Allah'ın isim ve sıfatları

Deneme sınavının ertesi günü Mert cevap anahtarını açtı ve din sorusundaki işaretine bakakaldı. Soruda tek satırlık bir meal vardı: «O'nun benzeri hiçbir şey yoktur; O işitendir, görendir.» Kök, ayetin hangi zati sıfata işaret ettiğini soruyordu. Mert «işiten» kelimesini görünce semi şıkkına koşmuştu; anahtar ise muhalefetün lil-havadis diyordu. Akşam kartlarını karıştırırken neyi kaçırdığını anladı: aynı satıra iki ayrı sıfat grubu sığmıştı, soru da kökündeki tek kelimeyle bunlardan birini istiyordu. Bu derste o iki grubu, Allah'ın en güzel isimlerini ve bir metinden doğru sıfatı süzmenin yolunu ele alıyoruz.

• Zati ve subuti sıfatları anlamlarıyla sayar, bir sıfatı doğru gruba yerleştirirsin.
• Semi ile basarı, irade ile kudreti ve tekvini birbirinden ayırırsın.
• Esmaül-Hüsna'dan verilen bir ismin anlamını tanır, ismi ilgili sıfatla eşleştirirsin.
• Birkaç satırlık bir ayet anlamını ya da açıklama paragrafını okuyup hangi sıfatı ve ismi anlattığını bulursun.

İsim nedir, sıfat nedir?

Allah'a iman, iman esaslarının ilkidir; ama «Allah'a inanmak» sözü O'nun nasıl tanıtıldığını kendiliğinden söylemez. Bu içeriği İslam kaynakları iki yoldan anlatır: Allah'ın isimleri ve sıfatları. Sıfat, bir varlığın niteliğini bildiren kavramdır; «bilmesi», «işitmesi», «dilemesi» gibi. İsim ise o niteliği taşıyanı adlandırır: ilim sıfatından Alîm (her şeyi bilen), semi sıfatından Semî (işiten), basar sıfatından Basîr (gören), kudret sıfatından Kadîr (gücü yeten), hayat sıfatından Hayy (diri) adları gelir. Yani bir paragrafta ismi gören öğrenci çoğu zaman arkasındaki sıfatı da görmüş olur.

Ders kitapları sıfatları iki gruba ayırır. Ölçüt basittir: o nitelik yaratılmışlarda da sınırlı bir biçimde bulunabilir mi? Bulunamıyorsa zati, bulunabiliyorsa subuti gruptadır.

Zati sıfatlar: yalnız Allah'a ait olanlar

Zati sıfatlar, İslam inancına göre yalnız Allah'a ait olan ve O'ndan başka hiçbir varlıkta bulunmayan niteliklerdir. Ders kitaplarında altı tane sayılır:

• Vücud: Allah'ın var olması.
• Kıdem: Varlığının bir başlangıcı olmaması; Allah ezelîdir.
• Beka: Varlığının bir sonu olmaması; Allah ebedîdir.
• Vahdaniyet: Allah'ın bir olması; zatında, sıfatlarında ve fiillerinde eşi, ortağı ve benzeri bulunmaması.
• Muhalefetün lil-havadis: Sonradan yaratılmış hiçbir şeye benzememesi.
• Kıyam bi-nefsihi: Varlığının kendinden olması; var olmak için hiçbir şeye ihtiyaç duymaması.

Kıdem ile beka zaman ekseninin iki ucuna bakar. Biri geriye doğru «başlangıç yok», öteki ileriye doğru «son yok» der. Ezelî kelimesi kıdemin, ebedî kelimesi bekanın karşılığıdır. Kur'an'da bu iki anlam bir arada geçer: Hadîd suresinin 3. ayetinde Allah'ın «ilk ve son» olduğu bildirilir. Bekayı tek başına anlatan bir ifade de Rahmân suresindedir (55/26-27): yeryüzündeki her şeyin yok olacağı, yalnız celal ve ikram sahibi Rabbin zatının kalacağı haber verilir.

Muhalefetün lil-havadis ile kıyam bi-nefsihi de sık sorulur. Birincisinin anahtarı «benzememek», ikincisinin anahtarı «muhtaç olmamak»tır. İnsan yemeğe, uykuya, zamana, mekâna muhtaçtır ve doğar, büyür, yaşlanır. Bir metin Allah'ın uyumadığını, yorulmadığını, doğurmadığını vurguluyorsa yaratılmışlara benzemeyişi öne çıkarır. Her şeyin O'na muhtaç olduğunu, O'nun ise hiçbir şeye muhtaç olmadığını vurgulayan metin kıyam bi-nefsihiye işaret eder.

Subuti sıfatlar: sınırlı benzeri insanda bulunanlar

Subuti sıfatlar, Allah'ın varlığına ilişkin olumlu niteliklerdir. İnsanda da hayat, bilgi, işitme, görme, isteme, güç, konuşma vardır; ancak bunlar sınırlı, sonradan verilmiş ve araca bağlıdır. İslam inancında Allah'taki karşılıkları sınırsız kabul edilir ve göz, kulak, dil gibi bir organa dayanmaz. Ders kitaplarındaki sekiz subuti sıfat şunlardır:

• Hayat: Allah'ın diri olması; hayatının başı ve sonu yoktur.
• İlim: Geçmişi, şimdiyi, geleceği, gizliyi ve açığı eksiksiz bilmesi.
• Semi: Her sesi, fısıltıyı ve içten geçeni işitmesi.
• Basar: Karanlıkta ya da aydınlıkta, küçük ya da büyük her şeyi görmesi.
• İrade: Bir şeyin olmasını ya da olmamasını, ne zaman ve nasıl olacağını dilemesi, seçmesi.
• Kudret: Gücünün her şeye yetmesi.
• Kelam: Konuşması; peygamberlere indirilen vahiy ve kitaplar bu sıfatla ilişkilendirilir.
• Tekvin: Yaratması, yoktan var etmesi.

Tekvin konusunda kelam okulları arasında bir yorum farkı vardır. Ders kitaplarına göre Maturidi kelamcılar tekvini ayrı ve ezelî bir sıfat olarak sayar. Eşari kelamcılar ise yaratmayı kudret ve iradenin işleyişi içinde açıkladıkları için tekvini ayrı bir sıfat olarak ele almaz; onların listesinde subuti sıfatlar yedidir. Sekizli liste Maturidi yaklaşımını yansıtır. İki görüş de kendi kelam geleneği içinde anlatılır; sınavda beklenen, tekvini ayrı sayanın Maturidiler olduğunu bilmektir.

Kavram kartı

Sık karışan üç çift

Zati ile subuti. Kontrol sorusu tektir: bu niteliğin sınırlı bir benzeri insanda var mı? İnsan bilir, görür, ister; demek ki ilim, basar ve irade subutidir. Hiçbir insan başlangıçsız ya da kendi kendine yeterli değildir; kıdem ve kıyam bi-nefsihi bu yüzden zatidir.

Semi ile basar. Semi sesle, basar görüntüyle ilgilidir. Metinde «duyar», «fısıltı», «dua eden kulun sesi» geçiyorsa semi; «görür», «gizli yerde olan», «karanlık» geçiyorsa basar akla gelir. Bir metinde ikisi birlikte de bulunabilir; o zaman kökün hangisini sorduğuna bakılır.

İrade, kudret ve tekvin. İrade «dilemek», kudret «gücü yetmek», tekvin «var etmek»tir. Bu sıfatların birbirini nasıl tamamladığı şöyle özetlenebilir: Allah olacak şeyi bilir (ilim), dilediğini seçer (irade), gücü onu gerçekleştirmeye yeter (kudret) ve onu var eder (tekvin). Yâsîn suresinin 82. ayeti dileme ile var etmeyi yan yana getirir: Allah bir şeyi dilediğinde ona «Ol!» der, o da oluverir.

Esmaül-Hüsna: en güzel isimler

Esmaül-Hüsna, «en güzel isimler» demektir ve Kur'an'da ve hadislerde Allah için kullanılan isimleri anlatır. A'râf suresinin 180. ayetinde en güzel isimlerin Allah'a ait olduğu ve O'na bu isimlerle dua edilmesi bildirilir. Buhârî ve Müslim'de geçen bir hadiste Allah'ın doksan dokuz isminden söz edilir; bu yüzden Esmaül-Hüsna denince çoğu zaman doksan dokuz isim akla gelir. Kaynaklarda bu sayının bir sınır değil, bir çokluk bildirdiğini söyleyen görüşler de yer alır.

Ders kitaplarında sık geçen isimler ve anlamları şöyledir:

• Rahmân: Dünyada bütün varlıklara merhamet eden.
• Rahîm: Merhameti sürekli olan; geleneksel açıklamalarda özellikle ahirette müminlere merhamet eden diye anlatılır.
• Hakîm: Her işi ve hükmü yerli yerinde, bir hikmete göre yapan.
• Adl: Tam adalet sahibi, hiç kimseye zulmetmeyen.
• Gaffâr: Günahları çokça ve tekrar tekrar bağışlayan.
• Rezzâk: Bütün canlıların rızkını veren.
• Hâlık: Yaratan; varlıkları bir ölçü ve düzen içinde yoktan var eden.

Hâlık ismi ile tekvin sıfatı, Semî ismi ile semi sıfatı arasındaki bağ, isimlerin bir kısmının sıfatlardan doğduğunu gösterir. Rahmân ile Rahîm aynı kökten gelir ama ders kitapları onları kapsamı bakımından ayırır: biri bütün varlıkları kucaklayan dünya merhametini, öteki sürekliliği ve müminlere yönelişi vurgular.

İnanan için isim ve sıfatların karşılığı

Ders kitapları bu konuyu bir inanç bilgisi olarak verir, ardından inanan bir kişinin hayatına nasıl yansıdığını anlatır. İslam düşüncesinde Allah'ın her şeyi işittiğine ve gördüğüne inanan kişinin davranışlarında sorumluluk duygusunun güçlendiği kabul edilir. Gaffâr ismini bilmek, hata yapan insanın pişman olup yeniden yönelebileceği düşüncesiyle ilişkilendirilir. Adl ve Hakîm isimleri adalet ve yerindelik değerlerine, Rahmân ve Rahîm isimleri merhamet değerine bağlanır. Sınavda ölçülen, bu ilişkilendirmeleri tanımaktır: verilen bir davranış ya da tutumun hangi isim ya da sıfatla bağlantılı anlatıldığını bulmak.

Metin çözümü: Hadîd 57/3

Meal: «O, ilktir ve sondur; zahirdir ve batındır. O, her şeyi bilendir.»

Adım 1, anahtar kelimeleri işaretle: «ilk», «son», «her şeyi bilen».

Adım 2, her kelimeyi kavrama çevir: ilk olmak başlangıcın bulunmamasıdır, yani kıdem; son olmak varlığın bitmemesidir, yani beka; her şeyi bilmek ilimdir, ismi Alîm'dir.

Adım 3, grupları ayır: kıdem ve beka zati, ilim subutidir. Tek ayette iki gruptan sıfat bulunuyor.

Adım 4, köke dön: soru «zati sıfat» istiyorsa ilim şıkkı çeldiricidir; «subuti sıfat» istiyorsa kıdem ve beka çeldiricidir.

Mert'in takıldığı Şûrâ suresinin 11. ayetine aynı adımlar uygulanınca sonuç netleşir: «benzeri yoktur» muhalefetün lil-havadise, «işiten» semiye, «gören» basara karşılık gelir. Kök zati sıfat sorduğuna göre cevap ilk ifadededir.

D01 modülünden geriye kalan

Bu ders, bilgi ve inanç modülünün son halkası. Modül insanın bilgi kaynaklarıyla açıldı: duyular, akıl ve vahiy. Ardından inanç ile iman kavramları ayrıldı, sonra altı iman esası tanıtıldı. Son olarak Allah'a imanın içeriği, O'nun isim ve sıfatları üzerinden işlendi. Bu dört basamakta ortak beceri, kısa bir metindeki anahtar kelimeden kavrama geçmektir.

İnanç esasları kişinin neye inandığını anlatır; bu inancın davranışa, düzenli bir uygulamaya nasıl dönüştüğü ise yeni modülün sorusudur. Sıradaki ders bu soruyu ibadet kavramıyla açıyor: kelimenin kulluk anlamındaki kökü, aynı görünen iki hareketten birini ibadet yapan niyet ve ihlas, sonra da namaz, oruç, zekât, kurban ve haccın bedenle, malla ya da ikisiyle birlikte yapılanlar diye gruplanması.

Örnek 1 — İhlâs suresindeki sıfatlar

Soru: İhlâs suresinin anlamı kısaca şöyle aktarılabilir: «De ki: Allah tektir. Allah Samed'dir; kimseye ihtiyacı yoktur, bütün varlıklar O'na ihtiyaç duyar. Doğurmamıştır, doğurulmamıştır. Eşi ve dengi olan hiçbir şey bulunmaz.» Surenin bu anlamında aşağıdaki sıfatlardan hangisine doğrudan işaret yoktur?

• A) Vahdaniyet
• B) Kıyam bi-nefsihi
• C) Muhalefetün lil-havadis
• D) Basar
• E) Kıdem

Çözüm: «Tektir» vahdaniyeti, «kimseye ihtiyacı yoktur» kıyam bi-nefsihiyi, «doğurmamıştır» ve «dengi yok» yaratılmışlara benzemeyişi gösterir. «Doğurulmamıştır» ifadesi bir başlangıcın olmadığını, yani kıdemi de çağrıştırır. Görmeyle ilgili tek kelime yoktur. Cevap: D.

Örnek 2 — Doğru grup

Soru: Aşağıdakilerden hangisi, sınırlı bir benzeri yaratılmışlarda bulunmayan sıfatlardandır?

• A) İrade
• B) Kelam
• C) Vahdaniyet
• D) Semi
• E) Hayat

Çözüm: İnsan da ister, konuşur, işitir ve yaşar; bu dört sıfatın sınırlı karşılığı insanda vardır, bu yüzden subutidirler. Eşi ve ortağı olmayan bir bir'lik ise hiçbir yaratılmışa ait değildir. Vahdaniyet zati sıfattır. Cevap: C.

Örnek 3 — Dilemek mi, gücü yetmek mi?

Soru: «Allah'ın bir şeyi gerçekleştirmesinin önünde hiçbir engel yoktur; göklerin de bir zerrenin de var edilmesi O'nun için aynı kolaylıktadır.» Bu açıklama öncelikle hangi sıfatı anlatmaktadır?

• A) İrade
• B) Kudret
• C) İlim
• D) Kelam
• E) Beka

Çözüm: Açıklama neyin seçildiğinden değil, gerçekleştirmeye gücün yetmesinden söz ediyor. «Engel yok», «aynı kolaylıkta» ifadeleri gücün sınırsızlığını gösterir. İrade seçme ve dilemeyi anlatırdı; çeldiricidir. Cevap: B.

Örnek 4 — İsmi anlamından tanımak

Soru: «Yarattığı her şeyi bir amaca ve yerinde bir düzene göre yaratan, buyruklarında boş ve yersiz bir şey bulunmayan.» Bu açıklama Esmaül-Hüsna'dan hangi isme aittir?

• A) Rezzâk
• B) Gaffâr
• C) Rahmân
• D) Adl
• E) Hakîm

Çözüm: Anahtar kelimeler «amaç», «yerinde düzen», «boş şey yok»tur; bunlar hikmetin tanımıdır. Adl adaleti, Rezzâk rızkı, Gaffâr bağışlamayı, Rahmân merhameti öne çıkarır. Cevap: E.

• Kıdem ile bekayı ters çevirmek. Kıdem başlangıçsızlıktır (ezelî), beka sonsuzluktur (ebedî). «İlk» kelimesi kıdeme, «son» ve «kalıcı» kelimeleri bekaya götürür.
• Aynı metindeki ikinci sıfata atlamak. Şûrâ 42/11 ya da Hadîd 57/3 gibi metinlerde hem zati hem subuti sıfat bulunur. Kök hangi grubu istiyorsa o gruptaki ifadeyi seç; ilk göze çarpan kelime çoğu zaman çeldiricidir.
• İrade ile kudreti eş anlamlı saymak. İrade bir şeyin olmasını dilemek, kudret onu gerçekleştirmeye güç yetirmektir. «Dilediğinde», «isterse» iradeyi; «gücü yeter», «engel yoktur» kudreti gösterir.
• Tekvini her kelamcının ayrı sıfat saydığını düşünmek. Ders kitaplarına göre tekvini ayrı bir subuti sıfat sayan Maturidilerdir; Eşariler onu kudret ve irade içinde açıklar.
• Rahmân ile Rahîm'i tek anlamla geçmek. Ders kitaplarında Rahmân bütün varlıklara dünya merhametini, Rahîm ise sürekli merhameti ve özellikle müminlere yönelişi anlatır.