İnanç ve iman

Cumartesi denemesinin Din Kültürü bölümünde Ege, bir hadisle açılan soruda takıldı. Metin, konuştuğunda yalan söyleyen, sözünde durmayan, kendisine bırakılan emanete hıyanet eden birini anlatıyordu; soru da bu kişiyi tanımlayan kavramı istiyordu. Ege «inkâr eden biri olmalı» diye düşünüp küfrü işaretledi. Cevap anahtarında nifak yazıyordu. Akşam defterini açınca neyi kaçırdığını gördü: metindeki kişi inancını açıkça reddetmiyordu, sözüyle davranışı birbirini tutmuyordu. Küfür de nifak da imanın karşısında yer alıyordu, ama bambaşka noktalardan. Bu derste genel anlamdaki inançtan yola çıkıp imana, oradan tevhid, şirk, küfür ve nifaka uzanan kavram ağını kuruyoruz; her kavramı da bir metinde onu ele veren ipucuyla birlikte.

• İnanç ile iman kavramlarını kapsamları bakımından ayırt edersin.
• İmanın sözlük ve terim anlamını, amel ve bilgiyle ilişkisini açıklarsın.
• Tevhid, şirk, küfür ve nifak kavramlarını; ateizm, deizm ve agnostisizm terimlerini tanımlarıyla eşleştirirsin.
• Kısa bir ayet meali ya da hadisten metnin işaret ettiği inanç kavramını çıkarırsın.

Gündelik dilde inanmak

«Otobüsün beş dakikaya geleceğine inanıyorum.» «Arkadaşımın dürüstlüğüne inanırım.» «Bu takım bu yıl şampiyon olur, inanıyorum.» Üç cümlede de inanmak fiili, bir şeyi doğru saymayı ve ona güvenmeyi anlatır. İnanç kavramının genel anlamı da budur: insanın bir düşünceyi, bir kişiyi ya da bir haberi doğru kabul edip ona gönül bağlaması. Bu geniş anlamıyla inanç dinle sınırlı kalmaz; bir dosta, bir ideale, bir bilimsel açıklamaya da inanılabilir.

Ders kitaplarında insanın inanma ihtiyacı bu genel çerçeve içinde ele alınır. İnsan nereden geldiğini, niçin var olduğunu, ölümden sonra ne olacağını merak eder; bu soruların hiçbiri yalnız gözlemle cevaplanamaz. Kaynaklar, tarihin bilinen dönemlerinde toplumların büyük çoğunluğunda bir inanç sisteminin bulunduğuna dikkat çeker. İslam düşüncesi bu eğilimi fıtrat kavramıyla açıklar: insanın yaratılıştan getirdiği, hakikati arama ve bir yaratıcıya yönelme yatkınlığı. Fıtrat kelimesi Kur'an'da Rûm suresinin 30. ayetinde geçer. Bu, inanma ihtiyacına İslam'ın getirdiği yorumdur; başka düşünce geleneklerinin aynı ihtiyacı farklı biçimde açıkladığını da bilmek gerekir.

İman: dine özgü bir bağlanma

Genel inancın içinde daha dar bir alan durur: dinî inanç. İslam'da bu alanın adı imandır. Kelime Arapça «emn» kökünden gelir; dilimizdeki «emniyet» ve «emin» kelimeleri de bu köktendir. Sözlükte iman; güvenmek, doğrulamak (tasdik etmek), güvende olmak anlamlarını taşır.

Terim olarak iman, ders kitaplarında şöyle tanımlanır: Hz. Muhammed'in Allah'tan getirdiği ve kesin olarak bilinen hususları kalple tasdik edip dille ikrar etmek. Tanımın iki parçası ayrı ayrı önemlidir. Tasdik, kalbin onaylamasıdır ve imanın özü burada yatar. İkrar ise bu onayın sözle dile getirilmesidir. Kalpte karşılığı olmayan, yalnız dilde kalan bir söz iman sayılmaz; kanca sorusundaki nifak kavramını anlamanın anahtarı da bu ayrımdır. İman eden kişiye mümin denir.

İman ile inanç arasındaki bağ bir kapsama ilişkisidir: her iman bir inançtır, oysa her inanç iman değildir. Hafta sonu pikniğinin yağmura denk gelmeyeceğine inanan biri bir beklentisini dile getirir; sözünde dinî bir tasdik bulunmaz.

İman ve amel

İbadetler ve davranışlar, yani ameller, imanla nasıl bir bağ içindedir? Kur'an'da iman çoğu kez «salih amel» ile yan yana anılır; «iman edip salih amel işleyenler» ifadesi pek çok ayette tekrarlanır. Bu birliktelik, imanın davranışa yansıması beklenen bir bağlılık diye anlaşıldığını gösterir.

Amelin imanın bir parçası sayılıp sayılmadığı konusunda ise İslam düşüncesinde farklı yorumlar doğmuştur. Bir görüşe göre iman kalbin tasdikidir; amel bu tasdikin parçası değil, onun gereği ve meyvesidir, dolayısıyla ibadetini aksatan bir mümin imandan çıkmış sayılmaz. Başka âlimler ameli imanın kapsamında ya da olgunluğu içinde değerlendirmiştir. Bu yorumların hangi mezheplere ait olduğu ve gerekçeleri, İslam düşüncesindeki yorumlar modülünde işlenir. Şimdilik akılda tutulacak olan iki şeydir: iman ile amel Kur'an'da birlikte anılır ve aralarındaki ilişki farklı biçimlerde yorumlanmıştır.

İman ve bilgi

Bilgi kaynaklarını konuştuğumuz derste vahiy de bu kaynaklar arasında yer almıştı. İman ile bilgi ilişkisine gelince ders kitaplarının vurgusu açıktır: İslam'da iman, düşünmeye ve bilgiye dayanan bir tasdik diye anlatılır; araştırmadan, sorgusuz benimseme ise eleştirilir. Kur'an'ın insanı akıl yürütmeye ve evrendeki düzen üzerine düşünmeye çağıran ayetleri, ders kitaplarında imanın da bu düşünme sürecinden beslenmesi beklendiği yönünde yorumlanır.

Bu bağlamda iki terim öne çıkar. Taklidî iman, kişinin inancını araştırmadan, ailesinden ya da çevresinden gördüğü biçimiyle benimsemesidir. Tahkikî iman ise inanılan esasların bilgi ve akıl yürütmeyle araştırılıp kavranmasıyla ulaşılan imandır. Ders kitapları tahkikî imanın daha sağlam olduğunu vurgular; âlimlerin çoğunluğu taklidî imanı da geçerli saymakla birlikte kişinin imanını bilgiyle güçlendirmesini teşvik etmiştir.

Bilmek ile tasdik etmek arasında da bir mesafe vardır. Bir haberi bilen biri onu kalben kabul etmeyebilir. Kur'an'da bazı kişilerin gerçeği iç dünyalarında kesin olarak bildikleri hâlde büyüklenme yüzünden inkâr ettikleri anlatılır. İman bu yüzden bilgiyi gerektirir ama yalnız bilgiyle tamamlanmaz; kalbin onayını da ister.

İmanın kişiye kazandırdıkları

Ders kitapları, İslam'a göre imanın inanan kişinin hayatında yol açtığı sonuçları birkaç başlıkta toplar. Bu başlıklar dinin kendi öğretisinde imana yüklenen işlevleri anlatır ve sınavda da bilgi olarak sorulur:

• Anlam ve amaç: İnanan kişi varlığını bir yaratıcının amacına bağlı görür; hayat, karşılığı ahirette görülecek bir imtihan diye anlaşılır.
• Güven ve iç huzur: «Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ı anmakla huzur bulur» (Ra'd 13/28) ayeti bu başlıkta anılır.
• Ümit: Zorluk karşısında Allah'ın rahmetinden ümit kesmemek imanın sonuçları arasında sayılır.
• Sorumluluk bilinci: Yapılan her işin hesabının verileceği inancı, kişinin davranışlarını denetlemesine yol açar.
• Ahlaki duyarlılık: İmanla salih amelin birlikte anılması, inancın güzel davranışa dönüşmesinin beklendiğini gösterir.

Tevhid ve şirk

İslam inancının merkezinde tevhid bulunur. Kelime «birlemek, bir kabul etmek» anlamına gelir. Terim olarak tevhid, Allah'ın zatında, sıfatlarında ve fiillerinde bir ve tek olduğuna, benzeri ve ortağı bulunmadığına inanmaktır. Bu inancın en kısa ifadesine kelime-i tevhid denir: «Lâ ilâhe illallah», yani «Allah'tan başka ilah yoktur.»

Tevhid anlatılırken ders kitaplarında İhlâs suresi anılır. Surenin anlamı kısaca şöyledir: «De ki: O, Allah'tır, birdir. Allah sameddir; her şey O'na muhtaçtır, O hiçbir şeye muhtaç değildir. O doğurmamış ve doğurulmamıştır. Hiçbir şey O'na denk değildir.» Dört ayetin her biri tevhidin bir yönünü verir: birlik, hiçbir şeye muhtaç olmama, doğurma ve doğurulmanın reddi, bir denginin bulunmaması.

Tevhidin karşıtı şirktir: Allah'a ortak koşmak, yani O'nun zatına, sıfatlarına ya da fiillerine başka bir varlığı ortak saymak, Allah'tan başkasına ilah gibi yönelmek. Şirk koşan kişiye müşrik denir. Kur'an'da Lokman'ın oğluna öğüdü aktarılırken şirkin büyük bir zulüm olduğu bildirilir (Lokman 31/13). İslam'a göre şirk, tevhid inancıyla bağdaşmayan en ağır inanç sapması kabul edilir.

Küfür ve nifak

Küfür sözlükte örtmek, gizlemek demektir; Arapçada tohumu toprakla örten çiftçi için de bu kökten bir kelime kullanılır. Terim olarak küfür, Hz. Muhammed'in Allah'tan getirdiği kesin olarak bilinen hususların tamamını ya da bir kısmını inkâr etmektir. Bu inkârı yapan kişiye kâfir denir. Küfürde inkâr açıktadır; kişi kabul etmediğini saklamaz.

Nifak ise iki yüzlülüktür: kalbiyle inanmadığı hâlde dışarıya mümin gibi görünmek. Böyle davranan kişiye münafık denir. Küfrü nifaktan ayıran ölçüt, iç ile dış arasındaki uyumdur. Kâfirde iç ve dış inkârda birleşir; münafıkta dil «inandım» derken kalp buna eşlik etmez. Hz. Peygamber'in münafığın alametlerini sayan hadisi Buhârî ve Müslim'de yer alır: konuştuğunda yalan söylemek, söz verdiğinde sözünden dönmek, kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet etmek. Hadiste davranışlar sayıldığından pek çok âlim inançtaki iki yüzlülük ile davranıştaki iki yüzlülüğü birbirinden ayırmıştır.

Ateizm, deizm, agnostisizm

Din Kültürü ders kitapları, imanla ilişkileri bakımından üç terimi daha tanıtır. Felsefe dersinde bu görüşleri Tanrı ile evren arasındaki ilişkiye göre karşılaştırmıştık. Burada ölçütümüz başka: her birinin iman esaslarından hangisini kabul edip hangisini dışarıda bıraktığı.

• Ateizm: Allah'ın, genel olarak bir yaratıcının varlığını kabul etmemek. Bu görüşü benimseyene ateist denir. Yaratıcıyı reddettiği için iman esaslarının ilkini, onunla birlikte ötekileri de dışarıda bırakır.
• Deizm: Bir yaratıcının varlığını kabul edip vahyi, peygamberliği ve dinin bildirdiği esasları reddetmek. Deist, Allah'a inandığını söyleyebilir; kitaplara ve peygamberlere imanı reddettiği için bu tutum İslam'daki iman tanımının dışında kalır.
• Agnostisizm: Allah'ın varlığı konusunda kesin bilgiye ulaşılamayacağını savunup kabul ya da ret yönünde hüküm vermemek. Agnostik hükmü askıda bırakır; ateistten farkı budur.

Bir paragrafta bu üç terimi ayırırken şu soruyu sor: Kişi yaratıcıyı mı reddediyor, yaratıcıyı kabul edip vahyi mi reddediyor, yoksa hüküm vermekten mi kaçınıyor? Ders kitapları bu görüşleri tanıtırken benimseyen kişiler hakkında yargıya varmaz, görüşün ne söylediğini aktarır; sınav da bu tanımları ölçer.

Kavram kartı

Metin çözümü: Asr suresi

Asr suresinin anlamı kısaca şöyledir: «Asra yemin olsun ki insan gerçekten ziyandadır; ancak iman edip salih ameller işleyenler, birbirlerine hakkı ve sabrı tavsiye edenler bunun dışındadır.» Bu kısa metinden kavram çıkarmayı dört adımda yapalım.

1. Anahtar ifadeleri işaretle: «iman edip», «salih ameller», «hakkı tavsiye», «sabrı tavsiye».
2. İfadeler arasındaki ilişkiye bak: İman tek başına geçmiyor; salih amel ve topluma dönük iki davranışla birlikte anılıyor.
3. Kavrama bağla: Metin, iman ile amel arasındaki bağa işaret eder. Tevhidin ya da şirkin tanımı metinde yoktur; bu seçenekler çeldiricidir.
4. Metnin sınırında dur: Sure, amelin imanın parçası olup olmadığını tanımlamaz; ikisinin birlikte anıldığını gösterir. «Amel imanın parçasıdır» diyen bir seçenek metnin söylediğini aşar.

İman tanımında geçen «kesin olarak bilinen hususlar» ifadesi hâlâ açıkta duruyor: bir mümin tam olarak neyi tasdik eder? Bir sonraki derste bu hususları altı başlık hâlinde ele alacağız; Allah'a imandan başlayıp meleklere, kitaplara, peygamberlere, ahirete ve kadere uzanan iman esaslarını tek tek tanıyacağız.

Örnek 1 — Genel inanç ile iman

Soru: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde «inanmak» fiili iman kavramının dinî anlamına en yakın biçimde kullanılmıştır?

• A) Bu projeyi zamanında bitireceğimize inanıyorum.
• B) Hz. Muhammed'in Allah'tan getirdiği haberleri kalben doğruluyor, bunu dilimle de söylüyorum.
• C) Kardeşimin yalan söylemediğine inanırım.
• D) Yarın kar yağacağına inanmıyorum.
• E) Bilim insanlarının yeni bir aşı bulacağına inanıyorum.

Çözüm: İman, dinin kesin bilinen bildirilerini kalple tasdik ve dille ikrardır. Öteki cümlelerde konu dinî değildir; inanmak fiili genel anlamdaki güveni ya da beklentiyi anlatır. Cevap: B.

Örnek 2 — İç ile dış arasındaki uyum

Soru: «Bazı kimseler toplum içinde inandıklarını söyler, ibadete de katılır; oysa kalplerinde bu sözlerin hiçbir karşılığı yoktur.» Bu açıklama hangi kavramı tanımlamaktadır?

• A) Şirk
• B) Küfür
• C) Tahkikî iman
• D) Nifak
• E) Agnostisizm

Çözüm: Dil ve davranış inancı gösteriyor, kalpte tasdik yok. Küfürde inkâr açıktır; burada ise inkâr gizlenmiştir. İç ile dış arasındaki bu çelişki nifakı tanımlar. Cevap: D.

Örnek 3 — İhlâs suresi ve tevhid

Soru: «De ki: O, Allah'tır, birdir. Allah sameddir. O doğurmamış ve doğurulmamıştır. Hiçbir şey O'na denk değildir.» Bu metnin öne çıkardığı inanç kavramı hangisidir?

• A) Tevhid
• B) Nifak
• C) Taklidî iman
• D) Deizm
• E) Fıtrat

Çözüm: Metin Allah'ın bir olduğunu, hiçbir şeye muhtaç olmadığını, doğurmadığını ve doğurulmadığını, denginin bulunmadığını bildirir. Bunların hepsi Allah'ın birliğini, yani tevhidi anlatır. Cevap: A.

Örnek 4 — Hüküm veren ile hükmü askıya alan

Soru: Bir öğrenci kompozisyonunda şöyle yazıyor: «Bir yaratıcının var olduğunu da, olmadığını da kanıtlayabileceğimi sanmıyorum; bu konuda iki yönde de karar vermeyi doğru bulmuyorum.» Bu tutum aşağıdaki terimlerden hangisiyle tanımlanır?

• A) Ateizm
• B) Deizm
• C) Şirk
• D) Tevhid
• E) Agnostisizm

Çözüm: Ateist yaratıcıyı reddeder, deist yaratıcıyı kabul edip vahyi reddeder. Paragraftaki kişi ise ne kabul ne ret yönünde hüküm veriyor; kesin bilgiye ulaşılamayacağını söylüyor. Bu, agnostisizmin tanımıdır. Cevap: E.

• İnanç ile imanı eş anlamlı saymak. İnanç geniş bir kavramdır; iman dinî tasdike özgüdür. Konusu dinî olmayan bir «inanıyorum» cümlesi iman örneği olamaz.
• Küfür ile nifakı karıştırmak. İkisi de imanın karşısındadır, ama küfürde inkâr açık, nifakta gizlidir. Metinde «görünürde», «dilleriyle» gibi bir ipucu varsa nifaka bak.
• Deizmi ateizm sanmak. Deist yaratıcıyı kabul eder; reddettiği vahiy ve peygamberliktir. Agnostik ise hüküm vermez; üçünü «inanmama» başlığı altında toplamak çeldiriciye düşürür.
• Metnin söylemediğini seçmek. İman ile amelin birlikte anıldığı bir ayet, amelin imanın parçası olduğunu tanımlamaz. Seçenek metni aşıyorsa elenir.
• İkrarı imanın özü sanmak. Özü kalbin tasdikidir; tasdik olmadan dille söylemek imanı oluşturmaz.