Dünya haritasını tanı

Akşam yemeğinde haberler açık. Spiker, dev bir yük gemisinin Süveyş Kanalı'nda karaya oturduğunu, arkasında yüzlerce geminin beklediğini söylüyor. Babası Defne'ye dönüp soruyor: "Süveyş nerede, biliyor musun?" Defne telefonundaki haritayı açıyor, parmağını Orta Amerika'daki ince kara şeridine koyuyor. Babası gülümsüyor: "O Panama." Defne haritaya bir daha bakıyor ve bir şeyi fark ediyor: kanalın adını yıllardır duyuyor, ama dünyanın hangi köşesinde olduğunu hiç düşünmemiş. Bu derste dünya haritasını boş bir kâğıda çizebilecek kadar tanıyacaksın: kıtalar, okyanuslar, kıtaları ayıran dar geçitler, büyük dağlar, akarsular ve çöller.

• Yedi kıtayı ve okyanusları boş bir dünya haritasında doğru yerlerine yerleştirirsin.
• Önemli denizleri, boğazları ve kanalları birleştirdikleri su kütleleriyle eşleştirirsin.
• Büyük dağ sıralarını, akarsuları ve çölleri bulundukları kıtada konumlandırırsın.
• Ekvator ile başlangıç meridyenini haritada bulup bir yerin hangi yarım kürede olduğunu söylersin.

Uzaktan bakınca: mavi bir gezegen

Dünya'yı uzaydan gören biri önce maviyi görür. Ders kitaplarında Dünya yüzeyinin yaklaşık %71'inin sularla, geri kalan yaklaşık %29'unun karalarla kaplı olduğu anlatılır. Bu oran haritayı okumanın ilk ipucudur: harita aslında büyük bir su yüzeyinin ortasına serpiştirilmiş kara kütlelerini gösterir. Karalar da eşit dağılmaz; büyük kısmı Ekvator'un kuzeyinde toplanmıştır. Bu yüzden haritanın üst yarısı kalabalık, alt yarısı daha "denizli" görünür.

Yedi kıta ve büyüklük sırası

Kara kütlelerine kıta denir. Türkiye'deki ders kitaplarında yedi kıta sayılır. Yüzölçümüne göre büyükten küçüğe sıraları şöyledir: Asya, Afrika, Kuzey Amerika, Güney Amerika, Antarktika, Avrupa, Avustralya. Bazı kaynaklar en küçük kıtayı, çevresindeki Büyük Okyanus adalarıyla birlikte "Okyanusya" adıyla anar; bu adla karşılaşırsan Avustralya ve çevresindeki adaları düşün.

Kıtaların sınırları her zaman denizle çizilmez. Avrupa ile Asya aslında aynı büyük kara kütlesinin parçalarıdır; aralarındaki sınır geleneksel olarak Ural Dağları, Hazar Denizi, Kafkaslar ve Karadeniz hattından geçirilir. Afrika ile Asya Süveyş bölgesinde, Kuzey ve Güney Amerika ise Panama Kıstağı'nda birbirine değer.

Tabloyu iki uçtan ezberlemek işi kolaylaştırır: en büyük Asya, en küçük Avustralya; ortada Antarktika'nın Avrupa'dan büyük olduğunu unutma.

Okyanuslar: kıtaların arasındaki büyük sular

Kıtaları çevreleyen dev su kütlelerine okyanus denir. Büyükten küçüğe Büyük Okyanus (Pasifik), Atlas Okyanusu ve Hint Okyanusu gelir. Kuzey Kutbu çevresinde Arktik Okyanusu bulunur; Türkçe kaynaklarda bu okyanus Kuzey Buz Denizi diye de anılır. Antarktika'yı çevreleyen sular ise kaynaklarda farklı ele alınır: bazıları bu suları ayrı bir "Güney Okyanusu" olarak sayar, bazıları Atlas, Hint ve Büyük Okyanus'un güney uçları olarak gösterir. Bir soruda bu ad geçerse kitabın hangi yaklaşımı kullandığına bak.

Konumlarını kıtalara yaslanarak öğrenmek kolaydır. Büyük Okyanus, iki Amerika ile Asya ve Avustralya arasında kalır. Atlas Okyanusu, iki Amerika'yı Avrupa ve Afrika'dan ayırır. Hint Okyanusu'nun batısında Afrika, kuzeyinde Asya, doğusunda Avustralya vardır. Avrupa'yı merkeze alan bir dünya haritasında Büyük Okyanus ikiye bölünmüş gibi durur: bir parçası haritanın sağ kenarında, öteki sol kenarındadır. Bu iki mavi alan aynı okyanustur.

Denizler, boğazlar ve kanallar

Okyanuslardan daha küçük, kıyılara sokulmuş ya da karalarla kuşatılmış sulara deniz denir. Akdeniz; Avrupa, Asya ve Afrika arasında uzanır. Karadeniz, Avrupa ile Asya arasında bir iç denizdir ve Akdeniz'e Türk Boğazları üzerinden bağlanır. Kızıldeniz, Afrika ile Arap Yarımadası arasında uzun ve dar bir denizdir.

Boğaz, iki su kütlesini birbirine bağlayan doğal dar su yoludur; kanal ise insan eliyle kazılmıştır. Bu geçitler, gemilerin uzun yolları kısaltmasını sağladığı için dünya ticaretinin düğüm noktalarıdır.

Süveyş Kanalı açılmadan önce Avrupa'dan Asya'ya giden gemiler Afrika'nın güney ucunu dolanmak zorundaydı. Panama Kanalı'ndan önce de Amerika'nın doğu kıyısından batı kıyısına deniz yoluyla gidenler Güney Amerika'nın güney ucunu dolanırdı. Kanalın değeri, kaldırdığı bu dolambaçtan gelir.

Dağ sıraları

Büyük dağ sıraları kıtaların iskeleti gibidir. Asya'daki Himalayalar dünyanın en yüksek zirvesi Everest'i taşır. Güney Amerika'nın batı kıyısı boyunca kuzeyden güneye And Dağları uzanır; Kuzey Amerika'nın batısında ise Kayalık Dağları yer alır. İki Amerika'nın batısında birer uzun sıra olması akılda tutmayı kolaylaştırır. Avrupa'nın ortasında Alpler, Afrika'nın kuzeybatısında Atlas Dağları bulunur. Ural Dağları ise yukarıda gördüğün gibi Avrupa ile Asya arasındaki geleneksel sınırın bir parçasıdır.

Akarsular ve çöller

Nil, Afrika'nın kuzeydoğusunda güneyden kuzeye akar ve Akdeniz'e dökülür. Amazon, Güney Amerika'nın kuzeyinden geçip Atlas Okyanusu'na ulaşır. Dünyanın en uzun akarsuyunun hangisi olduğu konusunda kaynaklar Nil ile Amazon arasında ayrışır; ölçümün nereden başlatıldığına göre sonuç değişir. Kuzey Amerika'da Mississippi, Meksika Körfezi'ne dökülür. Avrupa'da Tuna Karadeniz'e, Volga Hazar Denizi'ne akar. Asya'da Yangtze, Çin'den geçerek doğuya akar.

Çöller çoğunlukla kıtaların iç kesimlerinde ya da belirli kıyı şeritlerinde yer alır. Büyük Sahra, Afrika'nın kuzeyini boydan boya kaplar. Arap Yarımadası'nın büyük kısmı çöldür. Asya'da Gobi Çölü Moğolistan ve Çin'in kuzeyinde, Afrika'nın güneyinde Kalahari, Güney Amerika'nın batı kıyısında Atacama bulunur. Avustralya'nın iç kesimleri de geniş çöllerle kaplıdır. Bu çöllerin neden orada olduğu iklim konusunda açıklanacak; şimdilik yerlerini öğrenmek yeterli.

İki çizgi, dört yarım küre

Haritada iki çizgi Dünya'yı yarım kürelere böler. Ekvator, haritayı yatay olarak keser: kuzeyinde Kuzey Yarım Küre, güneyinde Güney Yarım Küre kalır. Ekvator Güney Amerika'nın kuzeyinden, Afrika'nın ortasından ve Güneydoğu Asya adalarından geçer; Avrupa'ya, Kuzey Amerika'ya, Avustralya'ya ve Antarktika'ya uğramaz. Başlangıç meridyeni ise Londra yakınındaki Greenwich'ten geçen dikey çizgidir. Kuzeyde Avrupa'dan, güneyde Batı Afrika'dan ve Antarktika'dan geçer; doğusu Doğu Yarım Küre, batısı Batı Yarım Küre sayılır. Böylece iki Amerika Batı Yarım Küre'de, Asya ile Avustralya Doğu Yarım Küre'de kalır. Avustralya ile Antarktika bütünüyle Güney Yarım Küre'dedir; Avrupa ile Kuzey Amerika ise Kuzey Yarım Küre'de yer alır. Afrika, hem Ekvator'un hem başlangıç meridyeninin geçtiği tek kıtadır. Bu çizgilerin sayısal değerleri ve sonuçları ilerideki coğrafi konum dersinin işidir.

Sözel harita: dünyayı kâğıda çizmek

Boş bir A4 kâğıdı yatay koy. Ortasından yatay bir çizgi çek; bu Ekvator. Kâğıdın ortasına yakın dikey bir çizgi çek; bu başlangıç meridyeni. Dikey çizginin üst ucuna, çizgi batı kenarına yakın kalacak biçimde küçük bir Avrupa çiz; altına, yine dikey çizginin batısından başlayıp doğuya taşan ve Ekvator'u ortasından kesen büyük bir Afrika ekle. Avrupa'nın doğusuna, kâğıdın sağ üst yarısını dolduran Asya'yı yerleştir. Asya'nın güneydoğusuna, Ekvator'un altına Avustralya'yı koy. Sol tarafa iki Amerika'yı çiz: kuzeyde geniş Kuzey Amerika, ince bir boyunla bağlı ve Ekvator'u kuzeyinden kesen Güney Amerika. Kâğıdın en altına bir şerit hâlinde Antarktika'yı ekle. Şimdi suları adlandır: iki Amerika ile Avrupa-Afrika arasına Atlas, Afrika ile Avustralya arasına Hint, kâğıdın iki kenarına Büyük Okyanus, en üste Arktik yaz. Son olarak geçitleri birer noktayla işaretle: Cebelitarık Avrupa ile Afrika arasında, Süveyş Afrika ile Asya'nın birleştiği yerde, Panama iki Amerika arasında. Bu çizimi birkaç gün art arda tekrarla; her seferinde kitaptaki haritayla karşılaştırıp kaydırdığın yeri işaretle.

Dünya ölçeğindeki bu iskelet hazır olunca bir sonraki adım Türkiye'ye yakınlaşmak: aynı boş kâğıt yöntemiyle Türkiye'nin coğrafi bölgelerini, kıyıları boyunca ve iç kesimlerinde uzanan dağlarını, ovalarını ve akarsularını yerleştireceğiz.

Örnek 1 — Kıtaların büyüklük sırası

Soru: Aşağıdakilerden hangisinde kıtalar yüzölçümüne göre büyükten küçüğe sıralanmıştır?

• A) Afrika, Asya, Avrupa
• B) Asya, Afrika, Kuzey Amerika
• C) Asya, Avrupa, Afrika
• D) Kuzey Amerika, Asya, Güney Amerika
• E) Avustralya, Avrupa, Antarktika

Çözüm: Sıralama Asya, Afrika, Kuzey Amerika, Güney Amerika, Antarktika, Avrupa, Avustralya biçimindedir. İlk üç halka B'de doğru sırayla verilmiştir; E'deki üçlü ise küçükten büyüğe dizilmiştir. Cevap: B.

Örnek 2 — Okyanusu komşularından bulmak

Soru: Batısında Afrika, kuzeyinde Asya, doğusunda Avustralya bulunan okyanus hangisidir?

• A) Atlas Okyanusu
• B) Büyük Okyanus
• C) Arktik Okyanusu
• D) Hint Okyanusu
• E) Akdeniz

Çözüm: Üç komşuyu birden gören tek okyanus Hint Okyanusu'dur. Atlas Afrika'nın batısında kalır, Büyük Okyanus Avustralya'nın doğusundadır. Cevap: D.

Örnek 3 — Ekvator'un geçtiği kıta

Soru: Ekvator aşağıdaki kıtalardan hangisinden geçer?

• A) Güney Amerika
• B) Avrupa
• C) Kuzey Amerika
• D) Avustralya
• E) Antarktika

Çözüm: Ekvator Güney Amerika'nın kuzeyinden geçer. Avrupa ve Kuzey Amerika tamamen kuzeyde, Avustralya ve Antarktika tamamen güneyde kalır. Cevap: A.

Örnek 4 — Kanal ve birleştirdiği sular

Soru: Panama Kanalı hangi iki su kütlesini birbirine bağlar?

• A) Akdeniz ile Kızıldeniz
• B) Karadeniz ile Akdeniz
• C) Basra Körfezi ile Umman Körfezi
• D) Arktik ile Büyük Okyanus
• E) Atlas Okyanusu ile Büyük Okyanus

Çözüm: Panama, iki Amerika'yı bağlayan ince kara şeridinde kazılmıştır; doğusunda Atlas, batısında Büyük Okyanus vardır. A Süveyş'in, D Bering'in tanımıdır. Cevap: E.

• Süveyş ile Panama'yı karıştırmak. Süveyş Afrika ile Asya'nın birleştiği yerde, Mısır'dadır; Panama iki Amerika arasındadır. Hangi suları bağladıklarını da ayrı ayrı bil.
• Haritanın iki kenarındaki maviyi iki ayrı okyanus sanmak. Avrupa merkezli haritada Büyük Okyanus sağ ve sol kenara bölünür; ikisi aynı okyanustur.
• Avrupa'yı büyük bir kıta sanmak. Haritada kalabalık görünse de Avrupa yüzölçümünde yalnız Avustralya'nın önündedir.
• Antarktika'yı unutmak. Boş harita çalışmasında en çok atlanan kıtadır; yüzölçümünde Avrupa ve Avustralya'dan büyüktür.
• Güney Okyanusu'nu kesin bir ad sanmak. Kaynaklar bu suları farklı adlandırır; sorudaki yaklaşımı kökten oku.