Oruç

Ramazanın on ikinci günü, saat 03.40. Elif deneme sınavından önce son kez formül kâğıdına bakarken mutfaktan dedesinin sesi geliyor: «Doktor şekerim yüzünden bu yıl tutmamı yasakladı, ben de her gün için birini doyuruyorum.» Masanın öbür ucunda ortaokula giden Kaan huzursuz: «Dün teneffüste aklımdan çıkmış, bir şişe su içtim. Orucum gitti mi? Şimdi altmış gün mü tutacağım?» Elif'in aklına geçen haftaki testte takıldığı soru düşüyor: şıklardan biri «kaza», biri «kefaret», biri «fidye» idi ve Elif hangisinin neyi anlattığını kestirememişti. Dedenin yaptığı, Kaan'ın korktuğu ve Elif'in karıştırdığı şeylerin her biri ayrı bir terimle adlandırılıyor.

• Orucun sözlük ve terim anlamını, farzlarını ve başlayıp bittiği vakitleri açıklarsın.
• Ramazan, kaza, kefaret, adak ve nafile oruçlarını hükümlerine göre sınıflandırırsın.
• Orucu bozan bir durumun yalnız kaza mı, kaza ile kefaret mi gerektirdiğini ayırt edersin.
• Bakara suresinin 183–185. ayetlerinin anlamından kolaylık, kaza ve fidye kavramlarını çıkarırsın.

Kendini tutmak

Kur'an'da oruç için «savm» ve «sıyâm» kelimeleri geçer; ikisinin de sözlükteki karşılığı bir şeyden uzak durmak, kendini tutmaktır. Terim anlamı ders kitaplarında şöyle verilir: oruç, ibadet niyetiyle, imsak vaktinden iftar vaktine kadar yemekten, içmekten ve cinsel ilişkiden uzak durmaktır. Sorularda bu tanım parçalara ayrılarak sınanır: niyet, zaman aralığı ve sakınılan üç şey. Gün boyu hiçbir şey yememiş ama oruca niyet etmemiş biri oruç tutmuş sayılmaz; niyet etmiş ama öğleden sonra bir şey yemiş biri de imsakı bozmuştur.

Ramazan ayı ve farz oluşu

Ramazan orucu, ders kitaplarında hicretin ikinci yılında farz kılınmış bir ibadet olarak anlatılır. Bakara suresinin 183. ayetinde orucun inananlara, kendilerinden önceki ümmetlere yazıldığı gibi yazıldığı bildirilir; bu bilgi orucun yalnız İslam'a özgü bir uygulama olmadığını da gösterir. Hemen ardından gelen 185. ayet ayın kimliğini açıklar: Ramazan, insanlara yol gösteren, doğruyu ve yanlışı ayıran açık deliller olarak Kur'an'ın indirildiği aydır; o aya ulaşan oruç tutsun. Aynı ayetin devamında Allah'ın kullarına kolaylık dilediği, zorluk dilemediği hatırlatılır. Böylece bir ayette hem orucun ayı, hem Kur'an ile Ramazan arasındaki bağ, hem de hükmün kolaylık ilkesiyle birlikte konduğu görülür.

Sahurdan iftara

Oruçlu günün iki ucu vardır. Başlangıç imsaktır: tan yerinin ağardığı, gecenin karanlığından sabahın aydınlığının ayrıldığı an. Bakara suresinin 187. ayeti bu sınırı bir benzetmeyle çizer: ak iplik kara iplikten ayırt edilinceye kadar yiyip içmek serbesttir, sonra oruç geceye kadar tamamlanır. Bitiş, güneşin batışıyla girer ve bu vakte iftar denir; iftar aynı zamanda orucu açmanın adıdır. İmsaktan önce yenen yemeğin adı sahurdur. Hz. Peygamber'in sahur yemeğini tavsiye ettiği ve sahurda bereket bulunduğunu söylediği hadis, Buhârî ile Müslim'in eserlerinde yer alır; bu yüzden sahur sünnet sayılır. İftar vakti girince orucu geciktirmeden açmak da sünnetler arasında anılır.

Orucun farzları

Ders kitapları orucun farzını iki başlıkta toplar. Birincisi niyet, yani kalben o günün orucunu tutmaya karar vermektir; dille söylenmesi şart değildir, sahura kalkmak da niyetin işareti sayılır. İkincisi imsak, yani tanımdaki üç şeyden gün boyu uzak durmaktır. Niyetin vakti mezheplere göre değişir. Hanefîlere göre Ramazan orucuna, gün içinde belirlenmiş adak orucuna ve nafile oruca akşamdan başlayarak ertesi günün öğleye yakın bir vaktine kadar niyet edilebilir; kaza ve kefaret oruçlarında ise niyet imsaktan önce yapılmalıdır. Şafiî mezhebinde farz oruçların tamamı için niyetin imsaktan önce yapılması aranır. Orucun sorumluluğu, diğer bedenî ibadetlerde olduğu gibi, aklı yerinde olan ve buluğa ermiş Müslümana düşer.

Hükümlerine göre oruçlar

Farz oruçlar: Ramazan orucu, mazeret ya da bozma yüzünden tutulamayan Ramazan günlerinin kazası ve kefaret orucu.

Vacip oruçlar (Hanefî): Kişinin «şu iş olursa Allah için üç gün oruç tutacağım» gibi kendi üzerine borç kıldığı adak orucu ve başladıktan sonra bozulan nafile orucun kazası. Farz ile vacibi ayıran bu terim Hanefîlere aittir; öteki mezhepler adak orucunu yerine getirilmesi zorunlu oruçlar arasında sayar.

Nafile oruçlar: Sevap umularak gönüllü tutulanlar. Ders kitaplarında örnek olarak Muharrem ayının dokuzuncu ve onuncu günleri (Aşure orucu), Şevval ayında altı gün, her kamerî ayın on üç, on dört ve on beşinci günleri, pazartesi ve perşembe günleri ile Arefe günü anılır.

Tutulması uygun görülmeyen günler: Ramazan bayramının birinci günü ile Kurban bayramının dört gününde oruç tutmak yasaklanmıştır; Hanefîler bunu tahrimen mekruh, diğer mezhepler haram diye adlandırır. Akşam iftar etmeden günleri birbirine ekleyerek oruç tutmak (visal) da mekruh sayılır.

Bozan durumlar: kaza mı, kefaret mi?

Orucu bozan bir durumun sonucunu belirleyen soru şudur: kişi orucunu bilerek ve özürsüz mü bozdu, yoksa bir hata, zorlama ya da mazeret mi vardı?

Kaza bozulan ya da tutulamayan her gün için, Ramazan'dan sonra aynı sayıda gün oruç tutmaktır. Abdest alırken boğaza su kaçması, imsak vakti geçtiği hâlde geçmedi sanıp sahur yemek, güneş batmadan battı sanıp iftar etmek, kasten ağız dolusu kusmak ya da besin niteliği taşımayan bir şeyi yutmak, ders kitaplarında yalnız kaza gerektiren durumlar olarak sayılır.

Kefaret daha ağır bir yaptırımdır: kaza edilen günün yanında, araya gün koymadan altmış gün oruç tutmak; buna sağlık nedeniyle güç yetiremeyen kişi altmış yoksulu doyurur. Kefaret yalnız Ramazan orucunda, niyet edilip başlanmış bir orucun özürsüz ve bilerek bozulmasında gündeme gelir; kaza ya da nafile orucu bozmak kefaret gerektirmez. Mezhepler burada ayrılır: Hanefî ve Mâlikîlere göre kasten yemek, içmek ve cinsel ilişki kefareti gerektirir, Şafiî ve Hanbelîlere göre kefaret yalnız cinsel ilişkiyle bozulan Ramazan orucuna özgüdür, kasten yeme içmede kaza yeterlidir.

Bazı durumlar ise orucu hiç bozmaz. Unutarak yiyen ya da içen kişi, Buhârî ile Müslim'in eserlerindeki bir hadise göre orucunu tamamlar; onu yediren ve içiren Allah'tır. Kendiliğinden gelen kusma ve tükürüğü yutmak da bozmayan durumlar arasında sayılır. Kaan'ın teneffüste unutup içtiği su bu yüzden ne kaza ne kefaret doğurur.

Oruç tutamayanlar ve fidye

Kolaylık ilkesi oruç tutamayacak durumdakileri ayrıca düzenler. Hasta olan ya da yolculuğa çıkan kişi oruç tutmayabilir ve tutamadığı günleri sonra kaza eder. Hamile ya da emziren kadın kendine veya çocuğuna zarar gelmesinden endişe ederse aynı ruhsattan yararlanır. Âdet ve lohusalık dönemindeki kadın ise o günlerde oruç tutmaz, sonra kaza eder. Yaşlılığı ya da iyileşme umudu bulunmayan bir hastalığı yüzünden hiçbir zaman kaza edemeyecek kişinin durumu farklıdır: o, tutamadığı her gün için bir yoksulu doyurur ya da bunun bedelini verir. Bu ödemeye fidye denir. Elif'in dedesi doktorun yasağına uyuyor ve her gün için fidye veriyor.

Kavram kartı

Metin çözümü: sayılı günler

Bakara suresinin 184. ayetinin anlamı kısaca şöyledir: Oruç sayılı günlerdedir. Sizden kim hasta ya da yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde tutar. Oruca güç yetiremeyenler fidye olarak bir yoksulu doyurur.

İlk adımda metindeki koşulları ayır: «hasta ya da yolculukta» bir grup, «güç yetiremeyenler» başka bir grup. İkinci adımda her koşula bağlanan sonucu adlandır. Birinci grubun yükümlülüğü günleri başka zamanda tamamlamaktır, yani kaza; ikinci grubunki bir yoksulu doyurmaktır, yani fidye. Üçüncü adımda metinde olmayanı ele: ayette kasten bozmaktan ya da altmış günden söz edilmiyor, bu yüzden kefaret bu metinden çıkmaz. Ayetin bütününden çıkan genel kavram da kolaylıktır: hüküm, kişinin gücüne göre farklı yollar açıyor.

Kadir gecesi, bayram ve fitre

Kadir suresinde Kur'an'ın Kadir gecesinde indirildiği ve bu gecenin bin aydan hayırlı olduğu bildirilir. Gecenin hangisi olduğu kesin olarak belirtilmemiştir; Ramazan'ın son on günü içinde arandığı aktarılır, Türkiye'de Ramazan'ın 27. gecesi Kadir gecesi olarak ihya edilir. Ramazan, Şevval ayının ilk gününden başlayan ve üç gün süren Ramazan bayramıyla sona erer. Bayramdan önce yerine getirilen bir yükümlülük de fitredir (sadaka-i fıtır): orucun tamamlanmasına bağlı olarak ihtiyaç sahiplerine verilen bir paydır, Hanefîlere göre vacip, diğer mezheplere göre farzdır. Kimlerin vereceği ve miktarının nasıl belirlendiği zekâtla birlikte ele alınır.

Kişide ve toplumda oruç

Ders kitaplarında orucun bireysel yönü irade, sabır ve öz denetimle açıklanır: kişi helal olan yemeği ve içmeyi bile belli bir süre kendi isteğiyle erteler. Oruç, yalnız mideyi değil dili ve davranışı da kapsayan bir sakınma olarak anlatılır; Buhârî'nin aktardığı hadiste, yalan sözü ve onunla iş görmeyi bırakmayan kişinin yemesini içmesini bırakmasına Allah'ın ihtiyacı olmadığı bildirilir. Toplumsal yönde ise iftar sofralarında komşu, akraba ve ihtiyaç sahipleriyle bir araya gelmek, Ramazan boyunca artan yardımlaşma ve bayramdan önce verilen fitre öne çıkarılır. Sınavda bu yönler genellikle bir paragraftaki davranışı doğru başlığa yerleştirme biçiminde sorulur.

Fitre, yılda bir kez bayram öncesinde verilen küçük bir paydır. Kur'an'da namazla sık sık birlikte anılan zekât ise malın belli bir ölçüye ulaşmasına ve çoğu malda üzerinden bir yıl geçmesine bağlıdır. Sonraki derste zekâtın kimden, hangi mallardan ve kimlere verileceğini, zekâtı gönüllü sadakadan ayıran ölçütle birlikte ele alacağız.

Örnek 1 — Tanımdaki eksik parça

Soru: Bir öğrenci orucu «tan yeri ağarmasından güneş batışına kadar yemekten ve içmekten uzak durmak» diye tanımlıyor. Bu tanımı ders kitaplarındaki terim anlamına göre tamamlamak için hangisi eklenmelidir?

• A) Kur'an okumak ve teravih kılmak
• B) Sahura kalkma şartı
• C) Niyet ve cinsel ilişkiden de uzak durma
• D) Ramazan ayında yapılma şartı
• E) Fitre verme yükümlülüğü

Çözüm: Terim anlamında üç parça vardı: niyet, zaman aralığı ve sakınılan üç şey. Öğrenci zamanı doğru vermiş, ama niyeti ve sakınılanlardan birini düşürmüş. Sahur sünnettir, şart değildir; oruç yalnız Ramazan'da tutulmaz, nafile ve kaza oruçları başka aylarda da tutulur; teravih ve fitre orucun tanımına girmez. Cevap: C.

Örnek 2 — Hangi sonuç?

Soru: Hanefî mezhebine göre, Ramazan'da geceden niyet edip oruca başlayan ve hiçbir mazereti yokken öğle vakti bilerek yemek yiyen kişinin durumu nedir?

• A) Orucu bozulmamıştır.
• B) Yalnız bir gün kaza eder.
• C) Yalnız fidye öder.
• D) Hem kaza eder hem kefaret yükümlülüğü doğar.
• E) Yalnız fitre vermesi yeterlidir.

Çözüm: Bilerek, özürsüz ve Ramazan orucunu bozmuş; Hanefîlere göre bu üç koşulun bir araya gelmesi kefaret doğurur. Kefaret kazanın yerine geçmez, ona eklenir. Fidye, kaza edemeyecek durumdakiler içindir. Şafiî mezhebinde yeme içmede yalnız kaza gerektiği, sorunun Hanefî mezhebini sormasının nedenidir. Cevap: D.

Örnek 3 — Nafile mi?

Soru: Aşağıdakilerden hangisi ders kitaplarında nafile oruç örneği olarak anılır?

• A) Şevval ayında tutulan altı gün oruç
• B) Ramazan bayramının ilk günü tutulan oruç
• C) Bozulan Ramazan orucunun kazası
• D) Kefaret için tutulan altmış gün
• E) Ramazan ayı boyunca tutulan oruç

Çözüm: Ramazan orucu, kazası ve kefaret orucu farz oruçlardır. Bayramın ilk gününde oruç tutmak yasaklanmıştır. Şevval'deki altı gün gönüllü tutulur. Cevap: A.

Örnek 4 — Ayetten kavram

Soru: «Ramazan ayı, insanlara yol gösterici ve doğruyu yanlıştan ayıran açık deliller olarak Kur'an'ın indirildiği aydır.» (Bakara suresi, 185. ayet, anlamca) Bu ifadeden aşağıdakilerden hangisi çıkarılabilir?

• A) Orucun yalnız yolculara farz olduğu
• B) Ramazan ayı ile Kur'an'ın indirilişi arasında bir bağ bulunduğu
• C) Kefaretin altmış gün olduğu
• D) Fitrenin bayramdan önce verildiği
• E) Sahurun sünnet olduğu

Çözüm: Metin ayı Kur'an'ın indirilişiyle tanımlıyor; öteki seçenekler doğru bilgiler içerse de bu cümlede yer almıyor ya da (A gibi) yanlış. Metin sorularında yalnız verilen cümleye yaslanmak gerekir. Cevap: B.

• Kefareti her bozulan oruca genellemek. Kefaret yalnız Ramazan orucunun bilerek ve özürsüz bozulmasında söz konusudur; kaza ya da nafile oruç bozulursa yalnız kaza gerekir.
• Fidye ile kazayı karıştırmak. Hasta ve yolcu sonradan tutar (kaza); fidye, iyileşme umudu olmayan ya da yaşlılığı yüzünden hiç tutamayacak kişinin ödemesidir.
• Unutarak yemeyi bozan durum saymak. Hadise göre unutarak yiyip içen orucunu tamamlar; hatırladığı anda yemeyi bırakması beklenir.
• Sahuru farz sanmak. Orucun farzları niyet ve imsaktır; sahur sünnettir, sahura kalkmayan kişinin orucu da geçerlidir.
• Mezhep sorusunda Hanefî hükmünü genel hüküm gibi okumak. Niyetin vakti, kefaret gerektiren durumlar ve vacip terimi mezhebe göre farklılaşır; soru kökünde mezhep adı varsa ona göre cevap ver.