürde bir yıl beklenmez; ürün kaldırıldığında ödenir. Örnek olarak 8 ton buğday yağmurla yetişmişse 800 kilogram, kuyudan pompayla sulanarak yetişmişse 400 kilogram verilir.

Zekâtın yerleri

Zekâtın kimlere verileceği bir ayette tek tek sayılır. Tevbe suresinin 60. ayetinin anlamı kısaca şöyledir: Sadakalar (zekâtlar) yalnızca fakirler, yoksullar, zekât toplamakla görevli olanlar, kalpleri İslam'a ısındırılmak istenenler, köleler, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar içindir; bu, Allah'tan bir farzdır. Allah bilendir, hikmet sahibidir.

Ders kitapları bu kişileri şöyle açıklar. Fakir, temel ihtiyaçlarını karşılayacak kadar malı olmayan ya da nisaptan az malı olan kişidir; miskin (yoksul) ise hiçbir şeyi olmayan, durumu fakirden de ağır kimsedir. Zekât görevlisinin payı, yaptığı işin karşılığıdır. Kölelerin özgürlüğüne kavuşması için zekâttan pay ayrılması, köleliğin yaygın olduğu bir dünyada özgürleştirmeye açılan yoldu. Borçlu, borcunu ödeyemeyecek duruma düşmüş kişidir. Allah yolunda olanlar ders kitaplarında ilim, cihat ve hayır işleri için çabalayanlar olarak anlatılır. Yolda kalmış (ibnüssebil) ise memleketinde malı olsa da yolculukta parasız kalandır.

Verilemeyen kişiler de en az bu liste kadar sorulur. Kişi zekâtını usulüne, yani anne, baba, dede ve ninesine; fürusuna, yani çocuğu ve torununa veremez. Eşler de birbirine zekât vermez. Bunun gerekçesi, bu kişilerin geçimini sağlamanın zaten kişinin sorumluluğu sayılmasıdır. Kardeş, amca, dayı, hala, teyze gibi diğer akrabalar ise ihtiyaç sahibiyse zekât alabilir; ders kitaplarında yakın akrabanın öncelikli olduğu da belirtilir. Zengin kimselere zekât verilmez.

Sadaka, fitre ve infak

Sadaka kelimesi doğruluk ve samimiyet anlamındaki sıdk kökünden gelir; verenin sözündeki içtenliği davranışıyla göstermesi anlamı taşır. Zekâttan ayrıldığı yer ölçüdedir: sadakanın belli bir miktarı, vakti ya da nisabı yoktur, gönüllü olarak az ya da çok verilir. Hz. Peygamber'in «Her iyilik sadakadır» sözü hem Buhârî'de hem Müslim'de yer alır. Bu yüzden sadaka yalnız para ile sınırlı tutulmaz; bir yolu tarif etmek, birinin yükünü taşımak da sadakanın geniş anlamına girer. Bakara suresinin 264. ayetinde sadakaların başa kakarak ve eziyet ederek boşa çıkarılmaması istenir; 271. ayette ise sadakayı açıktan vermenin güzel, gizlice ihtiyaç sahibine ulaştırmanın daha hayırlı olduğu bildirilir.

Sadaka-i fıtır ya da kısa adıyla fitre, Ramazan bayramına ulaşan Müslümanın kendisi ve bakmakla yükümlü olduğu kişiler için verdiği sadakadır. Hanefî mezhebinde vaciptir ve temel ihtiyaçları dışında nisap miktarı malı bulunana düşer; zekâttan farklı olarak malın üzerinden yıl geçmesi aranmaz. Kimin fitre vereceğini belirleyen ölçü diğer mezheplerde farklı tanımlanır. Ramazan ayı içinde verilebilir; ders kitaplarında ihtiyaç sahibinin bayrama hazırlanabilmesi için bayram namazından önce verilmesi gerektiği vurgulanır. Miktarı bir kişinin bir günlük yiyecek ihtiyacına göre belirlenir. Önceki derste oruçla birlikte anılan bu sadaka, Ramazan'ı paylaşmayla kapatır.

İnfak, Allah rızası için malın bir kısmını ihtiyaç sahiplerine ya da hayır işlerine harcamaktır; zekâtı da sadakayı da içine alan geniş bir kavramdır. Bakara suresinin 261. ayetinde Allah yolunda harcanan mal, her başağında yüz tane bulunan yedi başak bitiren bir taneye benzetilir. Âl-i İmrân suresinin 92. ayetinde ise sevilen şeylerden harcanmadıkça iyiliğe erişilemeyeceği bildirilir.

Kavram kartı

Bireyde ve toplumda

Ders kitapları zekât ve sadakanın kişiye etkisini cömertlik, paylaşma ve mala aşırı bağlılıktan kurtulma kavramlarıyla anlatır. Alan kişi açısından ise kıskançlığın ve dışlanmışlık duygusunun azalması öne çıkarılır. Toplum düzeyinde bu ibadetler, gelirin bir bölümünün ihtiyaç sahiplerine düzenli olarak ulaşmasını sağladığı ve zenginle yoksul arasındaki uçurumu daralttığı için sosyal adalet ve yardımlaşmayla ilişkilendirilir. Din ve sosyal adalet ilişkisi ileride ayrı bir dersin konusu olacak.

Metin çözümü: Nermin Hanım'ın planı

Tevbe 9/60'ı soruyla birlikte oku. Birinci adım: ayetin konusunu adlandır. «Sadakalar … içindir» kalıbı ve listenin ardından gelen «Allah'tan bir farzdır» ifadesi, burada gönüllü yardımdan değil, farz olan zekâttan söz edildiğini gösterir. İkinci adım: listenin işlevini bul. Ayet kimlerin alabileceğini sayarak zekâtın yerini sınırlar; metinden çıkan kavram «zekâtın verileceği yerler»dir. Üçüncü adım: listeyi bilinen hükümle birleştir. Damla'nın yurt kirasında zorlanması onu ihtiyaç sahibi yapsa da annesine göre füru, yani çocuktur; ders kitabındaki hükme göre kişi zekâtını çocuğuna veremez. Nermin Hanım kızına dilediği kadar yardım edebilir, ama bu yardım zekât yerine geçmez. Zekâtını ihtiyaç içindeki kız kardeşine ya da yeğenine verebilir; bu yakınlar usul ve füru dışında kaldığı için listede yer alır.

Zekâtta mal paylaşılırken beden yerinde kalır. Bir sonraki derste ders kitabının hem bedenî hem malî diye sınıflandırdığı haccı, yılın her zamanında yapılabilen umreyle karşılaştıracağız; ardından kurbanın kime düştüğünü ve etinin nasıl paylaşıldığını göreceğiz.

Örnek 1 — Sözcüğün kökü

Soru: Tevbe suresinin 103. ayetinde müminlerin mallarından, onları temizleyip arındıracak bir sadaka alınması bildirilir. Bu ayet zekât kelimesinin hangi sözlük anlamıyla doğrudan ilişkilidir?

• A) Artma
• B) Temizlik
• C) Doğruluk
• D) Harcama
• E) Kulluk

Çözüm: Ayetteki anahtar sözler «temizleyip arındıracak»tır. Zekâtın sözlük anlamları arasında temizlik, artma ve bereket bulunur; ayet bunlardan temizliği öne çıkarır. Doğruluk sadakanın kökü olan sıdkın anlamıdır, harcama infakı, kulluk ise ibadeti karşılar. Cevap: B.

Örnek 2 — Kırkta bir

Soru: Nisabı aştığı kabul edilen birinin elinde bir yıldır 180.000 TL birikimi ve 20.000 TL borcu vardır. Bu kişinin vereceği zekât kaç TL'dir?

• A) 3.500
• B) 4.000
• C) 4.500
• D) 5.000
• E) 16.000

Çözüm: Önce borç düşülür: 180.000 − 20.000 = 160.000 TL. Paranın zekâtı kırkta birdir: 160.000 ÷ 40 = 4.000 TL. Sağlama: 160.000 × 0,025 = 4.000. Borcu düşmeden hesaplayan 4.500'ü, onda bir alan 16.000'i bulur. Cevap: B.

Örnek 3 — Sulamaya göre öşür

Soru: Bir çiftçi, motopomp ve mazot masrafıyla suladığı tarlasından 6 ton mısır kaldırmıştır. Ders kitabındaki ölçüye göre bu ürünün öşrü ne kadardır?

• A) 150 kilogram
• B) 600 kilogram
• C) 1.200 kilogram
• D) 300 kilogram
• E) Bir yıl dolmadığı için öşür gerekmez

Çözüm: Emek ve masrafla sulanan toprakta öşür yirmide birdir: 6.000 ÷ 20 = 300 kilogram. Yağmurla sulansaydı onda bir, yani 600 kilogram olurdu; 150 kilogram ise kırkta bir oranının ürüne yanlış uygulanmasıdır. Öşürde yıl beklenmediği için E de yanlıştır. Cevap: D.

Örnek 4 — Kime verilir?

Soru: Aşağıdakilerden hangisine zekât verilebilir?

• A) Kişinin kendi annesine
• B) Kişinin torununa
• C) Kişinin eşine
• D) Nisap miktarının çok üzerinde malı olan komşuya
• E) Borcunu ödeyemez duruma düşmüş amcasına

Çözüm: Anne usul, torun füru sayılır; eşler de birbirine zekât vermez. Zengin kişi zaten ayette sayılan sınıflara girmez. Amca usul ve füru dışında bir akrabadır ve borçlular Tevbe 9/60'ta sayılan sınıflardandır. Cevap: E.

• Oturulan evi ya da kullanılan arabayı hesaba katmak. Temel ihtiyaç olan mallar nisaba eklenmez; zekât artıcı mallardan verilir.
• Öşürde kırkta biri uygulamak. Toprak ürününde oran onda bir ya da yirmide birdir ve sulama biçimine bağlıdır; ayrıca bir yıl beklenmez.
• Bütün akrabaları usul ve füru sanmak. Yasak yalnız anne-baba ve yukarısı, çocuk ve aşağısı ile eş içindir; kardeş, amca, teyze gibi akrabalar zekât alabilir.
• Fitreyi zekâtla karıştırmak. Fitre Ramazan bayramına bağlıdır, malın üzerinden yıl geçmesi aranmaz; zekât ise bir yıl geçmiş maldan verilir.
• Sadakayı yalnız para sanmak. «Her iyilik sadakadır» hadisi sadakanın kapsamını her türlü iyiliğe genişletir.
• Borcu düşmeyi unutmak. Hesap sorularında borç önce maldan çıkarılır, oran kalan tutara uygulanır.