Namaz

Ankara'dan Trabzon'a giden otobüs bir dinlenme tesisinde yirmi dakika mola veriyor. Zeynep'in dedesi tesisin mescidini kalabalık bulunca otoparkın kenarındaki çimenliğe seccadesini seriyor, sonra torununa dönüyor: «Telefonunda pusula var mı kızım? Kıble ne tarafa düşüyor? İkindinin vakti çıkmadan yetişeyim.» Zeynep uygulamayı açıp yönü gösteriyor. Ertesi hafta din kültürü denemesinde bir soru, tekbirden önce tamamlanan farzlardan birini buldurmak istiyor ve Zeynep o otoparkı hatırlıyor. Dedesinin dert ettiği iki şey, yön ve saat, seçeneklerde rükû, kıraat ve secdenin arasına karışmış duruyor. Namazın hangi farzının kapıdan girmeden, hangisinin içeride yerine getirildiğini ayırabilen bu soruyu birkaç saniyede geçer.

• Namazın anlamını, önemini ve kimlere farz olduğunu ders kitabındaki ölçütlerle açıklarsın.
• Hanefî mezhebine göre namazın on iki farzını dışındakiler ve içindekiler diye iki gruba ayırırsın.
• Beş vakit, cuma, cenaze, vitir, bayram ve teravih namazlarını hükümlerine göre sınıflandırırsın.
• Bir meal cümlesinden ya da açıklayıcı paragraftan namazın hangi şartının veya rüknünün vurgulandığını bulursun.

Salât: kelime ve kavram

Türkçedeki «namaz» kelimesi Farsçadan gelir; Kur'an'da ve Arapçada bu ibadetin adı salâttır. Salât sözlükte dua anlamını da taşır. Terim olarak namaz, belirli vakitlerde, belirli şartlara uyularak tekbirle başlanıp selamla bitirilen; ayakta durma, eğilme, yere kapanma gibi hareketler ile Kur'an okuma, tesbih ve dualardan oluşan bedenî bir ibadettir. Hz. Peygamber'in İslam'ın beş temel üzerine kurulduğunu bildirdiği hadiste (Buhârî, Müslim) namaz, kelime-i şehadetten hemen sonra ikinci sırada yer alır. Kur'an'da namazın vakitle bağı açıkça kurulur: Nisâ suresinin 103. ayetinde namazın müminler için vakitleri belirlenmiş bir farz olduğu bildirilir. Ders kitapları namazı bu yüzden günün akışına yayılmış, düzenli tekrarlanan bir ibadet olarak tanıtır.

Kim sorumlu tutulur?

Namaz, Müslüman olan, akıl sağlığı yerinde bulunan ve ergenlik çağına (bulûğ) girmiş her kişiye farzdır; bu üç özelliği taşıyana mükellef dendiğini ibadetin anlamını işleyen dersten biliyorsun. Küçük çocuk ve akıl hastası namazla yükümlü sayılmaz, ancak çocukların namaza erken yaşta alıştırılması tavsiye edilir. Hayız ve lohusalık (nifas) dönemindeki kadınlar bu süre boyunca namaz kılmaz ve kılmadıkları namazları sonradan kaza etmez. Hastalık sorumluluğu kaldırmaz, biçimi hafifletir: ayakta duramayan oturarak, oturamayan da yattığı yerden işaretle namazını kılar. Vaktinde kılınamayan farz bir namazın sonradan kılınmasına kaza denir.

On iki farz: kapının dışı ve içi

Hanefî mezhebinde namazın on iki farzı vardır. Altısı tekbirden önce tamamlanır; ders kitapları bunlara namazın şartları ya da dışındaki farzlar der. Öteki altısı iftitah tekbiriyle başlayan namazın içinde yerine getirilir; bunlar rükünler ya da içindeki farzlar diye anılır. Ayırmanın en pratik yolu tekbiri bir eşik saymaktır: eşikten önce hazırlanan her şey dışarıdadır, eşikten sonra yapılan her hareket ve okuma içeridedir.

Dışındaki farzlar şunlardır. Hadesten taharet, abdestsizlik ya da gusül gerektiren durumdan arınmaktır; abdest, gusül ve teyemmümün nasıl yapıldığı önceki derste işlendi. Necasetten taharet, bedenin, elbisenin ve namaz kılınacak yerin maddi pislikten temiz olmasıdır. Setr-i avret, namazda örtülmesi gereken yerleri örtmektir. İstikbal-i kıble, Mekke'deki Kâbe'nin bulunduğu yöne dönmektir; yönü kesin bilemeyen kişi araştırır ve vardığı kanaate göre yönelir. Vakit, farz namazın kendi vakti içinde kılınmasıdır; vakti girmemiş bir namaz kılınmaz. Niyet, hangi namazı kıldığını kalben belirlemektir; dille söylenmesi şart koşulmaz.

İçindeki farzlar namazın kendisini oluşturur. İftitah tekbiri, «Allahu ekber» diyerek namaza başlamaktır; bu tekbirden sonra konuşmak, yemek gibi namaz dışında serbest olan davranışlar artık namazı bozar. Kıyam, gücü yeten kişinin ayakta durmasıdır. Kıraat, ayakta iken Kur'an'dan bir miktar okumaktır. Rükû, eller dizlere konarak öne eğilmektir. Secde (sücûd), alın ve burnun yere konmasıdır; her rekâtta iki kez yapılır. Ka'de-i ahîre, namazın son rekâtında teşehhüd okunacak kadar oturmaktır.

Bu sayım Hanefî mezhebine aittir. Öteki fıkıh mezhepleri şart ve rükünleri farklı sayar; örneğin Fâtiha suresini okumak Şafiî mezhebinde namazın rüknüdür, Hanefîlerde ise vacip kabul edilir. Sınav sorularında aksi belirtilmedikçe ders kitabındaki Hanefî sayımı esas alınır.

Kavram kartı

Hükümlerine göre namazlar

İbadetin çeşitlerini anlatan derste tanıdığın hüküm kavramları namazları da sınıflar.

Farz namazlar. Beş vakit namazdan her mükellef bizzat sorumludur, yani bunlar farz-ı ayndır: sabahın farzı iki, öğlenin dört, ikindinin dört, akşamın üç, yatsının dört rekâttır. Cuma namazı da farzdır; ders kitaplarında şartlarını taşıyan erkek Müslümanlara farz olduğu anlatılır. Cuma günü öğle namazının yerine, hutbeyle birlikte ve cemaatle iki rekât olarak kılınır. Cuma suresinin 9. ayetinde, cuma günü namaz için çağrı yapıldığında Allah'ı anmaya koşulması ve alışverişin bırakılması istenir. Cenaze namazı ise farz-ı kifayedir: bir topluluktan bazılarının kılması ötekilerin sorumluluğunu düşürür.

Vacip namazlar. Bu ara basamak Hanefî mezhebine özgüdür. Hanefîlere göre yatsıdan sonra kılınan üç rekâtlık vitir namazı ile Ramazan ve Kurban bayramlarının sabahında cemaatle kılınan iki rekâtlık bayram namazları vaciptir. Öteki mezheplerde vitir genellikle sünnet sayılır; bayram namazları için de sünnet ya da farz-ı kifaye gibi farklı hükümler verilir. Bu farklar bir mezhebi ötekinin üstüne koymaz; her biri kendi delil değerlendirmesine dayanır.

Sünnet ve nafile namazlar. Hz. Peygamber'in farzlarla birlikte düzenli kıldığı namazlar sünnet adını alır; vakit namazlarının farzından önce ya da sonra kılınan sünnetler bunlardandır. Teravih, Ramazan gecelerinde yatsı namazından sonra kılınan sünnet bir namazdır. Nafile kelimesi kesin olarak istenenin ötesinde, kişinin gönülden kıldığı namazları anlatır; geniş anlamda sünnetler de bu başlığın altında düşünülür.

Cemaat, cuma ve cenaze

Cemaatle namazda bir kişi imam olarak öne geçer, ötekiler arkasında saf tutarak ona uyar. Hadis kaynaklarından Buhârî ile Müslim'de yer alan bir rivayete göre cemaatle kılınan namazın tek başına kılınandan yirmi yedi derece daha faziletli olduğu bildirilir. Beş vakit namazı cemaatle kılmak Hanefîlere göre güçlü bir sünnettir; cuma ve bayram namazları ise ancak cemaatle kılınır. Cenaze namazının yapısı ötekilerden ayrılır: rükû ve secdesi yoktur, ayakta dört tekbirle ve dualarla kılınır. Ölen kişi için yapılan bir dua niteliği taşır.

Bireysel ve toplumsal yararlar

Ders kitapları namazın kişiye katkısını önce zaman düzeniyle anlatır: gün beş vakte bölündüğü için namaz kılan kişi işini bu aralıklara göre planlamaya alışır. Namaz öncesi abdest ve temizlik şartı beden ve çevre temizliğini sürekli kılar. İnananlar için namaz, Allah'ı anarak iç huzur bulmanın ve günün telaşına ara vermenin de yoludur. Toplumsal yönde ise cemaatle kılınan namazlarda zenginle yoksul, işverenle işçi aynı safta omuz omuza durur; bu görüntü eşitlik ve kardeşlik duygusuyla ilişkilendirilir. Mahalle mescidinde ve cuma namazında düzenli karşılaşan insanlar birbirinin hâlinden haberdar olur, hastayı ya da ihtiyaç sahibini fark eder.

Metin çözümü: otoparktaki iki soru

Bakara suresinin 144. ayetinde Hz. Peygamber'e yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevirmesi söylenir; ardından müminlere, nerede bulunurlarsa bulunsunlar yüzlerini o yöne çevirmeleri emredilir.

Birinci adımda metnin sözünü ettiği şeyi adlandır: burada bir hareket ya da okuma yok, bir yön var. İkinci adımda bu yönü kavramla eşleştir: Mescid-i Haram, Kâbe'nin içinde bulunduğu mesciddir; o tarafa dönmek istikbal-i kıbledir. Üçüncü adımda grubunu belirle: yöne dönmek tekbirden önce tamamlanır, öyleyse istikbal-i kıble namazın dışındaki farzlardandır. «Nerede bulunursanız» ifadesi de şartın yere göre değişmediğini, yolculukta da geçerli olduğunu gösterir. Aynı yöntem Nisâ 4/103'e uygulandığında «vakitleri belirlenmiş» sözü vakit şartına işaret eder. Zeynep'in dedesinin otoparktaki iki sorusu, yön ve saat, böylece iki ayetin vurguladığı iki şarta denk düşer.

Namazda vakit günü beş parçaya ayırır; Ramazan orucunda ise vakit, tan yerinin ağarmasından güneşin batışına uzanan tek bir aralıktır ve bu aralık bir ay boyunca her gün yinelenir. Sonraki derste orucun günün hangi anında başlayıp hangi anında bittiğini, onu bozan bir durumun yalnız kazayı mı yoksa kefareti de mi gerektirdiğini ve hiç tutamayan kişi için öngörülen fidyeyi ele alacağız.

Örnek 1 — Eşiğin hangi yanında?

Soru: Hanefî sayımında, iftitah tekbiri alınmadan tamamlanması gereken farz hangi seçenekte verilmiştir?

• A) Kıyam
• B) Kıraat
• C) İstikbal-i kıble
• D) Rükû
• E) Ka'de-i ahîre

Çözüm: İftitah tekbirini eşik say. Ayakta durmak, okumak, eğilmek ve son oturuş tekbirden sonra namazın içinde gerçekleşir. Kıbleye dönmek ise tekbirden önce tamamlanması gereken bir hazırlıktır. Cevap: C.

Örnek 2 — Cuma ayetini okumak

Soru: «Ey iman edenler, cuma günü namaz için çağrıldığınızda Allah'ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın.» (Cuma suresi, 9. ayet, anlamca) Bu ayetten aşağıdaki sonuçlardan hangisine ulaşılır?

• A) Cuma namazı Ramazan ayına özgüdür.
• B) Cuma namazının vakti gelince dünya işlerine ara verilmesi istenir.
• C) Cuma namazı tek başına kılınabilir.
• D) Ticaret her zaman yasaklanmıştır.
• E) Cuma namazının rükûsu yoktur.

Çözüm: Ayetin iki parçası var: çağrı yapıldığında Allah'ı anmaya yönelmek ve alışverişi bırakmak. Alışverişin bırakılması o vakte bağlanmış, her zamana genellenmemiş; bu yüzden D aşırı genellemedir. Ramazan, tek başına kılma ya da rükû hakkında ayette bir bilgi yok. Cevap: B.

Örnek 3 — Hanefî'ye göre vacip

Soru: Hanefî mezhebine göre vacip olan namazlar hangi seçenekte birlikte verilmiştir?

• A) Teravih ve cenaze namazı
• B) Sabah ve öğle namazı
• C) Vitir ve bayram namazları
• D) Cuma ve teravih namazı
• E) Cenaze ve cuma namazı

Çözüm: Beş vakit ve cuma farz-ı ayn, cenaze farz-ı kifaye, teravih sünnettir. Hanefî mezhebinin farz ile sünnet arasına koyduğu vacip basamağında vitir ile iki bayram namazı yer alır. Cevap: C.

Örnek 4 — Paragraftaki farzı yakalamak

Soru: «Leyla iş yerindeki küçük odaya girmeden önce gömleğine sıçrayan çamuru fark etti. Lekeyi yıkayıp kuruduktan sonra seccadesini serdi.» Leyla'nın bu davranışı namazın hangi farzıyla ilgilidir?

• A) Hadesten taharet
• B) Setr-i avret
• C) Vakit
• D) Necasetten taharet
• E) Niyet

Çözüm: Paragrafta abdestten söz edilmiyor; gömlekteki maddi kirin giderilmesi anlatılıyor. Bedenin, elbisenin ve yerin maddi pislikten arınmasına necasetten taharet denir; hadesten taharet ise abdestsizlik ya da cünüplük gibi hükmî durumdan arınmaktır. Cevap: D.

• Hades ile necaseti karıştırmak. Hades abdest ya da gusül gerektiren hükmî durumdur; necaset bedende, elbisede ya da yerde görülen maddi pisliktir. Paragrafta leke, kir, seccade geçiyorsa necasettir.
• Niyeti içindeki farzlara koymak. Niyet kalpte yapılır ve tekbirle birlikte namaza bağlansa da ders kitabındaki Hanefî sayımında dışındaki farzlar arasındadır.
• İftitah tekbirinin yerini kaçırmak. Hanefî kaynakların bir kısmı onu şartlar arasında da anar; ders kitaplarında ise içindeki farzların ilki olarak verilir. Sınavda ders kitabı sınıflaması esas alınır.
• Vacibi her mezhebe yaymak. Vitir ve bayram namazlarının vacip sayılması Hanefî görüşüdür; öteki mezheplerde bu namazlara farklı hükümler verilir.
• Cenaze namazını öteki namazlar gibi sanmak. Cenaze namazında rükû ve secde bulunmaz; ayakta tekbirlerle kılınır ve farz-ı kifayedir.