Temizlik: abdest, gusül, teyemmüm

Teneffüste Elif ile Barış bir deneme sorusunun cevabında anlaşamıyor. Soruda «ağza ve burna su vermek» yazıyor ve bunun hangi temizliğin farzı olduğu soruluyor. Barış abdest diyor: «Her abdestte ağzımı çalkalıyorum, farz olmasa niye yapayım?» Elif cevap anahtarında gusül yazdığını gösteriyor, ama nedenini o da açıklayamıyor. İkisini şaşırtan şey aynı: sık yapılan bir uygulama bu yüzden farz olmaz. Hanefî mezhebinde ağzı çalkalamak abdestte sünnettir, halk arasında boy abdesti denen gusülde ise farzdır. Bu derste üç arınma biçimini farzlarıyla birbirinden ayıracak, sonra üçünün de geçtiği tek ayeti adım adım okuyacağız.

• Hades ile necaset kavramlarını ayırır, verilen bir temizlik durumunu doğru türe yerleştirirsin.
• Abdest, gusül ve teyemmümün Hanefî mezhebindeki farzlarını sünnetlerinden ayırırsın.
• Abdesti bozan, guslü gerektiren ve teyemmüme izin veren durumları tanırsın.
• Mâide suresinin 6. ayetinin anlamından abdest, gusül ve teyemmüm kavramlarını çıkarırsın.

Temizliğin görünen ve görünmeyen yüzü

Ders kitapları İslam'daki temizlik anlayışını maddi ve manevi diye iki yönde anlatır. Maddi temizlik bedenin, giysinin, yiyeceğin ve yaşanan çevrenin kirden arındırılmasıdır. Manevi temizlik ise kalbin kin, haset gibi kötü duygulardan, dilin de yalandan ve çirkin sözden uzak tutulmasıdır. Bu iki yön birbirinden kopuk düşünülmez: abdest bedene uygulanan bir işlemdir, ama ibadete hazırlanma niyetiyle yapılır. Fıkıhta temizliği karşılayan terim taharettir. Kur'an'da Allah'ın çok tövbe edenleri ve çok temizlenenleri sevdiği bildirilir (Bakara 2/222); tövbe ile arınmanın aynı cümlede anılması, iç dünyayla bedenin birlikte ele alındığını gösterir. Müslim'in aktardığı bir hadiste de temizlik imanın yarısı olarak nitelenir.

Hades ve necaset

Konunun anahtarı bu iki terimi karıştırmamaktır. Necaset gözle görülen maddi pisliktir: idrar, dışkı, kan gibi. Bedene, giysiye ya da namaz kılınacak yere bulaşan necaset çoğunlukla su ile yıkanarak giderilir; buna necasetten taharet denir. Hades ise görünmeyen, hükmî bir kirliliktir. Kişinin üstünde hiçbir leke olmasa da namaz kılabilmesi için arınması gerekir. Abdestsizlik hâli küçük hades sayılır ve abdestle giderilir. Cünüplük ile hayız (adet) ve nifas (lohusalık) dönemlerinin bitimi ise büyük hadestir; bundan gusülle arınılır. Suyun bulunmadığı ya da kullanılamadığı durumda iki hadesin yerine de teyemmüm geçer. Abdest, gusül ve teyemmümün ortak adı hadesten taharettir. Sınav metinlerinde «gözle görülen» ifadesi necasete, «hükmen» ya da «görünür bir kir olmasa da» ifadesi hadese işaret eder. Bu yüzden giysiye pislik bulaşması abdesti bozmaz; yalnız o yerin yıkanmasını gerektirir.

Abdest

Abdest, küçük hadesten arınmak için belirli organların yıkanması ve başın meshedilmesidir. Mesh, ıslak eli bir yerin üstünden geçirmek demektir. Namaz kılmak ve Kâbe'yi tavaf etmek için abdest gerekir; ders kitapları Kur'an'ı (Mushaf'ı) ele almayı da abdest gerektiren işler arasında sayar.

Hanefî mezhebine göre abdestin farzları dörttür: yüzü bir kez yıkamak, kolları dirseklerle birlikte yıkamak, başın dörtte birini meshetmek ve ayakları topuklarla birlikte yıkamak. Yüzün sınırı alında saçın bittiği yerden çene altına, bir kulak yumuşağından ötekine kadardır. Ayette «topuk» diye aktarılan kelime, ayak bileğinin iki yanındaki çıkıntılı kemikleri karşılar. Farzların sayısı mezheplere göre değişebilir; örneğin Şâfiî mezhebi niyeti ve organların ayetteki sırayla yıkanmasını da farz sayar. Ders kitabı konuyu Hanefî mezhebi esasına göre anlatır.

Farzlara eklenen sünnetler abdesti tamamlar: niyet etmek, besmeleyle başlamak, elleri bileklere kadar yıkamak, ağza ve burna su vermek, dişleri misvak ya da fırçayla temizlemek, başın tamamını ve kulakları meshetmek, parmak aralarını ovmak, organları üçer kez yıkamak, sıraya uymak, ara vermeden devam etmek ve sağdan başlamak. Hanefî mezhebinde niyetin abdestte sünnet olduğuna dikkat et; teyemmümde bu hüküm değişecek.

Ders kitaplarında Hanefî görüşüne göre şu durumlar abdesti bozar: önden ya da arkadan idrar, dışkı, yel gibi bir şeyin çıkması; bedenin bir yerinden kan, irin gibi bir akıntının çıkıp yayılması; ağız dolusu kusmak; bayılmak, sarhoş olmak ya da aklını yitirmek; uzanarak veya bir yere yaslanarak uyumak; rükû ve secdesi olan bir namazda yanındakinin duyacağı kadar gülmek. Sonuncusu namazı da bozar. Kanın abdesti bozup bozmadığı konusunda mezhepler arasında farklı görüşler bulunur.

Gusül

Gusül, büyük hadesten arınmak için bütün bedenin yıkanmasıdır. Ders kitaplarında guslü gerektiren durumlar cünüplük (cinsel ilişki ya da uykuda veya uyanıkken menî gelmesi), hayız döneminin sona ermesi ve nifas döneminin sona ermesi olarak verilir. Ölen bir Müslümanın yıkanması da bir gusüldür, ama bu görev yaşayanlara farz-ı kifaye olarak düşer.

Hanefî mezhebine göre guslün farzları üçtür: ağza su vermek, burna su vermek ve bütün bedeni kuru yer kalmayacak biçimde yıkamak. Kancadaki karışıklığın çözümü burada: aynı iki uygulama abdestte sünnet, gusülde farzdır. Bazı mezheplerde ağza ve burna su vermek gusülde de sünnet sayılır, niyet ise farzlar arasına girer. Sünnete uygun bir gusülde önce eller ve varsa bedendeki necaset yıkanır, ardından abdest alınır, en son bütün beden üç kez yıkanır.

Teyemmüm

Teyemmüm, su bulunamadığında ya da kullanılamadığında temiz toprakla veya taş, kum gibi toprak cinsinden bir şeyle yapılan temizliktir. Ders kitaplarında sayılan durumlar şunlardır: yakında su olmaması; suyun hastalığı artıracak ya da iyileşmeyi geciktirecek olması; elde ancak içmeye yetecek kadar su bulunması; aşırı soğukta suyu ısıtma imkânı olmadan yıkanmanın hastalık tehlikesi doğurması; suya ulaşmayı engelleyen bir tehlike. Teyemmüm hem abdestin hem guslün yerine geçer, ama bedene ya da giysiye bulaşmış necaseti gidermez.

Teyemmümün farzları niyet ve iki darptır. Darp, ellerin temiz toprağa vurulmasıdır: birinci vuruştan sonra yüz meshedilir, ikinci vuruştan sonra kollar dirseklerle birlikte meshedilir. Baş ve ayaklar teyemmüme hiç girmez. Abdesti bozan her şey teyemmümü de bozar; gusül yerine yapılmışsa guslü gerektiren durumlar onu sona erdirir. Suyun bulunması ya da kullanılabilir hâle gelmesi de teyemmümü bozar. Kur'an'da teyemmümden Nisâ suresinin 43. ayetinde ve Mâide suresinin 6. ayetinde söz edilir.

Mest üzerine mesh

Ders kitaplarında kısaca ele alınan bir kolaylık daha var: abdestliyken giyilmiş, ayağı topuklarla birlikte örten mestlerin üzerine ıslak elle meshedilir ve ayaklar yıkanmaz. Mesh ayağın üst yüzüne, parmak uçlarından bileğe doğru yapılır. Hanefî mezhebine göre süre mukim için bir gün bir gece, yolcu için üç gün üç gecedir ve mestler giyildikten sonra abdestin ilk bozulduğu andan başlar. Gusülde mest üzerine mesh geçerli değildir; süre dolunca ya da mest çıkarılınca ayakların yıkanması gerekir.

Kavram kartı

Metin çözümü: Mâide 5/6

Ayetin anlamı kısaltılarak şöyle aktarılabilir: «Ey iman edenler! Namaza kalkacağınız zaman yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi yıkayın, başlarınızı meshedin, ayaklarınızı da topuklara kadar yıkayın. Cünüp iseniz iyice temizlenin. Hasta ya da yolcu olursanız, biriniz tuvaletten gelirse ya da kadınlara dokunmuşsanız ve su bulamamışsanız temiz bir toprakla teyemmüm edin; yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin. Allah size bir güçlük çıkarmak istemez, sizi temizlemek ve size olan nimetini tamamlamak ister.»

İlk adımda organ listesini çıkar: yüz, eller, baş, ayaklar. Bu dört organ Hanefî mezhebindeki dört farzın kaynağıdır. Fiillere de bak: üç organ için «yıkayın», baş için «meshedin» deniyor; farzlardan birinin neden mesh olduğu buradan anlaşılır. İkinci adımda «cünüp iseniz» şartını yakala; söz konusu olan büyük hadestir ve istenen gusüldür. «İyice temizlenin» buyruğu bütün bedeni kapsar; Hanefî âlimleri ağız ve burnun içini de bu kapsama aldığı için orada ağza ve burna su vermeyi farz sayar. Üçüncü adımda teyemmüme izin veren hâlleri işaretle: hastalık, yolculuk ve suyun bulunmaması. Dikkat et, teyemmümde meshedilen organlar ikiye iniyor: yüz ve eller. Son cümle ise hükümlerin amacını söylüyor: güçlük değil, temizlik. Ayette tuvaletten gelmenin anılması da abdesti bozan bir durumu doğrudan gösterir.

Ayet «namaza kalkacağınız zaman» diye açılıyor; yani bütün bu hazırlık bir ibadete yöneliyor. Sıradaki derste o ibadetin kendisini ele alacağız: namaza başlamadan önce yerine getirilen şartlarla namazın içindeki rükünleri ayırmayı ve beş vakti.

Örnek 1 — Leke mi, hades mi?

Soru: Abdestli olan Ece, küçük kardeşinin bezini değiştirirken eteğine idrar bulaştığını fark ediyor. Ders kitabındaki Hanefî esaslı bilgiye göre namaza durmadan önce yapması gereken hangisidir?

• A) Gusül almak
• B) Abdestini baştan almak
• C) Teyemmüm etmek
• D) Eteğindeki idrar bulaşmış yeri yıkamak
• E) Hiçbir şey yapmadan namaza durmak

Çözüm: İdrar gözle görülen bir pisliktir, yani necasettir. Giysiye bulaşması kişinin hadesli olmasına yol açmaz; Ece'nin abdesti yerindedir. Gereken, necasetten taharettir: bulaşan yer yıkanır. A, B ve C hadesten arınma yollarıdır ve burada gereksizdir. E ise necaseti yok sayar. Cevap: D.

Örnek 2 — Hangisi farz değil?

Soru: Hanefî mezhebine göre aşağıdakilerden hangisi abdestin farzları arasında yer almaz?

• A) Yüzü yıkamak
• B) Kolları dirseklerle birlikte yıkamak
• C) Başın dörtte birini meshetmek
• D) Ayakları topuklarla birlikte yıkamak
• E) Ağza ve burna su vermek

Çözüm: Dört farz Mâide suresindeki organ listesine karşılık gelir: yüz, kollar, baş, ayaklar. Ağza ve burna su vermek abdestte sünnettir; farz olduğu yer gusüldür. Cevap: E.

Örnek 3 — Teyemmümün yeri

Soru: Teyemmümle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi ders kitaplarındaki bilgiyle uyumludur?

• A) Yalnız abdestin yerine geçer, guslün yerine geçmez.
• B) Farzları niyet ile ellerin iki kez toprağa vurulup yüzün ve kolların meshedilmesidir.
• C) Teyemmümde baş ve ayaklar da meshedilir.
• D) Su bulunsa bile yolculuk süresince geçerliliğini korur.
• E) Giysiye bulaşmış pisliği de temizlemiş sayılır.

Çözüm: Teyemmüm iki hadesin de yerine geçer, bu yüzden A yanlış. Mesh yalnız yüz ve kollara yapılır; C yanlış. Suyun bulunması teyemmümü bozar; D yanlış. Teyemmüm hadesten arınma yoludur, necaseti gidermez; E de yanlış. Kalan ifade farzları eksiksiz veriyor. Cevap: B.

Örnek 4 — Ayetten kavrama

Soru: «Cünüp iseniz iyice temizlenin.» (Mâide suresi, 6. ayetten, anlamca) Bu ifadenin işaret ettiği temizlik ve Hanefî mezhebine göre onun farzları hangi seçenekte birlikte verilmiştir?

• A) Gusül — ağza su vermek, burna su vermek, bütün bedeni yıkamak
• B) Abdest — yüz, kollar, baş ve ayaklar
• C) Teyemmüm — niyet ve iki darp
• D) Gusül — niyet ve başın tamamını meshetmek
• E) Necasetten taharet — kirli yeri yıkamak

Çözüm: Cünüplük büyük hadestir ve ondan gusülle arınılır; B, C ve E bu yüzden elenir. D'de kavram doğru, ama farzlar yanlış: Hanefî'ye göre guslün üç farzı ağız, burun ve bütün bedenle ilgilidir. Cevap: A.

• Ağza ve burna su vermeyi abdestin farzı sanmak. Bu iki uygulama Hanefî mezhebinde abdestte sünnettir; gusülde farzdır. Seçeneklerde en sık kurulan çeldirici budur.
• Niyetin hükmünü her temizlikte aynı sanmak. Hanefî mezhebine göre niyet abdestte ve gusülde sünnettir, teyemmümde ise farzdır.
• Teyemmümü yalnız abdestin yedeği saymak. Teyemmüm guslün de yerine geçer; ama necasetten temizlenmenin yerini tutmaz.
• Teyemmüme baş ve ayakları katmak. Teyemmümde yalnız yüz ve kollar meshedilir; abdestteki baş meshi ile karıştırma.
• Necaset bulaşınca abdestin bozulduğunu düşünmek. Giysiye ya da bedene bulaşan pislik o yerin yıkanmasını gerektirir; abdesti bozan durumlar ayrı bir listedir.
• Mest süresini giyildiği andan başlatmak. Süre, mestler giyildikten sonra abdestin ilk bozulduğu andan işlemeye başlar; gusülde ise mest üzerine mesh yapılmaz.