İman esasları

Deneme sınavında Defne'nin önüne Bakara suresinin son ayetlerinden birinin meali geliyor: müminlerin Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman ettiği anlatılıyor. Soru kısa: «Bu metinde hangi iman esası sayılmamıştır?» Defne parmağıyla sayıyor ve dörtte kalıyor. Oysa ortaokuldan beri altı esas olduğunu biliyor. Ahiret nerede, kader nerede? Bir an metnin eksik basıldığını düşünüyor, sonra seçeneklere dönüyor. Bu derste o altı esasın her birinin neyi kapsadığını, hangi metinde hangilerinin bir arada sayıldığını ve bir parçadaki ipucundan hangi esasın vurgulandığını nasıl ayırt edeceğini çalışıyoruz.

• İslam'ın altı iman esasını ve her birinin ders kitabındaki temel içeriğini sayabilirsin.
• Dört büyük meleği görevleriyle, dört büyük kitabı da indirildiği peygamberle eşleştirebilirsin.
• Peygamberlerin beş sıfatını bir davranış örneğinden tanıyabilirsin.
• Kısa bir meal ya da açıklama paragrafında hangi iman esasının işlendiğini bulabilirsin.

Altı esas ve onları toplayan metinler

İslam inancında bir Müslümanın kabul ettiği temel ilkelere iman esasları denir. Ders kitaplarında altı başlık altında verilir: Allah'a, meleklere, kitaplara, peygamberlere, ahiret gününe ve kadere iman. Bu altı başlık tek bir ayette hep birlikte geçmez; farklı metinlerde farklı gruplar hâlinde anılır. Kancadaki metin Bakara suresinin 285. ayetidir ve dört esası sayar; ayetin sonundaki «dönüş ancak sanadır» ifadesi ise ahirete dolaylı bir işarettir. Nisâ suresinin 136. ayeti beşinci olarak ahiret gününü de listeye ekler. Kaderin de katıldığı altılı sıralama, Hz. Ömer'den nakledilen ve Müslim'in Sahih'inde yer alan Cibril hadisinde geçer: Cebrail'in insan görünümünde gelip imanın ne olduğunu sorduğu, Hz. Peygamber'in de bu altı esası saydığı anlatılır.

Halk arasında bu altı esası özetleyen kısa bir metin ezberlenir: Amentü. Arapça «inandım» anlamındaki kelimeyle başlar; Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, hayrın da şerrin de Allah'ın takdiriyle olduğuna inanıldığını ve ölümden sonra dirilmenin hak olduğunu dile getirir. Ders kitaplarında iman esaslarının derli toplu bir özeti olarak anılır.

Allah'a iman

İlk esas ötekilerin dayanağıdır: Allah'ın var ve bir olduğuna, eşi ve benzeri bulunmadığına inanmak. İslam'da bu birlik inancına tevhid denir. Meleklerin görevleri, kitapların indirilmesi, peygamberlerin gönderilmesi, ahiretteki hesap ve kader, hep Allah'a nispet edilerek anlatılır. Allah'ın hangi sıfatlarla tanıtıldığı ayrı bir konudur ve burada yalnız adı geçiyor.

Meleklere iman

İslam'a göre melekler, Allah'ın nurdan yarattığı, gözle görülmeyen varlıklardır. Ders kitaplarında şu özellikler sayılır: yemez, içmez, uyumazlar; erkeklik ve dişilikle nitelenmezler; Allah'ın buyruklarına karşı gelmez, kendilerine verilen işi yerine getirirler. Allah'ın izniyle insan biçimine girebildikleri de anlatılır; Kur'an'da Cebrail'in Hz. Meryem'e tam bir insan görünümünde geldiği bildirilir.

Ders kitaplarında dört melek «büyük melekler» olarak öne çıkar:

Bunlara ek olarak iki grup sık sorulur. Kiramen Kâtibin, insanın iyi ve kötü her işini kayda geçiren «değerli yazıcılar»dır. Münker ve Nekir ise ders kitaplarında kabirde insana Rabbini, dinini ve peygamberini soran melekler olarak tanıtılır. Bu iki grup, meleklere iman ile ahirete iman arasında bir köprü kurar: yazılan kayıt hesapla, kabirdeki soru da ölüm sonrasıyla ilgilidir.

Kitaplara iman

İslam inancına göre Allah, insanları doğru yola iletmek için bazı peygamberlere kitaplar, bazılarına daha küçük metinler indirmiştir. Büyük kitapların her biri belli bir peygamberle anılır:

Daha küçük metinlere suhuf (sahifeler) denir. Kur'an'da Hz. İbrahim ve Hz. Musa'nın sahifelerinden söz edilir; ders kitaplarında Hz. Âdem, Hz. Şit ve Hz. İdris'e de sahifeler verildiği aktarılır. Kitaplara iman, Müslüman açısından yalnız Kur'an'a değil, Allah'ın daha önce indirdiği kitapların ve sahifelerin aslına da inanmayı kapsar. İslam'a göre Kur'an bu zincirin son halkasıdır.

Peygamberlere iman

Peygamber, Allah'ın vahiy yoluyla buyruklarını bildirdiği ve bunları insanlara iletmekle görevlendirdiği kişidir. Ders kitaplarında peygamber gönderilmesinin amacı, insanlara Allah'ı tanıtmak, doğru ile yanlışı göstermek ve bu öğretiyi kendi hayatlarında yaşayarak örnek olmak diye özetlenir. Peygamberlik çalışarak kazanılan bir mertebe sayılmaz; İslam inancına göre Allah'ın seçmesiyle verilir. Peygamberler de insandır: yer, içer, evlenir, hastalanır ve ölürler.

Peygamberlerde bulunduğu kabul edilen beş sıfat sınavın en çok sevdiği eşleştirmelerdendir:

• Sıdk: Sözde ve davranışta doğruluk; yalan söylememek.
• Emanet: Güvenilirlik. Hz. Muhammed'in, peygamberlikten önce de Mekkeliler arasında «el-Emin» diye anıldığı ders kitaplarında örnek verilir.
• Fetanet: Akıl, zekâ ve kavrayış gücü; muhataplarını ikna edecek anlayış.
• Tebliğ: Allah'tan aldıklarını eksiltmeden, artırmadan ve gizlemeden insanlara iletmek.
• İsmet: Günah işlemekten korunmuş olmak.

Ders kitaplarında Kur'an'da adı geçen peygamberlerin sayısı 25 olarak verilir; ilki Hz. Âdem, sonuncusu Hz. Muhammed'dir. Kur'an'da Hz. Muhammed'in «peygamberlerin sonuncusu» olduğu bildirilir. Adı geçmeyen başka peygamberlerin de gönderildiği kabul edilir.

Ahirete ve kadere iman

Bu iki esasın ayrıntısı ilerideki bir ünitenin konusudur; burada çerçevesi yeterli. Ahirete iman, dünya hayatının bir gün sona ereceğine, ölümden sonra yeniden dirilişe, yapılanların hesabının görüleceğine inanmaktır. Kadere iman ise Allah'ın olacak her şeyi önceden bildiği ve takdir ettiği inancıdır; takdir edilenin vakti gelince gerçekleşmesine kaza denir.

Esaslar neden birlikte düşünülür?

İslam inancında iman esasları birbirinden koparılabilen maddeler olarak görülmez. Biri ötekine dayanır: vahyi Cebrail getirir, vahiy kitaplarda toplanır, kitabı peygamber tebliğ eder, peygamberin haber verdiği hesap ahirette görülür. Bu yüzden İslam âlimlerine göre esaslardan birini inkâr eden kişi, ötekileri kabul etse de mümin sayılmaz. Nisâ 136'nın ikinci yarısı da bunu dile getirir: Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr edenin derin bir sapıklığa düştüğü bildirilir. Bakara 285'teki «peygamberlerinden hiçbiri arasında ayrım yapmayız» sözü de aynı bütünlüğü peygamberler özelinde ifade eder.

Kavram kartı

Bir paragrafta esası bulmak

Sınavda iman esası çoğu kez adıyla değil, işaretiyle sorulur. İzlenecek yol üç adımlık: önce parçadaki varlığı ya da olayı belirle (bir melek mi, bir kitap mı, bir elçi mi?), sonra ona yüklenen işi bul (yazmak, iletmek, can almak), en son bu işi tabloda hangi esasın kapsadığına bak. «Her işin kaydı tutuluyor» diyen bir parça yalnız ahireti değil, kaydı tutan meleklerle meleklere imanı da anıyor olabilir; seçeneklerde iki esasın birlikte yer aldığı şıkkı mutlaka değerlendir.

Altı esasın ilki bu derste tek bir satırla geçti: Allah'ın var ve bir olduğu. Sonraki derste o satırın içi açılıyor. Kur'an'ın ve kelam âlimlerinin Allah'ı hangi sıfatlarla tanıttığı ele alınıyor; yalnız Allah'a özgü olan sıfatlarla, insanda sınırlı bir benzeri bulunan sıfatlar ayrı gruplara ayrılıyor ve Esmaül-Hüsna'dan seçilmiş isimlerin anlamlarına bakılıyor.

Örnek 1 — Ayette sayılan esaslar

Soru: «Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti; müminler de. Her biri Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman etti.» (Bakara, 2/285) Bu mealde adı açıkça geçmeyen iman esası aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Allah'a iman
• B) Meleklere iman
• C) Kitaplara iman
• D) Kadere iman
• E) Peygamberlere iman

Çözüm: Mealdeki isimleri tek tek işaretle: Allah, melekler, kitaplar, peygamberler. Kalan iki esas ahiret ve kaderdir; seçeneklerde yalnız kader var. Ahiret ise ayetin sonunda «dönüş sanadır» sözüyle dolaylı olarak anılır. Cevap: D.

Örnek 2 — Kitap ile peygamberi eşleştirmek

Soru: Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi ders kitaplarındaki bilgiyle çelişir?

• A) Tevrat – Hz. Musa
• B) Zebur – Hz. İsa
• C) Kur'an-ı Kerim – Hz. Muhammed
• D) Sahifeler – Hz. İbrahim
• E) İncil – Hz. İsa

Çözüm: Zebur, Hz. Davud'a indirilen kitaptır. Hz. İsa ile anılan kitap İncil'dir; B şıkkı iki bilgiyi karıştırmıştır. Cevap: B.

Örnek 3 — Davranıştan sıfata

Soru: Mekkeliler, Hz. Muhammed'e peygamberlik gelmeden önce de değerli eşyalarını ona bırakır, ona «el-Emin» derlerdi. Bu durum peygamberlerin hangi sıfatıyla ilgilidir?

• A) Emanet
• B) Fetanet
• C) Tebliğ
• D) İsmet
• E) Sıdk

Çözüm: Eşyanın bırakılması ve «el-Emin» lakabı, kişinin güvenilir oluşunu gösterir. Güvenilirlik emanet sıfatının karşılığıdır. Sıdk da yakın görünür, ama sıdk sözün doğruluğunu öne çıkarır; parçada söz değil, güven vurgulanıyor. Cevap: A.

Örnek 4 — Bütünlük ilkesi

Soru: Nisâ suresinin 136. ayetinde Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr edenin derin bir sapıklığa düştüğü bildirilir. Bu ifade iman esaslarıyla ilgili hangi yargıyı destekler?

• A) Her esas yalnız belli bir dönemde geçerlidir.
• B) Esaslardan biri kabul edilirse ötekiler gerekmez.
• C) İman esasları yalnız peygamberler için bağlayıcıdır.
• D) Esasların sayısı ayetten ayete değişen bir tercihtir.
• E) Esaslar birbirine bağlı bir bütün olarak kabul edilir.

Çözüm: Ayet birden çok esası art arda sayıp hepsini birlikte inkâr konusu yapıyor. Bu, İslam inancında esasların ayrı ayrı seçilebilen maddeler gibi görülmediğini gösterir. Cevap: E.

• Bakara 285'te altı esasın da sayıldığını sanmak. Ayet dört esası açıkça anar; altılı sıralama Cibril hadisinde ve Amentü'de geçer. Soru «açıkça» diyorsa dolaylı işaretleri sayma.
• Zebur ile İncil'i karıştırmak. Zebur Hz. Davud'a, İncil Hz. İsa'ya indirilmiştir; çeldirici çoğu kez ikisinin peygamberini yer değiştirir.
• Sıdk ile emanet sıfatlarını aynı saymak. Sıdk sözün ve davranışın doğruluğunu, emanet güvenilirliği anlatır. Parçada «yalan söylemedi» varsa sıdk, «ona güvenip eşya bıraktılar» varsa emanet öne çıkar.
• Mikail ile İsrafil'in görevlerini değiştirmek. Doğa olayları ve rızık Mikail'e, sura üflemek İsrafil'e verilir.
• Peygamberliğin çalışarak elde edilebileceğini düşünmek. İslam inancına göre peygamberlik, Allah'ın seçmesiyle verilir; ibadet ve bilgi onu kazandırmaz.