Yön, pusula ve ölçek sezgisi

Okulun yayla gezisinde Emir ile iki arkadaşı, öğle yemeğinden sonra dereyi izleyip gruptan uzaklaşıyor. Geri dönmek istediklerinde telefonların ikisinde şarj bitmiş, üçüncüsü çekmiyor. Öğretmen sabah «Kamp, köyün kuzeyinde» demişti; yani köye gitmek için güneye yürümek gerekiyor. Ama güney hangi yanda? Arkadaşlarından biri «Güneş doğudan doğar, oraya bak» diyor; saat ikiyi geçmiş, Güneş tepeye yakın, hangi yandan doğduğunu kimse hatırlamıyor. Emir yere bir dal saplıyor ve gölgesine bakıyor. Gölge kısa, bir yana düşmüş. Gölgenin hangi yöne düştüğünü bilen biri için güneyi bulmak bir bakışlık iştir. Kuzeyi önce haritada, sonra pusulada, sonra Güneş'te ve gökte aramayı; ardından haritadaki bir parmak aralığını kilometreye çevirmeyi buradan başlayarak öğreneceksin.

• Dört ana ve dört ara yönü adlandırır, iki yer arasındaki yönü her iki taraftan doğru söylersin.
• Kuzey oku olan ve olmayan bir haritada yönleri belirlersin.
• Güneş'i, gölgeyi ve Kutup Yıldızı'nı kullanarak pusulasız yön bulur, her yöntemin sınırını açıklarsın.
• Büyük ve küçük ölçekli haritayı ayırt eder, haritadaki bir aralığın gerçek uzunluğunu kabaca tahmin edersin.

Sekiz yön: dört ana, dört ara

Yön, bir yerin başka bir yere göre hangi tarafta kaldığını söyler. Bunun için dört ana yön kullanılır: kuzey, doğu, güney, batı. Bunları bir saat kadranı gibi düşün: kuzey tepede, saat yönünde ilerleyince sırasıyla doğu, güney ve batı gelir. Komşu iki ana yön arasında dik bir açı vardır.

İki ana yönün tam ortasında kalan yönlere ara yön denir: kuzeydoğu, güneydoğu, güneybatı ve kuzeybatı. Türkçede ara yön adı kurulurken önce kuzey ya da güney söylenir: «kuzeydoğu» denir, «doğukuzey» denmez. Ana ve ara yönlerin birlikte çizildiği yıldız biçimli şekle yön gülü (pusula gülü) adı verilir. Her yönün karşısında onun tersi durur: kuzeyin tersi güney, kuzeydoğunun tersi güneybatı, kuzeybatının tersi güneydoğudur.

Yön her zaman bir yere göre söylenir. «Kamp köyün kuzeyindedir» cümlesi, köy kampın güneyindedir cümlesiyle aynı bilgiyi verir; yalnızca bakış noktası değişmiştir. Sınavda en sık yapılan yön hatası, bu bakış noktasını ters almaktır. Soruda «A, B'nin neresindedir?» deniyorsa ölçü noktası B'dir: kendini B'ye koy ve A'ya bak.

Haritada kuzey nerede?

Haritalar çoğunlukla kuzey üst kenara gelecek biçimde çizilir. Bu bir doğa yasası değil, kartografların uzun zamandır uyguladığı bir genel kabuldür. Haritada kuzey oku ya da yön gülü yoksa bu kabule güvenirsin: üst kenar kuzey, alt kenar güney, sağ kenar doğu, sol kenar batıdır.

Kuzey oku varsa durum değişir; bu kez ok ne gösteriyorsa kuzey odur. Bazı kat planları, yürüyüş haritaları ya da kâğıda sığsın diye döndürülmüş haritalarda ok yana ya da aşağıya bakabilir. Böyle bir haritada önce oku bul, sonra öteki yönleri ona göre yerleştir. Saat yönünde sıra hiç değişmez: kuzeyin bir sonraki adımı her zaman doğudur. Ok sola bakıyorsa kuzey sol kenardır, doğu üst kenara, güney sağ kenara, batı alt kenara düşer.

Pusula ve iki ayrı kuzey

Pusula, serbestçe dönebilen mıknatıslı bir iğneden oluşur. Dünya büyük bir mıknatıs gibi davrandığı için iğne kendiliğinden bir doğrultuya oturur ve uçlarından biri kuzeyi gösterir. Ancak bu kuzey, haritalardaki kuzeyle tıpatıp aynı nokta değildir.

Coğrafi kuzey, Dünya'nın dönme ekseninin kuzey ucu, yani Kuzey Kutbu'dur; haritalardaki kuzey budur. Manyetik kuzey ise pusula iğnesinin yöneldiği yerdir ve Kuzey Kutbu'ndan biraz uzakta bulunur. Üstelik manyetik kutbun yeri sabit değildir, yıllar içinde yavaş yavaş yer değiştirir. Bu yüzden pusulanın gösterdiği yön ile haritadaki kuzey arasında küçük bir açı farkı oluşur. Bu fark dünyanın her yerinde aynı değildir; bazı yerlerde ihmal edilecek kadar küçük, bazı yerlerde daha büyüktür. Kayıp bir yürüyüşçü için çoğu zaman önemsizdir, ama uzun mesafede yol bulan biri, bir denizci ya da bir pilot bu farkı hesaba katar.

Pusulayı yanıltan bir şey daha vardır: yakınındaki demir kütleler ve mıknatıslı aletler. Bir arabanın kaputunun üstünde, demir bir korkuluğun yanında ya da telefon hoparlörünün dibinde tutulan pusula yanlış yön gösterebilir.

Pusulasız yön: Güneş ve gölge

Yaygın bilgi «Güneş doğudan doğar, batıdan batar» der. Kabaca doğrudur, ama Güneş'in ufukta doğduğu nokta yıl içinde kayar. Yılın yalnız belli günlerinde tam doğudan doğup tam batıdan batar. Türkiye'nin bulunduğu kuşakta yaz aylarında doğuşu kuzeydoğuya, batışı kuzeybatıya kayar; kış aylarında ise doğuş güneydoğuya, batış güneybatıya yaklaşır. Bunun nedenini Dünya'nın hareketleri konusunda göreceksin; şimdilik akılda kalması gereken şu: doğan Güneş sana doğuyu yalnız kabaca gösterir.

Daha sağlam bir ipucu öğle vaktidir. Türkiye'nin de içinde bulunduğu Kuzey Yarım Küre orta enlemlerinde Güneş, öğle saatlerinde gökyüzünün güney tarafında, günün en yüksek noktasındadır. Bu yüzden öğle vakti bir direğin, bir ağacın ya da senin gölgen kuzeye düşer ve gün içindeki en kısa hâlini alır.

Gölge her zaman Güneş'in tam ters yönüne düşer. Sabah Güneş doğu tarafındayken gölgeler batı tarafına uzanır; öğleden sonra Güneş batıya kaydıkça gölgeler doğu tarafına döner. Kancadaki Emir'in yaptığı da bir yöntemin başlangıcıdır: yere dik bir çubuk sapla, gölgesinin ucunu bir taşla işaretle, on beş yirmi dakika bekle, yeni ucu ikinci bir taşla işaretle. Güneş gökte batıya doğru ilerlerken gölge ucu doğuya doğru kayar. İlk taştan ikinci taşa çizilen çizgi kabaca batıdan doğuya uzanır; buna dik çizgi de kuzey-güney doğrultusunu verir. Yöntem kaba bir sonuç verir ama Güneş görünürken neredeyse her yerde işe yarar.

Gece: Büyükayı'dan Kutup Yıldızı'na

Gece Güneş yoktur, ama Kuzey Yarım Küre'de bir yol gösterici daha vardır: Kutup Yıldızı. Bu yıldız, Dünya'nın dönme ekseninin kuzey ucunun hemen üstünde durduğu için gece boyunca gökteki yeri neredeyse değişmez; öteki yıldızlar onun çevresinde döner gibi görünür. Kutup Yıldızı'na dönüp onun altındaki ufka bakan biri kuzeye bakıyordur.

Sorun, Kutup Yıldızı'nın sanıldığı kadar parlak olmamasıdır; gökyüzünün en parlak yıldızı o değildir. Onu bulmak için önce Büyükayı takımyıldızı aranır. Büyükayı'nın en tanınan kısmı, yedi yıldızın oluşturduğu bir kepçe ya da saplı tencere biçimidir. Kepçenin ağzını oluşturan uçtaki iki yıldızı birleştiren çizgiyi, kepçenin açık tarafına doğru, iki yıldız arasındaki uzaklığın yaklaşık beş katı kadar uzatırsan Kutup Yıldızı'na varırsın. Kutup Yıldızı aynı zamanda daha sönük bir takımyıldız olan Küçükayı'nın kuyruğunun ucundadır.

Bu yöntemin de sınırı vardır. Kutup Yıldızı Güney Yarım Küre'nin büyük kısmından görülmez; bulutlu bir gecede ya da şehir ışıklarının yoğun olduğu yerlerde bulmak da zorlaşır.

Yöntemler ve sınırları

Sözel harita: kamp, dere ve köy

Kancadaki durumu bir kâğıda çizelim. Kuzey üst kenarda olsun. Kâğıdın ortasına bir üçgen koy: kamp. Kampın hemen doğusundan bir dere geçer ve kuzeyden güneye doğru akar. Derenin aşağısında, kampın tam güneyinde bir kare çiz: köy. Kampın batısında, kuzeybatıdan güneydoğuya doğru uzanan bir orman şeridi vardır; köye giden patika ormanın doğu kenarını izler. Kampın kuzeydoğusunda da bir yayla çeşmesi bulunur.

Bu haritada birkaç yön sorusu sorulabilir. Köy kampın güneyinde olduğuna göre kamp köyün kuzeyindedir. Çeşme kampın kuzeydoğusundaysa kamp çeşmenin güneybatısındadır. Saat ikide Emir'in sapladığı dalın gölgesi kabaca kuzeydoğu tarafına uzanır, çünkü öğleden sonra Güneş güneybatı tarafındadır. Gölgenin ters yönüne yürüyen, yani Güneş'e doğru biraz sola sapan biri güneye, köye doğru gider. Dere de aynı işe yarar: güneye aktığı için akıntı yönünde ilerlemek grubu köye götürür.

Ölçek sezgisi: harita bir küçültmedir

Hiçbir harita gerçeği kendi büyüklüğünde gösteremez. Harita, yeryüzünün belirli bir oranda küçültülmüş çizimidir; bu küçültmenin oranına ölçek denir. Ölçeği anlamanın en kolay yolu şu soruyu sormaktır: haritadaki 1 cm gerçekte ne kadar yola karşılık geliyor?

Aynı büyüklükte iki kâğıt düşün. Birine bir mahallenin planı, ötekine bütün dünya çizilmiş olsun. Mahalle planında 1 cm birkaç yüz metreye karşılık gelir; sokaklar, okullar, hatta parktaki çeşme görünür. Dünya haritasında 1 cm yüzlerce kilometre eder; büyük şehirler birer noktaya iner, ilçeler hiç görünmez. Az küçültülmüş, dar alanı ayrıntılı gösteren haritaya büyük ölçekli, çok küçültülmüş, geniş alanı az ayrıntıyla gösteren haritaya küçük ölçekli harita denir. Adlandırma ilk duyuşta ters gelir: geniş alanı gösteren harita küçük ölçeklidir. Ölçeğin büyüklüğü haritanın kapladığı alana değil, gerçeğin ne kadar az küçültüldüğüne bakar.

Avuçla, parmakla tahmin

Ölçeği sezmek için hesap makinesine gerek yoktur; bir bilinen uzunluk yeter. Ders kitaplarında Türkiye'nin doğu-batı uzunluğu yaklaşık 1.600 km olarak verilir. Diyelim ki atlasındaki Türkiye haritasında ülke doğudan batıya yaklaşık 16 cm tutuyor. O zaman bu haritada 1 cm kabaca 100 km eder. Parmağının genişliği 1,5–2 cm kadarsa bir parmak 150–200 km'lik, dört parmaklı bir avuç da 600 km dolayında bir yolu kaplar. Bu sayılar örnek veridir: senin atlasında Türkiye başka bir uzunlukta çizilmiş olabilir ve parmak genişliği kişiden kişiye değişir. Önemli olan yöntemdir: haritada bildiğin bir uzunluğu bul, onunla bir birim kur, sonra öteki aralıkları bu birimle ölç.

Bu sezginin sınavda da işi vardır. Bir soruda iki noktanın haritadaki aralığını ve gerçek uzaklık seçeneklerini görürsün; kafandaki birim seçeneklerin yarısını tek bakışta eler. Kesir ölçekle ve çizgi ölçekle yapılan kesin hesaplar, alan hesabı ve harita çeşitlerinin ayrıntısı Harita Bilgisi modülünde işlenecek.

Sıfırdan Başla'nın sonu ve sonraki adım

Bu ders, akademinin giriş basamaklarını kapatıyor. Oryantasyonda coğrafyanın bir yeri «neden burada, neden böyle?» diye sorduğunu, bir haritayı ya da grafiği başlığından ve lejantından başlayarak okumayı ve tanı testiyle nerede durduğunu görmeyi öğrendin. Sıfırdan Başla'da önce dünya haritasını, sonra Türkiye'nin denizlerini, bölgelerini, dağlarını ve akarsularını boş bir kâğıda yerleştirdin; bu derste de o kâğıdın üstüne bir yön ve bir ölçü ekledin. Elinde artık yerlerin adı, yeri, birbirine göre konumu ve aralarındaki uzaklık var. Sıradaki modül bu malzemeye bir çerçeve kuruyor: coğrafya tam olarak neyi inceler, doğadaki süreçlerle insanın yaptıklarını nasıl ayırır, ve neden fiziki, beşeri ve ekonomik coğrafya diye ayrı bölümlere ayrılır?

Örnek 1 — Ters bakış noktası

Soru: Bir haritada Çamlık köyü, Pınarbaşı köyünün güneydoğusunda gösterilmiştir. Buna göre Pınarbaşı, Çamlık'ın hangi yönündedir?

• A) Güneydoğu
• B) Kuzeydoğu
• C) Güneybatı
• D) Kuzeybatı
• E) Doğu

Çözüm: Bilgi Pınarbaşı'na göre verilmiş; soru ise Çamlık'a göre soruyor. Bakış noktası değişince yön tersine döner. Güneydoğunun tersi kuzeybatıdır. A seçeneği, bakış noktasını değiştirmeyi unutan öğrencinin işaretleyeceği çeldiricidir. Cevap: D.

Örnek 2 — Döndürülmüş harita

Soru: Bir yürüyüş haritasında kuzey oku aşağıyı, yani kâğıdın alt kenarını göstermektedir. Haritada göl, kulübenin sağ tarafında çizilmiştir. Göl gerçekte kulübenin hangi yönündedir?

• A) Batı
• B) Doğu
• C) Kuzey
• D) Güney
• E) Kuzeydoğu

Çözüm: Kuzey alt kenardaysa karşısındaki üst kenar güneydir. Saat yönünde kuzeyden sonra doğu gelir; alt kenardan saat yönünde ilerleyince sol kenara varılır, yani doğu sol kenardadır. Geriye kalan sağ kenar batıdır. Göl kulübenin sağında çizildiğine göre gerçekte batısındadır. Genel kabulle «sağ doğudur» diyen öğrenci B'yi işaretler; ama ok varken genel kabul geçersizdir. Cevap: A.

Örnek 3 — Öğle gölgesi

Soru: Haziran ayında Konya'da bir öğrenci öğle saatlerinde bir bayrak direğinin gölgesine bakıyor. Gölge için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Güneye düşer ve gün içindeki en uzun hâlindedir.
• B) Doğuya düşer ve uzamaktadır.
• C) Kuzeye düşer ve gün içindeki en kısa hâline yakındır.
• D) Batıya düşer ve kısalmaktadır.
• E) Öğle vakti gölge oluşmaz.

Çözüm: Konya Kuzey Yarım Küre'nin orta enlemlerindedir. Öğle saatlerinde Güneş güney gökyüzünde ve günün en yüksek noktasındadır; gölge Güneş'in tersine, kuzeye düşer ve en kısa hâlini alır. E seçeneği, Güneş'in her yerde öğle vakti tam tepede olduğunu sanan öğrencinin hatasıdır. Cevap: C.

Örnek 4 — Ölçek sezgisi

Soru: Bir öğrencinin atlasında Türkiye doğudan batıya yaklaşık 16 cm tutmaktadır. Aynı haritada iki şehir arasındaki aralık yaklaşık 5 cm'dir. Türkiye'nin doğu-batı uzunluğunun yaklaşık 1.600 km olduğu bilindiğine göre bu iki şehrin gerçekte birbirinden ne kadar uzak olduğuna dair en makul tahmin hangisidir?

• A) Yaklaşık 50 km
• B) Yaklaşık 160 km
• C) Yaklaşık 5.000 km
• D) Yaklaşık 1.600 km
• E) Yaklaşık 500 km

Çözüm: 16 cm yaklaşık 1.600 km ediyorsa bu haritada 1 cm kabaca 100 km'dir. 5 cm de yaklaşık 500 km eder. D seçeneği bütün ülkenin uzunluğudur, iki şehrin aralığı ülkenin üçte birinden azdır; C ise Türkiye'den bile uzundur ve hemen elenir. Cevap: E.

• Bakış noktasını ters almak. «A, B'nin kuzeyinde» bilgisiyle sorulan «B, A'nın neresinde?» sorusunun cevabı güneydir; soru kökünde «neresinde» sözünün hangi yere bağlandığına bak.
• Ok varken genel kabule güvenmek. Kuzey oku olan bir haritada üst kenar kuzey olmayabilir; önce oku bul, sonra saat yönünde öteki yönleri yerleştir.
• Güneş'in her gün tam doğudan doğduğunu sanmak. Doğuş noktası mevsimle kayar; tam doğu yalnız yılın belli günlerinde doğrudur.
• Pusulanın gösterdiğini haritadaki kuzeyle bir tutmak. Pusula manyetik kuzeyi gösterir; coğrafi kuzeyle arasındaki fark küçük olsa da sıfır değildir ve yerden yere değişir.
• «Küçük ölçek» ile «küçük alan»ı karıştırmak. Küçük ölçekli harita geniş alanı gösterir, çünkü gerçeği çok küçültür; mahalle planı büyük ölçeklidir.
• Ağaç gövdesindeki yosunu pusula sanmak. Yosunun gövdenin hangi yanında yoğunlaştığı nem, gölge ve rüzgâra göre değişir; güvenilir bir yön yöntemi sayılmaz.