Coğrafyanın konusu ve bölümleri

Kasım ayının bir pazartesi sabahı coğrafya öğretmeni tahtaya yerel gazeteden kestiği kısa bir sel haberini yapıştırır. Haberde dört cümle vardır: Bir gecede düşen yağış o mevsim için olağanın çok üstündedir. Kasabanın içinden geçen dere birkaç saat içinde yatağından taşmıştır. Suyun bastığı evlerin çoğu, derenin eskiden taştığı düzlüğe son yıllarda yapılmıştır. Kasabanın dışındaki seralarda domates hasadı çamurun altında kalmıştır. Öğretmen sorar: "Bunlardan hangisi coğrafyanın konusu?" Zeynep ilk iki cümleyi işaretler; evler ona belediyenin, seralar tarım müdürlüğünün işi gibi gelir. Öğretmen dördünün altını birden çizer ve her birinin yanına başka bir ad yazar. O adların ne olduğu ve neden dördünün de aynı derse ait olduğu bu dersin konusu.

• Coğrafyanın konusunu yeryüzü, insan-doğa etkileşimi, dağılış ve neden kavramlarıyla tanımlarsın.
• Bir olguyu ya da araştırma sorusunu fiziki, beşeri ya da ekonomik coğrafyanın uygun alt dalına yerleştirirsin.
• Bir coğrafi açıklamada dağılış, nedensellik ve bağlantı ilkelerinden hangisinin kullanıldığını ayırt edersin.
• Coğrafyanın bir konuyu açıklarken hangi bilimden veri aldığını eşleştirirsin.

Sezginin adı: coğrafyanın konusu

Oryantasyonda coğrafyanın sorusunu "nerede?" ile başlayıp "neden orada?" ile biten bir merak olarak kurmuştuk. Ders kitapları bu merakı bir tanıma dönüştürür: Coğrafya, yeryüzünü insan ile doğal çevre arasındaki karşılıklı etkileşim çerçevesinde inceleyen; olayların yeryüzündeki dağılışını, bu dağılışın nedenlerini ve olayların birbiriyle ilişkisini araştıran bilimdir.

Tanımın her parçası bir iş yükler. "Yeryüzü" coğrafyanın sahnesidir: kayalar, sular, hava ve canlılar kadar yollar, köyler, tarlalar ve fabrikalar da bu sahnenin üzerindedir. "Karşılıklı etkileşim" ilişkinin iki yönlü olduğunu söyler; yağış tarlayı belirler, ama tarla için açılan kanal da akarsuyun akışını değiştirir. "Dağılış" bir olayın nerede yoğunlaştığını, nerede seyreldiğini sorar. "Neden" ise o dağılışı açıklayan koşulu arar. Kelimenin kökü de bu sahneyi işaret eder: Yunanca geo (yer) ile graphein (yazmak, betimlemek) sözcüklerinden gelir, yani yeri betimlemek demektir.

Kancadaki haberin dört cümlesi bu tanımın içine sığar. Yağış, dere, evler ve seralar aynı yerde, aynı gecede birbirine bağlanmıştır; coğrafya o bağın tamamını inceler.

Fiziki coğrafya: doğal ortamın dalları

Coğrafya geniş bir alanı kapsadığı için çalışma kolaylığı adına bölümlere ayrılır. Bunların ilki fiziki coğrafyadır; insandan bağımsız oluşan doğal ortamı ve onun işleyişini inceler. Başlıca dalları şunlardır:

• Klimatoloji (iklim bilimi): Sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağışın uzun süreli ortalamalarını ve iklim tiplerinin dağılışını inceler.
• Jeomorfoloji: Dağ, ova, plato, vadi gibi yer şekillerini, bunların oluşumunu ve zamanla nasıl değiştiğini inceler.
• Hidrografya: Okyanus ve denizleri, gölleri, akarsuları ve yeraltı sularını inceler.
• Biyocoğrafya: Bitki ve hayvan topluluklarının yeryüzündeki dağılışını ve bu dağılışın nedenlerini inceler.

Bazı kaynaklar toprakları inceleyen toprak coğrafyasını da bu bölüme ekler. Kancadaki ilk cümle klimatolojinin, ikincisi hidrografyanın konusudur.

Beşeri ve ekonomik coğrafya: insanın izi

Beşeri coğrafya insanı ve insanın yeryüzünde oluşturduğu düzeni inceler. Nüfus coğrafyası nüfusun miktarını, dağılışını, yapısını ve göçleri; yerleşme coğrafyası köylerin ve kentlerin yerini, biçimini ve büyümesini araştırır. Kancadaki üçüncü cümle, yani evlerin taşkın düzlüğüne yapılması, yerleşme coğrafyasının sorusudur.

Ekonomik coğrafya insanın yeryüzünden nasıl geçimini sağladığını inceler: tarım ve hayvancılık, madencilik ve enerji, sanayi, ulaşım, ticaret ve turizm. Seraların zarar görmesi tarım coğrafyasının, ürünün pazara hangi yoldan ulaşacağı ise ulaşım coğrafyasının konusudur. Bazı ders kitapları ekonomik coğrafyayı beşeri coğrafyanın içinde anlatır; sınav açısından önemli olan, bir olayın doğal ortama mı, insanın yaşayışına mı, yoksa geçim etkinliklerine mi ait olduğunu ayırt edebilmektir.

Sözel harita: bir ovada bütün dallar

Bir kâğıt al, üst kenarı kuzey kabul et. Kâğıdın üst kısmına doğudan batıya uzanan kalın bir dağ sırası çiz; yamaçlarını orman için yeşile boya. Alt kenara, güneye, daha alçak tepeler yerleştir. İki sıranın arasında kalan geniş düzlük ovadır. Ovayı batıdan doğuya kesen mavi bir akarsu çiz; akarsu ovanın doğu ucunda iki yamacın birbirine yaklaştığı dar bir boğaza girerek kâğıttan çıkıyor. Kasabayı ovanın kuzey kenarına, dağ eteğine, akarsudan biraz uzağa koy. Akarsuyun hemen güneyine, onu izleyen bir demiryolu ile karayolu çiz; ikisi de doğudaki boğazdan geçerek ovayı dışarıya bağlıyor. Kasabanın güneyinde, demiryolunun yanına bir istasyon ve onun bitişiğine bir şeker fabrikası işaretle; fabrikanın çevresini şeker pancarı tarlalarıyla doldur.

Bu kâğıttaki her çizgi başka bir dalın sorusunu taşır:

Tablonun son sütununu yukarıdan aşağıya okuduğunda soruların birbirine dayandığını görürsün. Demiryolunun boğazdan geçmesi jeomorfolojinin açıkladığı bir yer şekline, fabrikanın yeri hem tarlalara hem demiryoluna, göç ise fabrikaya bağlıdır.

Bölgesel coğrafya: tek alan, bütün konular

Yukarıdaki dallar tek bir konuyu, örneğin yalnız akarsuları ya da yalnız nüfusu, geniş bir alanda izler. Ders kitaplarında bu yaklaşım genel (sistematik) coğrafya olarak da anılır. Bölgesel coğrafya yönü tersine çevirir: tek bir alanı seçer ve onun iklimini, yer şekillerini, nüfusunu, yerleşmesini ve ekonomisini birlikte ele alır. Ova haritasının bütün satırlarını tek bir "Bu ovayı tanıyalım" dosyasında birleştirmek bölgesel bir çalışmadır. Bölge kavramının kendisi, yani bir alanın hangi ölçütle sınırlandırıldığı, akademinin ilerideki bölgeler modülünde ayrıca işlenir.

Coğrafyanın ilkeleri

Coğrafyacı hangi dalda çalışırsa çalışsın aynı sorularla ilerler. Ders kitapları bu soruları ilke olarak adlandırır; adları kaynaktan kaynağa biraz değişse de en sık anılanları şunlardır:

• Dağılış (yayılış) ilkesi: Olay yeryüzünde nerede ve nasıl yayılmış? Bir ürünün ekildiği alanları haritaya geçirmek bu ilkeyle çalışmaktır.
• Nedensellik (sebep-sonuç) ilkesi: Olay neden orada, neden o biçimde? Dağılışı ortaya çıkaran koşul aranır.
• Bağlantı (karşılıklı ilişki) ilkesi: Olay başka olaylarla ve başka yerlerle nasıl ilişkili? Fabrika açılınca pancar tarlalarının genişlemesi, demiryolunun yük taşıması ve kasabaya göç başlaması birbirine bağlanır.

Bazı kaynaklar bunlara benzer yerleri birbiriyle kıyaslamayı öneren karşılaştırma ilkesini de ekler. Sınavda ilkeyi ayırt etmenin yolu, açıklamanın hangi soruya cevap verdiğine bakmaktır: "nerede?" dağılışa, "neden?" nedenselliğe, "neyi etkiliyor, neye bağlı?" bağlantıya işaret eder.

Coğrafyanın yararlandığı bilimler

Tablodaki soruların hiçbiri yalnız coğrafyanın kendi verisiyle cevaplanamaz. Mevsimleri ve güneş ışınlarının geliş açısını açıklamak için astronomiden, kayaçların türünü ve yaşını bilmek için jeolojiden, hava olaylarının ölçümü için meteorolojiden, bitki ve hayvan türleri için biyolojiden yararlanılır. İnsan tarafında nüfus sayımlarını yorumlamak istatistiğe ve demografiye, bir yerleşmenin geçmişini anlamak tarihe, geçim etkinliklerini anlamak ekonomiye, toplumsal yapıyı anlamak sosyolojiye dayanır. Bütün bu veriler sonunda bir harita üzerinde buluşur; haritacılık (kartografya) bu yüzden coğrafyanın en yakın yol arkadaşıdır. Ders kitaplarında coğrafyanın bir "sentez bilimi" olarak anılması bundandır: farklı bilimlerin verisini aynı yer üzerinde birleştirip insan-doğa ilişkisi içinde yorumlar.

Sonraki adım

Fiziki ve beşeri bölümleri ayırırken aslında iki büyük ortamdan söz ettik: insandan bağımsız işleyen doğal ortam ve insanın kurduğu düzen. Sonraki ders bu iki ortamı sistem olarak ele alıyor: doğal ortamı oluşturan atmosfer, hidrosfer, litosfer ve biyosfer ile insanın kurduğu beşeri sistemler orada tek tek tanıtılacak. Aynı derste, insanın doğa karşısındaki yerine iki karşıt bakış da, determinizm ve posibilizm, ilk kez karşına çıkacak.

Örnek 1 — Doğru dala yerleştirmek

Soru: Bir akarsuyun suyunun yıl içinde hangi aylarda arttığını ve hangi aylarda azaldığını inceleyen bir araştırma, fiziki coğrafyanın hangi dalına girer?

• A) Klimatoloji
• B) Jeomorfoloji
• C) Hidrografya
• D) Nüfus coğrafyası
• E) Ulaşım coğrafyası

Çözüm: Araştırmanın nesnesi akarsuyun kendisidir; akarsular, göller, denizler ve yeraltı suları hidrografyanın konusudur. Yağış akarsuyu besler ama yağışın kendisi sorulmadığı için klimatoloji ikinci planda kalır. Nüfus ve ulaşım ise beşeri ve ekonomik bölüme aittir. Cevap: C.

Örnek 2 — Hangi ilke?

Soru: Bir öğrenci zeytin bahçelerini Türkiye haritasına işaretliyor ve bahçelerin kıyı şeridi boyunca uzanıp iç kesimlere sokulmadığını gösteriyor. Henüz bunun nedenini yazmamıştır. Öğrencinin bu aşamada kullandığı ilke hangisidir?

• A) Nedensellik
• B) Dağılış
• C) Bağlantı
• D) Bölgesellik
• E) Karşılaştırma

Çözüm: Öğrenci yalnız "nerede?" sorusunu cevaplamış, olayın yeryüzündeki yayılışını haritaya geçirmiştir. Kışın ılık geçmesi gibi bir koşulu eklediğinde nedenselliğe geçecektir; şimdilik yaptığı iş dağılıştır. Cevap: B.

Örnek 3 — Hangi bilimden?

Soru: Bir coğrafyacı, bir ilin nüfusunu yaş gruplarına göre ayırıp oranlarını hesaplıyor ve sonuçları bir grafikle gösteriyor. Bu çalışmada en çok hangi bilimden yararlanır?

• A) İstatistik
• B) Jeoloji
• C) Astronomi
• D) Botanik
• E) Meteoroloji

Çözüm: Sayım verisini gruplamak, oran hesaplamak ve grafiğe dökmek istatistiğin araçlarıdır. Jeoloji kayaçlarla, astronomi gök cisimleriyle, botanik bitkilerle, meteoroloji hava olaylarıyla ilgilidir. Cevap: A.

Örnek 4 — Sözel haritadan bölüm ayırmak

Soru: Ders anlatımındaki ova haritasıyla ilgili şu sorular veriliyor:

I. Kuzeydeki dağ sırası ile güneydeki tepeler arasındaki ova nasıl oluşmuştur?

II. Şeker fabrikası neden istasyonun yanına kurulmuştur?

III. Orman neden ovada değil de dağ yamaçlarında yer alır?

Bunlardan hangileri fiziki coğrafyanın konusudur?

• A) Yalnız ovanın oluşumunu soran soru
• B) Üç sorunun üçü de
• C) Ovayı ve ormanı soran sorular
• D) Yalnız fabrikanın yerini soran soru
• E) Fabrikayı ve ormanı soran sorular

Çözüm: I. soru yer şekillerinin oluşumunu sorduğu için jeomorfolojiye, III. soru bitki örtüsünün dağılışını sorduğu için biyocoğrafyaya girer; ikisi de fiziki coğrafyadır. Fabrikanın yer seçimi ise sanayi coğrafyasının, yani ekonomik coğrafyanın konusudur. Cevap: C.

• İnsanla ilgili her konuyu coğrafyanın dışında saymak. Evlerin, yolların, fabrikaların yeri ve dağılışı beşeri ve ekonomik coğrafyanın tam merkezindedir; coğrafya yalnız doğayı incelemez.
• Klimatoloji ile hidrografyayı karıştırmak. Yağışın miktarı ve dağılışı iklim konusudur; o yağışla beslenen akarsuyun akımı hidrografyadır. Soru hangi nesneyi soruyorsa dal ona göre seçilir.
• Dağılışı nedensellik sanmak. Bir olayı haritaya geçirmek, nedenini açıklamak demek değildir; "nerede?" sorusunun cevabı dağılış, "neden?" sorusunun cevabı nedenselliktir.
• Bölgesel coğrafyayı bir alt dal sanmak. Bölgesel coğrafya tek bir konuyu değil, tek bir alanı seçer ve o alanın bütün fiziki ve beşeri özelliklerini birlikte ele alır.
• Yararlanılan bilimi soruyla eşleştirmemek. Güneş ışınlarının geliş açısı astronomiye, kayaçların yaşı jeolojiye, nüfus oranları istatistiğe dayanır; konuyu değil, verinin kaynağını sor.