Doğal ve beşeri sistemler

Konya'nın Karapınar ilçesinde oturan Kaan, bir sabah dedesinin tarlasının kenarında yeni açılmış bir çukur görür: yuvarlak, dik kenarlı, dibi görünmeyecek kadar derin. Komşular ilk gün "yer yarıldı" der. Akşam haberde bir uzman bu çukurlara obruk dendiğini, kireç taşlı arazide yeraltındaki boşlukların tavanı çökünce oluştuğunu, ovada yeraltı suyunun yıllar içinde düşmesinin de bu çöküşlerle ilişkilendirildiğini anlatır. Kaan'ın aklı karışır: kuyular insanın, kaya yerin, su gökten gelen yağışın işi; tarladaki buğday da bu işin ortasında. Peki bu çukur kimin eseri? Bu dersin cevabı tek bir suçlu aramaz; çukuru birbirine bağlı sistemlerin ortak sonucu olarak okumayı öğretir.

• Atmosfer, hidrosfer, litosfer ve biyosferi bileşenleriyle tanır, verilen bir olayda hangi kürelerin rol aldığını ayırırsın.
• Bir doğal ya da beşeri sistemi girdi, süreç ve çıktı olarak çözümler, bir parçadaki değişimin ötekilere nasıl yayıldığını izlersin.
• Türkiye'den bir örneği doğanın insana etkisi ya da insanın doğaya etkisi olarak sınıflandırırsın.
• Determinizm ile posibilizmi tanımlar, bir görüş cümlesinin hangisine yaslandığını belirlersin.

Bir çukurun dört tarafı

Kaan'ın çukurunu parçalarına ayıralım. Altta kireç taşı vardır; su bu kayayı yavaş yavaş eritir ve yeraltında boşluklar açar. Bu kayalar Yer'in katı kabuğuna, yani taş küreye aittir. Boşlukları dolduran ve tavanı bir ölçüde taşıyan yeraltı suyu, su küresinin parçasıdır. O suyu yeniden dolduracak yağış hava küresinden gelir. Tarladaki buğday ve onu sulamak için kuyu açan insan da canlılar küresindendir. Tek bir çukurda dört kürenin izi bulunur; çukuru açıklamak için hepsine birden bakmak gerekir. Coğrafyanın "sistem" kelimesini bu kadar sık kullanması bundandır.

Sistem nedir: girdi, süreç, çıktı

Sistem, birbirine bağlı parçaların bir bütün olarak işlediği yapıdır. Her sistemde üç aşama izlenebilir. Girdi, sisteme dışarıdan giren madde ya da enerjidir. Süreç, bu girdinin sistem içinde dönüşmesidir. Çıktı ise dönüşümün sonucudur ve çoğu zaman başka bir sistemin girdisi olur.

Bir akarsu havzasını düşün. Girdi yağıştır. Süreçte suyun bir kısmı toprağa sızar, bir kısmı yüzeyde akar, bir kısmı buharlaşır; akan su yatağını aşındırır ve taşıdığı malzemeyi aşağı taşır. Çıktı, denize ulaşan su ve akarsuyun ağzında biriken malzemedir. Bu çıktı artık kıyı sisteminin girdisidir.

Sistem düşüncesinin sınavdaki asıl kazancı şudur: bir parça değişince ötekiler de değişir. Bir yamaçtaki orman yangını yalnız ağaçları yok etmez. Toprağı tutan kökler ve yağışı yavaşlatan yapraklar ortadan kalkınca yüzeyde akan su artar, toprak taşınır, aşağıdaki baraj gölüne daha çok malzeme dolar. Yangın canlılar küresinde başlamış, taş küreyi ve su küresini de etkilemiştir.

Dört doğal sistem

Doğal sistemler insan eli değmeden de var olan dört küreden oluşur:

Ders kitaplarında atmosferin yaklaşık %78'inin azot, %21'inin oksijen olduğu anlatılır; gazların ayrıntısı ve katmanlar iklim modülünün konusudur. Su küresinde de dağılım çok dengesizdir: yeryüzündeki suyun yaklaşık %97'si okyanus ve denizlerdeki tuzlu sudur, tatlı su kalan küçük paydır ve onun da büyük kısmı buzullarda ve yeraltında bulunur.

Biyosferin yeri ayrıca dikkat ister. Canlılar ayrı bir katmanda yaşamaz; havanın, suyun ve toprağın buluştuğu ince bir kuşakta yaşar. Bu yüzden biyosfer, öteki üç kürenin kesiştiği yer olarak da tanımlanır.

Su döngüsü dört küreyi birbirine diker

Dört kürenin birbirine nasıl bağlandığını en iyi su döngüsü gösterir. Güneş enerjisi döngünün girdisidir. Denizden ve göllerden buharlaşan su hidrosferden atmosfere geçer. Bitkiler de yapraklarından su buharı verir; biyosfer de döngüye katılır. Havada soğuyan buhar yoğuşur ve yağış olarak yere döner. Yağış litosferde ya yüzeyden akar ya toprağa ve kayaçların çatlaklarına sızar. Akan ve sızan su yeniden denize ulaşır.

Kaan'ın çukuru bu döngünün bir halkası bozulunca ne olacağını gösterir. Kuyulardan çekilen su, yağışın yeraltına sızarak yerine koyduğu sudan fazlaysa yeraltı suyu düzeyi iner. İnsanın yaptığı tek değişiklik, kayanın içindeki suyun dengesine dokunmuştur.

Beşeri sistemler

İnsanın kurduğu yapılar da sistem gibi işler. Başlıcaları şunlardır: nüfus (insanların sayısı, dağılışı, yaşı), yerleşme (köy, kasaba, şehir), ekonomi (tarım, sanayi, ticaret ve hizmetler) ve ulaşım-iletişim (yollar, limanlar, demiryolları, hatlar). Bunlara beşeri sistemler denir.

Beşeri sistemlerin parçaları da birbirine bağlıdır. Bir kıyı kasabasına liman ve ona bağlanan bir yol yapıldığını düşün. Ulaşım kolaylaşınca fabrikalar o çevreyi seçer; iş bulunan yere göç gelir, nüfus artar; yeni konutlar yerleşme alanını büyütür; büyüyen nüfus da okul, hastane ve yeni yol ister. Bir halkadaki yatırım zincir boyunca ilerler. Nüfus, göç ve yerleşmenin kendi ayrıntıları ileride ayrı modüllerde açılacak; burada gereken, beşeri sistemlerin de girdi ve çıktılarla birbirine bağlandığını görmek.

Doğadan insana, insandan doğaya: Türkiye'nin sözel haritası

Bir kâğıda Türkiye'nin kabaca dikdörtgen bir çerçevesini çiz, üst kenarı kuzey olsun. Üst kenar boyunca Karadeniz'i, alt kenarın batı yarısı boyunca Akdeniz'i göster. Bu çerçeveye dört nokta koy ve her birine bir ok çiz; okun yönü etkinin yönünü göstersin.

• Kuzeydoğu köşesine yakın kıyıda Rize. Ok doğadan insana: denize bakan dik yamaçlara yılın her mevsiminde yağış düşer. Çay bahçeleri yamaca yayılır, düz alan dar olduğundan evler dağınık kurulur; heyelan da bu yamaçların bilinen tehlikesidir.
• Haritanın ortasının biraz güneyinde Konya Ovası. Ok insandan doğaya: sulama için açılan kuyular yeraltı suyunu düşürür; ovanın bazı kesimlerinde obrukların artışı bununla ilişkilendirilir.
• Güney kıyısında, batı yarıda Antalya. Çift yönlü ok: ılık kış doğanın sunduğu olanaktır; insan bu olanağı seralarla genişletir ve kışın sebze yetiştirir.
• Güneydoğuda, Fırat üzerinde Atatürk Barajı ve onun güneydoğusunda Harran Ovası. Ok insandan doğaya: baraj gölü vadiyi suyla doldurur, sulama kuru ovada pamuğu yaygınlaştırır. Bazı kesimlerde aşırı ve yanlış sulamanın toprakta tuzlanmaya yol açtığı da anlatılır.

Haritada okların bir kısmı doğadan insana, bir kısmı insandan doğaya gider; Antalya'daki gibi iki yönün aynı yerde buluştuğu durumlar da çoktur. Sınavda bir örneği sınıflandırırken soracağın soru basittir: bu olayda kim kimin üzerinde iz bırakıyor?

Determinizm ve posibilizm

İnsan ile doğa arasındaki ilişkiyi açıklamaya çalışan iki klasik görüş vardır.

Determinizm (çevrecilik), doğal ortamın insan yaşamını belirlediğini savunur. Bu görüşe göre iklim, yer şekilleri ve kaynaklar insanların nerede yaşayacağını, nasıl geçineceğini, hatta toplumların nasıl örgütleneceğini büyük ölçüde önceden çizer. Ders kitaplarında bu görüş genellikle Alman coğrafyacı Friedrich Ratzel'in adıyla anılır. Kutuplarda ve çöllerde nüfusun çok seyrek olması bu görüşün dayandığı türden gözlemlerdir.

Posibilizm (olasılıkçılık; bazı kaynaklarda olabilircilik), doğanın insana bir dizi olanak sunduğunu, bu olanaklar arasından seçimi insanın yaptığını savunur. Bu görüş ders kitaplarında çoğunlukla Fransız coğrafyacı Paul Vidal de la Blache'ın adıyla anılır. Benzer iklimdeki iki topluluğun farklı ürünler yetiştirmesi, Hollanda'da denizden set ve kanallarla toprak kazanılması, Antalya'daki seralar bu görüşün öne çıkardığı türden örneklerdir.

Her iki görüş de eleştiri almıştır. Determinizme yöneltilen başlıca eleştiri, insanın bilgisini, tekniğini ve kültürel tercihlerini hesaba katmaması ve iklimden toplumların karakterine uzanan genellemelere kapı açmasıdır. Posibilizme yöneltilen eleştiri ise doğanın koyduğu sınırları küçümseme tehlikesidir: sera kışı ılık olan kıyıda kolay kurulur, buzlu bir yaylada aynı maliyetle kurulamaz. Günümüz ders kitaplarında konu çoğunlukla bu iki görüşün katı biçimleriyle değil, insan ile doğanın birbirini karşılıklı etkilediği bir ilişki olarak ele alınır. Sınavda senden beklenen, bir görüşü savunmak değil, verilen cümlenin hangi görüşün mantığına yaslandığını tanımaktır: "doğa belirler" diyen cümle determinizme, "doğa olanak sunar, insan seçer" diyen cümle posibilizme yakındır.

Modülün kapanışı

Bu modülde coğrafyanın neye baktığını, bu derste de dört küre ile beşeri sistemlerin nasıl iç içe çalıştığını gördün. Su döngüsünün girdisinin güneş enerjisi olduğunu söylemiştik; ama bu enerji yeryüzünün her yerine aynı ölçüde ulaşmaz, çünkü sistemlerin hepsi biçimi kendine özgü bir gezegenin üzerinde işler. Sıradaki modül o biçimle, geoitle açılıyor: Ekvator'dan kutuplara gidildikçe sıcaklığın, Dünya'nın dönüşünden gelen çizgisel hızın ve yerçekiminin neden değiştiği orada aranacak.

Örnek 1 — Olayda hangi küreler var?

Soru: "Denizden buharlaşan su bulut olur, dağ yamacına yağış olarak düşer ve ormandaki ağaçların kökleri bu suyun bir kısmını topraktan alır." Bu cümlede aşağıdaki kürelerden hangileri rol alır?

I. Hidrosfer

II. Atmosfer

III. Litosfer

IV. Biyosfer

• A) Yalnız hidrosfer ve atmosfer
• B) Yalnız atmosfer ve biyosfer
• C) Hidrosfer, atmosfer ve litosfer
• D) Atmosfer, litosfer ve biyosfer
• E) Dört kürenin dördü de

Çözüm: Deniz suyu hidrosferdir, bulut ve yağış atmosferde oluşur, yamaç ve toprak litosfere aittir, ağaçlar biyosferdir. Dördü de cümlede yer alır. Cevap: E.

Örnek 2 — Girdi, süreç, çıktı

Soru: Bir akarsu havzası sistem olarak düşünüldüğünde aşağıdakilerden hangisi bu sistemin girdisidir?

• A) Akarsuyun ağzında biriken malzeme
• B) Havzaya düşen yağış
• C) Akarsuyun yatağını aşındırması
• D) Denize ulaşan su
• E) Suyun toprağa sızması

Çözüm: Girdi sisteme dışarıdan giren madde ya da enerjidir; havzaya dışarıdan giren yağıştır. Aşındırma ve sızma süreç, ağızdaki birikim ve denize ulaşan su ise çıktıdır. Cevap: B.

Örnek 3 — Etkinin yönü

Soru: Aşağıdakilerden hangisi insanın doğal ortama etkisine örnektir?

• A) Doğu Karadeniz'de evlerin dağınık kurulması
• B) Kışı sert geçen yerlerde evlerin kalın duvarlı yapılması
• C) Harran Ovası'nın barajdan gelen suyla sulanması sonucu ovanın bitki örtüsünün ve tarım ürünlerinin değişmesi
• D) Çöllerde nüfusun seyrek olması
• E) Deprem bölgelerinde yapıların dayanıklı inşa edilmesi

Çözüm: A, B, D ve E'de doğa koşulu insanın yerleşme ya da yapı biçimini etkiliyor; ok doğadan insana gidiyor. C'de ise insanın kurduğu baraj ve sulama sistemi ovanın görünümünü değiştiriyor. Cevap: C.

Örnek 4 — Görüşü tanımak

Soru: "Kışı ılık geçen bir kıyı şeridinde bazı çiftçiler seralarda sebze, bazıları açıkta turunçgil yetiştirir, bazıları ise tarlasını turizm tesisine dönüştürür." Bu durum en çok hangi görüşü destekler?

• A) Posibilizm
• B) Determinizm
• C) Beşeri sistemlerin doğal sistemlerden bağımsız olduğu görüşü
• D) Ilık kışın herkesi aynı ürüne yönelttiği görüşü
• E) İnsanın doğadan hiç etkilenmediği görüşü

Çözüm: Aynı doğal ortam birden çok olanak sunuyor ve insanlar bunlar arasında farklı seçimler yapıyor. Bu, olanaklar arasında seçimi insana bırakan posibilizmin mantığıdır. E seçeneği ise doğanın sunduğu ılık kışı yok sayar. Cevap: A.

• Biyosferi ayrı bir katman sanmak. Canlılar havanın, suyun ve toprağın buluştuğu kuşakta yaşar; biyosfer öteki üç kürenin kesiştiği yerdir.
• İnsanı doğal sistemlerin dışında saymak. İnsan bir canlı olarak biyosferin parçasıdır; kurduğu yerleşme, ekonomi ve ulaşım ise beşeri sistemlerdir.
• Etkinin yönünü karıştırmak. "Depremde yıkılmayan bina yapmak" insanın yaptığı bir iştir ama nedeni doğadır; soru kimin kimi etkilediğini sorar, işi kimin yaptığını değil.
• Posibilizmi "doğa önemsizdir" diye okumak. Posibilizm doğanın olanak sunduğunu söyler; olanakların sınırını yine doğa çizer.
• Yeraltı suyunu hidrosferin dışında tutmak. Su yerin altında, kayaçların içinde olsa da su küresine aittir; içinde bulunduğu kayaç litosferdir.