Türkiye haritasını tanı

Deneme sınavının coğrafya bölümünde Zeynep'in önüne dilsiz bir Türkiye haritası geliyor: kuzey kıyısında, bir akarsuyun denize ulaştığı yerde küçük bir üçgen tarama, yanında «I» harfi. Soru, bu ovayı oluşturan akarsuyu soruyor. Zeynep, Bafra Ovası adını biliyor, Samsun'da olduğunu da biliyor; ama Samsun haritanın neresinde, o sınavın sabahında aklına gelmiyor. İki seçenek arasında kalıyor, yanlış olanı işaretliyor. Akşam haritayı açtığında kızıyor, çünkü bilgi eksik değildi: eksik olan, bilginin haritadaki yeriydi. Bu ders o yeri kurmak için: denizler ve komşulardan başlayıp bölgelere, dağlara, ovalara, akarsulara ve göllere kadar Türkiye'yi kafandaki boş bir kâğıda yerleştireceğiz.

• Yedi coğrafi bölgeyi, çevreleyen dört denizi ve sekiz komşuyu boş haritada gösterirsin.
• Başlıca dağ kuşaklarını, ovaları, akarsuları ve gölleri doğru bölgeye yerleştirirsin.
• Bir akarsuyu döküldüğü denizle ve ağzındaki ovayla eşleştirirsin.
• 81 ili bölge bölge, kıyıdan içe doğru çalışan 20 günlük bir boş harita planı uygularsın.

Önce çerçeve: kâğıda bir dikdörtgen çiz

Türkiye'nin şekli kaba hatlarıyla doğu-batı doğrultusunda uzanan yatık bir dikdörtgene benzer. Bu dikdörtgeni çiz ve kenarlarına dört not düş. Kuzeydeki uzun kenarı baştan sona Karadeniz kaplar. Sol kenarı Ege Denizi yalar; kıyı burada girintili çıkıntılıdır. Alt kenarın batıdan ortaya uzanan kesimi boyunca Akdeniz vardır. Sol üst köşede, Anadolu ile Avrupa toprakları arasında küçük, kapalı bir su kütlesi durur: Marmara Denizi. Marmara, kıyılarının tamamı Türkiye'de olan bir iç denizdir; kuzeydoğuda İstanbul Boğazı ile Karadeniz'e, güneybatıda Çanakkale Boğazı ile Ege'ye bağlanır. Böylece Türkiye üç yandan denizlerle çevrili bir yarımada görünümü kazanır.

Dikdörtgenin sol üst köşesinden Avrupa'ya taşan küçük parça Trakya'dır. Trakya'nın batısında Yunanistan, kuzeyinde Bulgaristan vardır. Kuzeydoğu köşede Gürcistan; doğu kenarda, kuzeyden güneye doğru Ermenistan, Azerbaycan (Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti) ve İran sıralanır. Güneydoğu köşede Irak, alt kenarın doğu kesiminde ise Suriye bulunur. Kara sınırı olan komşuların sayısı sekizdir. Ders kitaplarında en uzun kara sınırının Suriye ile, en kısasının Nahçıvan ile olduğu anlatılır.

Yedi bölge: dikdörtgeni yedi parçaya böl

Türkiye'nin yedi coğrafi bölgesi, 1941'de Ankara'da toplanan Birinci Coğrafya Kongresi'nde belirlenmiştir. Bölge sınırları il sınırlarını izlemez; bir ilin toprakları iki bölgeye dağılabilir. Başlangıç için kaba konumlar yeter:

• Karadeniz Bölgesi: üst kenar boyunca ince, uzun bir şerit.
• Marmara Bölgesi: sol üst köşe; Trakya ile Marmara Denizi'nin Anadolu kıyıları.
• Ege Bölgesi: sol kenar; kıyıdan içeriye doğru genişler.
• Akdeniz Bölgesi: alt kenar boyunca bir şerit; doğu ucunda güneye sarkan Hatay da bu bölgededir.
• İç Anadolu Bölgesi: dikdörtgenin ortası; başkent Ankara buradadır.
• Doğu Anadolu Bölgesi: sağ yarının büyük kısmı; yedi bölgenin en genişidir.
• Güneydoğu Anadolu Bölgesi: sağ alt köşe, Suriye ve Irak sınırına yaslanır; yedi bölgenin en küçüğüdür.

Bu parçalara bakınca bir düzen fark edilir: dört bölge (Karadeniz, Marmara, Ege, Akdeniz) adını kıyısındaki denizden alır, üçü ise (İç, Doğu, Güneydoğu Anadolu) iç kesimdedir. Kıyı ile iç arasındaki bu ayrım, aşağıda 81 ili çalışırken de bir basamak olacak.

Dağlar: iki kuşak ve bir istisna

Dikdörtgenin üst kenarına paralel bir çizgi çek: bu, Kuzey Anadolu Dağları'dır. Karadeniz kıyısı boyunca doğu-batı doğrultusunda uzanır; doğu ucundaki yüksek kesimde Kaçkar Dağları yer alır. Alt kenara paralel ikinci bir çizgi çek: bu da Toroslar'dır. Ders kitaplarında Batı, Orta ve Güneydoğu Toroslar diye üçe ayrılır; Güneydoğu Toroslar Van Gölü'nün güneyine kadar sokulur. İki kuşak doğuya gittikçe birbirine yaklaşır, Doğu Anadolu'da yüksek ve sıkışık bir dağlık alan oluşturur. Ortada kalan geniş alan İç Anadolu'nun platolarıdır.

İstisna Ege'dedir. Ege'de dağlar kıyıya paralel değil, kıyıya dik uzanır. Başlıcaları kuzeyden güneye Bozdağlar, Aydın Dağları ve Menteşe Dağları'dır; aralarında akarsuların aktığı uzun ovalar yer alır. Bozdağlar kuzeyinde Gediz, güneyinde Küçük Menderes ovası olan dağdır; Aydın Dağları ise Küçük Menderes ile Büyük Menderes ovalarını ayırır.

Volkanik dağların bu derste yalnız yerini öğreniyoruz; nasıl oluştukları ileride iç kuvvetler konusunda işlenecek. Ağrı Dağı Türkiye'nin en yüksek dağıdır ve en doğuda, İran sınırına yakındır. Süphan Dağı Van Gölü'nün kuzeyinde, Nemrut Dağı batısındadır. Erciyes Dağı İç Anadolu'da Kayseri yakınında, Hasan Dağı Aksaray yakınındadır. Karacadağ ise Güneydoğu Anadolu'da, Diyarbakır ile Şanlıurfa arasında yer alır.

Akarsular ve ağızlarındaki ovalar

Bir akarsuyu öğrenmenin en sağlam yolu onu üç bilgiyle birlikte kaydetmektir: aktığı bölge, döküldüğü deniz ve varsa ağzında oluşan ova. Aşağıdaki tablo boş harita çalışmasının omurgasıdır:

Tabloda iki ayrıntı sınavda sık işe yarar. Kızılırmak, Türkiye sınırları içinde doğup yine Türkiye'den denize dökülen en uzun akarsudur. Fırat ile Dicle ise Türkiye'nin hiçbir kıyısına ulaşmaz; bu yüzden «hangi denize dökülür» sorusunda Türkiye'yi çevreleyen dört denizden biri cevap olamaz.

Öteki ovalar ve göller

Ağızlardaki ovalar dışında birkaç ovayı da konumuyla bil. Konya Ovası İç Anadolu'nun güneyinde geniş bir düzlüktür. Ergene Ovası Trakya'nın ortasındadır. Harran Ovası Güneydoğu Anadolu'da, Şanlıurfa'nın güneyinde, Suriye sınırına uzanır. Erzurum ve Muş ovaları Doğu Anadolu'nun yüksek kesimlerindeki ovalardır.

Göllerde dört isim başlangıç için yeterli. Van Gölü Türkiye'nin en büyük gölüdür ve Doğu Anadolu'dadır; Süphan ile Nemrut onun kıyısında durur. Tuz Gölü İç Anadolu'nun ortasında, Ankara, Konya ve Aksaray arasında kalır. Beyşehir ve Eğirdir gölleri, Toroslar'ın kuzey eteklerinde Isparta, Burdur ve Konya çevresindeki Göller Yöresi'ndedir. Marmara'da ise Sapanca, İznik, Uluabat ve Manyas gölleri bir küme oluşturur.

81 ili nasıl çalışmalı

Türkiye'de 81 il vardır ve bunları alfabetik bir listeden ezberlemek, haritada yer gösterme becerisini neredeyse hiç geliştirmez. Liste sana adı verir, ama Zeynep'in sınavda kaybettiği şey adın yeriydi. Daha verimli olan üç alışkanlık şunlar:

• Bölge bölge çalış. Her gün tek bir bölgenin illerini boş haritaya yerleştir.
• Kıyıdan içe ilerle. Önce denize kıyısı olan illeri sırayla say (örneğin Karadeniz kıyısında batıdan doğuya), sonra bunların arkasındaki iç illere geç. Kıyı çizgisi zihninde hazır bir ip gibi çalışır.
• Komşuluk zinciri kur. Bir ili koyduktan sonra «kuzeyinde, güneyinde kim var?» diye sor. Yer bilgisi böyle birbirine kenetlenir.

20 günlük boş harita takvimi

Her gün 20–30 dakikalık bir oturum yeter. İş hep aynıdır: boş haritayı önüne koy, o günün katmanını kitaba bakmadan çiz, sonra kitapla karşılaştırıp hatalarını kırmızıyla işaretle. Beşinci, onuncu, on beşinci ve yirminci günler tekrar günleridir.

Takvimin mantığı katmanlamadır: önce iskelet (deniz, sınır, bölge), sonra iller, en son doğal unsurlar. Her yeni katman bir öncekinin üstüne oturduğu için Çarşamba Ovası'nı çizdiğin gün Samsun zaten yerindedir.

Sıradaki adım

Haritayı artık tanıyorsun, ama bir haritayı kullanmak için iki soru daha gerekiyor: kuzey hangi yanda ve iki nokta arası gerçekte ne kadar uzak? Sonraki derste haritada yön bulmayı, pusula olmadan Güneş'in ve Kutup Yıldızı'nın yardımıyla yönü belirlemeyi ve haritadaki bir mesafenin gerçekte kaç kilometre ettiğini sezgiyle tahmin etmeyi çalışacağız.

Örnek 1 — Sözel haritadan bölge bulmak

Soru: Kuzeyinde Bulgaristan, batısında Yunanistan, doğusunda Karadeniz ile İstanbul Boğazı, güneyinde Marmara Denizi bulunan kara parçası hangisidir?

• A) Trakya
• B) Çukurova
• C) Göller Yöresi
• D) Kapadokya
• E) Harran

Çözüm: Bulgaristan ve Yunanistan ile kara sınırı olan, Karadeniz ile Marmara arasında kalan parça Türkiye'nin Avrupa'daki toprağıdır, yani Trakya. Cevap: A.

Örnek 2 — Akarsu ve deniz

Soru: Aşağıdaki akarsulardan hangisi Akdeniz'e dökülür?

• A) Sakarya
• B) Gediz
• C) Yeşilırmak
• D) Ceyhan
• E) Susurluk

Çözüm: Sakarya ve Yeşilırmak Karadeniz'e, Gediz Ege'ye, Susurluk Marmara'ya ulaşır. Ceyhan Toroslar'dan güneye akar ve Çukurova'yı oluşturarak Akdeniz'e dökülür. Cevap: D.

Örnek 3 — Ova ve akarsu

Soru: Boş haritada Karadeniz kıyısında, Samsun çevresinde yan yana iki ova işaretlenmiştir. Batıdakini oluşturan akarsu hangisidir?

• A) Yeşilırmak
• B) Sakarya
• C) Kızılırmak
• D) Seyhan
• E) Büyük Menderes

Çözüm: Samsun çevresindeki iki ova Bafra ile Çarşamba'dır. Bafra batıdadır ve Kızılırmak'ın ağzında oluşmuştur; doğudaki Çarşamba'yı ise Yeşilırmak oluşturur. Cevap: C.

Örnek 4 — Konumdan çıkarım

Soru: Kıyısında Süphan ve Nemrut dağlarının bulunduğu göl hangi bölgededir?

• A) İç Anadolu
• B) Akdeniz
• C) Marmara
• D) Güneydoğu Anadolu
• E) Doğu Anadolu

Çözüm: Süphan kuzeyinde, Nemrut batısında yer alan göl Van Gölü'dür; Van Gölü Doğu Anadolu Bölgesi'ndedir. Güneydoğu Anadolu çeldiricisi, gölün haritada güneye yakın görünmesinden doğar. Cevap: E.

• Her akarsuyun Türkiye'yi çevreleyen bir denize döküldüğünü sanmak. Fırat ve Dicle Basra Körfezi'ne, Aras Hazar Denizi'ne ulaşır; dört denizin hiçbiri cevap değildir.
• Bafra ile Çarşamba'yı karıştırmak. Batıdaki Bafra Kızılırmak'ın, doğudaki Çarşamba Yeşilırmak'ın ovasıdır; «K batıda» diye kısaltmak işe yarar.
• Ege dağlarını kıyıya paralel çizmek. Kuzey ve güneydeki kuşakların aksine Ege'de dağlar kıyıya diktir ve aralarında ovalar uzanır.
• Bölge sınırını il sınırı sanmak. Bir ilin toprakları iki bölgeye dağılabilir; bölge sorularında il adına değil konuma bak.
• Hatay'ı Güneydoğu Anadolu'ya koymak. Hatay Suriye sınırında olsa da Akdeniz Bölgesi'ndedir.
• 81 ili listeden ezberlemek. Ad hatırlanır, yer hatırlanmaz; boş harita üzerinde çalışmadıkça sınavda işe yaramaz.