Hac, umre ve kurban

Şubat tatilinin son haftası. Zeynep'in babaannesi Mekke'den dönmüş, apartmanın girişinde komşular sırayla elini öpüp «Hacı annemiz hoş geldin» diyor. Zeynep kapıda durup kafasında bir hesap yapıyor: geçen yıl din dersinde haccın Kurban bayramıyla iç içe günlerde yapıldığını duymuştu, o bayram ise aylar sonraydı. Şubatta hac olur mu? Babaannesi gülümseyip «Ben umreye gittim kızım, hac başka» diyor. Peki fark ne? İkisinde de aynı beyaz örtüler giyiliyor, aynı Kâbe dolaşılıyor. Bu derste o farkı tek tek adlandıracak, ardından aynı bayrama adını veren kurbanı ele alacağız.

• Haccın kimlere farz olduğunu, farzlarını ve vaciplerini ders kitabındaki hükümleriyle sıralarsın.
• Hac ile umreyi zaman, farz ve vacip açısından karşılaştırırsın.
• Kurbanın hükmünü, kimlere düştüğünü, kesim zamanını ve kurbanlık hayvanların yaşlarını belirtirsin.
• Hac ya da kurbanla ilgili kısa bir meal veya açıklayıcı paragrafta geçen kavramı adlandırırsın.

Yönelmekten doğan ibadet

Hac kelimesi sözlükte yönelmek, kastetmek ve ziyaret etmek anlamlarına gelir. Ders kitaplarındaki terim anlamında ise hac, belirlenen günlerde ihrama girip Arafat'ta vakfe yapmak ve Kâbe'yi tavaf etmektir. Modülün ilk dersindeki sınıflama haccı karma gruba, yani bedenle ve malla birlikte yapılan ibadetlere koyar: yolculuğun masrafı malla, mekânlardaki uygulamalar bedenle yerine getirilir.

Haccın hükmüne dair temel ayet Âl-i İmrân suresinin 97. ayetidir. Ayette, Kâbe'ye gitmeye gücü yetenlerin o evi haccetmesinin Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkı olduğu bildirilir. Bu ifadeden iki bilgi çıkar: hac bir yükümlülüktür ve bu yükümlülük gücü yetene düşer. Ders kitapları şartları şöyle sayar: Müslüman olmak, akıl sağlığı yerinde ve buluğa ermiş olmak, hür olmak, sağlıklı olmak, yolculuk masrafını ve dönüşe kadar ailesinin geçimini karşılayacak maddi imkâna sahip olmak, yol güvenliğinin bulunması. Bu şartları taşıyan kişiye hac ömründe bir kez farzdır; sonraki hacları nafile sayılır.

Haccın farzları ve vacipleri

Ders kitabında haccın üç farzı gösterilir. İhram, hacca niyet edip telbiye getirerek bazı mubah davranışları kendine yasaklamaktır; erkeklerin giydiği dikişsiz iki parça örtüye de aynı ad verilir. İhram haccın şartı olarak anlatılır: ibadetin kapısını açar ama ibadetin içinde yer almaz, tıpkı namazdan önceki hazırlıklar gibi. Diğer iki farz haccın rükünleridir, yani ibadetin kendi parçalarıdır. Arafat vakfesi, Zilhicce ayının dokuzuncu günü olan Arefe gününde öğle vaktinden bayram sabahı tan yerinin ağarmasına kadar geçen süre içinde, kısa bir an bile olsa Arafat'ta bulunmaktır. Bu vakit kaçırılırsa o yılın haccı gerçekleşmiş olmaz. Ziyaret tavafı ise Arafat'tan döndükten sonra, bayram günlerinde Kâbe'nin çevresinde yapılan yedi turluk dolaşmadır.

Hanefîlerin vacip saydığı uygulamalar kısaca şunlardır: bayram sabahı Müzdelife'de bir süre beklemek (Müzdelife vakfesi), Safa ile Merve tepeleri arasında yedi kez yürümek (sa'y), bayram günlerinde Mina'da cemrelere küçük taşlar atmak (şeytan taşlama), saçı tıraş ettirip ya da kısaltıp ihramdan çıkmak ve Mekke dışından gelenler için ayrılırken veda tavafı yapmak. Vaciplerden biri terk edildiğinde hac geçersiz olmaz; kaynaklarda bunun karşılığında ceza kurbanı kesilmesi gerektiği anlatılır. Bir farzın eksikliği ise kurbanla telafi edilemez; farz ile vacibi birbirinden ayıran ölçüt budur.

Mekânlar ve kavramlar

Hac sorularında geçen yer adları kısa tanımlarıyla şöyledir. Kâbe, Mekke'deki Mescid-i Haram'ın ortasında bulunan, Müslümanların namazda yöneldiği kıble yapısıdır; ders kitaplarında Hz. İbrahim ile oğlu Hz. İsmail tarafından inşa edildiği anlatılır. Mescid-i Haram, Kâbe'yi çevreleyen mesciddir. Safa ve Merve, sa'yin yapıldığı iki küçük tepedir; bu yürüyüş, Hz. Hacer'in oğlu için su ararken iki tepe arasında gidip gelmesinin hatırasıyla ilişkilendirilir. Arafat, Mekke dışındaki geniş düzlüktür ve vakfenin yeridir. Müzdelife, Arafat'tan dönüş yolunda, Mina'ya varmadan önce gecelenen yerdir. Mina, şeytan taşlamanın yapıldığı ve hacıların bayram günlerinde kaldığı vadidir. Mikat, hac ya da umre niyetiyle Mekke'ye gelenlerin ihrama girmeden geçmemesi gereken sınır noktalarıdır. Tavaf ise Hacerülesved hizasından başlayıp Kâbe sol tarafta kalacak biçimde yedi kez dolaşmaktır.

Umre: yılın her mevsiminde

Umre sözlükte ziyaret anlamına gelir. Ders kitabına göre umrenin farzları ihram ve tavaf, vacipleri ise sa'y ile tıraştır. Umrede Arafat ve Müzdelife vakfesi, şeytan taşlama ve veda tavafı yoktur; bu yüzden birkaç günde, hatta birkaç saatte tamamlanabilir. Belirli bir güne bağlı olmadığı için yılın her zamanı yapılabilir; Hanefîlere göre yalnız Arefe günü ile bayramın dört gününde yapılması mekruh sayılır. Hükmü konusunda mezhepler ayrışır: Hanefî mezhebi umreyi sünnet kabul eder, bazı mezhepler ise ömürde bir kez yapılmasını gerekli görür. Zeynep'in babaannesinin Şubat yolculuğu bu yüzden umredir; hac ise yalnız Zilhicce ayındaki belirli günlerde yapılabilir.

Kavram kartı: hac ile umre

Kurban: yakınlaşma

Kurban kelimesi Arapçada yakın olmak anlamındaki köke dayanır. Terim olarak kurban, Allah'a yakınlaşmak amacıyla ibadet niyetiyle belirli günlerde, belirli niteliklerdeki hayvanı kesmektir. Modülün ilk dersinde andığımız mezhep farkı burada somutlaşır: Hanefî mezhebine göre kurban vaciptir; Şafiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerine göre ise sünnettir. Hanefî görüşüne göre kurban kesmek; Müslüman, aklı başında, buluğ çağına ulaşmış, yolcu olmayan ve temel ihtiyaçlarıyla borçlarından fazla olarak nisap miktarı mala sahip olan kişiye düşer. Zekâttan farklı olarak bu mala sahip olunalı bir yıl dolmuş olması aranmaz.

Kesim zamanı Kurban bayramıdır. Hanefîlere göre süre, bayram namazı kılınan yerlerde bayramın ilk günü namazdan sonra başlar ve üçüncü günün güneşi batana kadar sürer. Kurbanlık hayvanlar koyun, keçi, sığır, manda ve devedir. Ders kitabındaki yaş ölçüsü şöyledir: koyun ve keçi bir yaşını doldurmuş olmalıdır (altı ayını doldurup bir yaşındaki kadar gelişmiş koyun da kesilebilir), sığır ve manda iki, deve beş yaşını doldurmuş olmalıdır. Koyun ve keçi tek kişi adına kesilir; sığır, manda ve deveye yedi kişiye kadar ortak olunabilir. Gözü kör, kesim yerine yürüyemeyecek kadar topal ya da aşırı zayıf hayvan kurban olmaz. Paylaşımda ders kitaplarının andığı uygulama, etin üçe bölünüp bir payın kurban sahibinin evine, birinin akrabalara, birinin de yoksullara ayrılmasıdır; bu bölüşüm güzel görülür, kesin bir hüküm değildir.

Kurban bayramındaki kurbanın yanında başka türler de vardır. Adak kurbanı, bir işin gerçekleşmesi hâlinde kesileceği söz verilen kurbandır; söz yerine geldiğinde kesilmesi gerekir ve Hanefîlere göre adayan kişi ile bakmakla yükümlü olduğu kişiler etinden yiyemez. Akika, doğan bir çocuk için şükür amacıyla kesilen kurbandır. Şükür kurbanı, bir nimete kavuşan kişinin kestiği kurbandır; hacda temettu ya da kıran yapanların kestiği kurban da bu adla anılır. İhram yasaklarından biri çiğnendiğinde kesilen ceza kurbanı ise yukarıda gördüğümüz vacip terkiyle bağlantılıdır.

Bireyden topluma

Ders kitapları haccın bireysel yönünü sabır, nefsi denetleme ve Allah'a yönelme duygusuyla anlatır: ihram yasakları kişinin alışkanlıklarını belli günler boyunca sınırlar. Toplumsal yön daha görünürdür. Dili, ülkesi ve geliri birbirinden ayrı insanlar aynı kıyafetle aynı mekânda bulunur; bu tablo eşitlik ve kardeşlik kavramlarıyla açıklanır. Kurbanın toplumsal yönü de paylaşımdadır: et, akraba ve ihtiyaç sahipleriyle bölüşülür.

Metin çözümü

Âl-i İmrân suresinin 97. ayetinin ilgili bölümü anlamca şöyledir: Oraya gitmeye gücü yetenlerin Kâbe'yi haccetmesi, Allah'ın insanlar üzerindeki bir hakkıdır.

Birinci adımda ibadetin adını bul: «Kâbe'yi haccetmek» ifadesi konuyu hacca bağlar. İkinci adımda hükmü gösteren sözü yakala: «Allah'ın insanlar üzerindeki hakkı» bir tercih değil, yükümlülük anlatır. Üçüncü adımda sınırlayıcıyı ayır: «gücü yetenlerin» kaydı, yükümlülüğü sağlık ve maddi imkân şartına bağlar. Ayetten çıkan kavramlar farz ve istitaattir, yani güç yetirme. Seçeneklerde umre, kurban ya da «her Müslümana koşulsuz» gibi ifadeler varsa metinle bağı kopuktur.

Modülün özeti

Bu dersle İslam ve ibadet modülü tamamlanıyor. İbadetin kulluk anlamıyla başladık ve bedenî, malî, karma diye üç gruba ayırdık. Namazın ön koşulu olan temizliği, ardından namaz, oruç, zekât ve sadakayı kendi hükümleriyle işledik. Bugün de karma ibadet olan haccı, onun yıl boyu açık kardeşi umreyi ve malî bir ibadet olan kurbanı gördük. Bütün modül boyunca aynı iki soru işe yaradı: bu ibadet neyle yapılıyor ve ders kitabında hükmü ne?

Bugünkü hac uygulamalarının biçimi, Hz. Peygamber'in hayatının son yılında yaptığı Veda Haccı'na dayandırılır. Bir sonraki derste o hayatın tamamına döneceğiz: Mekke'de geçen gençlik ve ilk vahiy yılları, hicretin açtığı Medine dönemi ve iki dönemin birbirinden nasıl ayrıldığı.

Örnek 1 — Şart mı, rükün mü?

Soru: Ders kitabında haccın farzlarından biri, ibadete başlamanın koşulu olduğu için rükün değil şart olarak gösterilir. Bu farz hangisidir?

• A) Ziyaret tavafı
• B) Arafat vakfesi
• C) İhram
• D) Sa'y
• E) Müzdelife vakfesi

Çözüm: Önce farz olmayanları ele: sa'y ve Müzdelife vakfesi vaciptir. Kalan üç farzdan Arafat vakfesi ve ziyaret tavafı haccın içindeki parçalardır, yani rükündür. Hacca girişi sağlayan ve ibadetin dışında kalan ihramdır. Cevap: C.

Örnek 2 — Hangi yolculuk?

Soru: «Ömer Bey kasım ayında Mekke'ye gitti. Mikatta ihrama girdi, Kâbe'yi tavaf etti, Safa ile Merve arasında yürüdü ve saçlarını kısaltarak ihramdan çıktı. Arafat'a hiç uğramadı.» Ömer Bey'in yaptığı ibadet için hangisi söylenebilir?

• A) Umre yapmış, farzlarını ve vaciplerini yerine getirmiştir.
• B) Hac yapmış, ama veda tavafını eksik bırakmıştır.
• C) Hac yapmış, şeytan taşlamayı terk etmiştir.
• D) Umre yapmış, ama farzı olan Arafat vakfesini atlamıştır.
• E) Hiçbir ibadet gerçekleşmemiştir.

Çözüm: Kasım ayı ve Arafat'ın hiç geçmemesi hac ihtimalini ortadan kaldırır. İhram ve tavaf umrenin farzları, sa'y ile tıraş da vacipleridir; dördü de yapılmış. D yanlıştır, çünkü vakfe umrede bulunmaz. Cevap: A.

Örnek 3 — Kurbanlık hayvanın yaşı

Soru: Ders kitabındaki ölçüye göre aşağıdaki hayvanlardan hangisi kurban edilebilir?

• A) Bir buçuk yaşındaki sığır
• B) Dört yaşındaki deve
• C) Sekiz aylık, zayıf ve cılız keçi
• D) Bir yaşını doldurmuş, sağlıklı koyun
• E) Bir gözü kör, iki yaşındaki manda

Çözüm: Sığır ve manda iki, deve beş yaşını doldurmalıdır; A ve B bu sınırın altında. Keçide altı ay istisnası yoktur, ayrıca C'deki hayvan zayıf. E'de yaş uygun, ama gözü kör hayvan kurban olmaz. Bir yaşını doldurmuş sağlıklı koyun ölçüyü karşılar. Cevap: D.

Örnek 4 — Ayetten kavram

Soru: Kevser suresinin ikinci ayetinde Hz. Peygamber'e Rabbi için namaz kılması ve kurban kesmesi buyrulur. Bu ayet ile ilgili hangisi söylenebilir?

• A) Haccın vaciplerini sayar.
• B) Bedenî bir ibadet ile malî bir ibadeti birlikte anar.
• C) Kurbanın kesim günlerini belirler.
• D) Umrenin farzlarını bildirir.
• E) Adak kurbanının hükmünü açıklar.

Çözüm: Ayette iki ibadet geçiyor: namaz bedenî, kurban ise ders kitabının sınıflamasına göre malî ibadettir. Ayet ne gün ne yaş ne de adak ayrıntısı veriyor; hac ve umreden de söz etmiyor. Cevap: B.

• Vacibi farzla karıştırmak. Sa'y ve şeytan taşlama hacda çok görünür olduğu için farz sanılır. Farzlar ihram, Arafat vakfesi ve ziyaret tavafıdır; vacip terk edilince hac bozulmaz, ceza kurbanı gerekir.
• Umreye vakfe eklemek. Arafat ve Müzdelife yalnız haccın mekânlarıdır; paragrafta vakfe geçiyorsa söz konusu ibadet umre olamaz.
• Kurbanın hükmünü tek cümleyle vermek. «Kurban vaciptir» bilgisi Hanefî mezhebine aittir; diğer üç Sünnî mezhep kurbanı sünnet sayar.
• Kurbanda zekâtın yıl şartını aramak. Nisap ölçüsü benzese de kurban için zekâttaki bir yıllık bekleme süresi aranmaz.
• Akika ile adağı eşitlemek. Akika bir doğum için şükür amacı taşır; adak ise önceden verilmiş bir sözün yerine getirilmesidir ve etinden adayan yiyemez.