Tanı testi

Selin iklim tiplerini bir hafta boyunca çalıştı: Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır; bunu uykusunda bile söyleyebilir. Deneme sınavında bir sıcaklık-yağış grafiği çıkıyor. Grafikte en sıcak ay Ocak, en yağışlı aylar Haziran ve Temmuz. Selin "yaz yağışlı" diye düşünüp muson iklimini işaretliyor ve yanılıyor. Grafik Güney Yarım Küre'deki bir istasyona aittir; orada Ocak yazın, Temmuz kışın ortasıdır. Selin'in eksiği iklimde değil, bir önceki halkada, konumdadır: yarım küreye göre mevsimin değiştiğini hesaba katmamıştır. Bir hafta daha iklim çalışsa bu yanlışı yine yapardı. Tanı testi, yanlışın hangi halkadan geldiğini çalışmaya başlamadan görmenin yoludur.

• Coğrafya tanı testinin bölümlerini ve her bölümün yokladığı modülleri tanırsın.
• Bölüm sonuçlarını önkoşul zincirine göre okuyup başlangıç modülünü seçersin.
• Yanlışlarını coğrafyaya özgü hata türlerine ayırır, her türe uygun çalışmayı belirlersin.
• Tanı sonucunu ilk haftanın planına çevirir, testin neyi ölçemediğini bilirsin.

Testin iskeleti

Coğrafya tanı testi kırk sorudur. Sorular akademinin on yedi modülünü, coğrafyanın kendi önkoşul zincirlerini izleyen beş bölüme dağıtır:

Beşinci bölümün iki sorusu çevre ve afetler modülünden (C17) gelir; bu modül her üç testte de yer aldığı için o iki soru herkes için değerlendirilir. Kalan altı soru Türkiye ekonomisi, bölgeler ve küresel ortamdır; bu konular yalnız Coğrafya-2 testinde, yani sözel puan türünde sorulur. Eşit ağırlık hedefleyen öğrenci Coğrafya-1'e girdiği için ilk dört bölümün tamamını, beşinci bölümün yalnız çevre sorularını planına katar.

Bölümler neyi yoklar?

Her bölümde üç türden soru bulunur. Bir kısmı yer bilgisidir: Türkiye hangi paraleller arasındadır, kimyasal çözülme nerede etkilidir. Bir kısmı görsel okumadır: bir izohips çizimi, bir sıcaklık-yağış grafiği ya da bir nüfus piramidi verilir ve ondan sonuç çıkarılır. Geri kalanlar ilişki sorusudur: bir olgunun nedenini ya da sonucunu, iki olgu arasındaki bağı sorar. Harita ve grafik okumanın adımları önceki derste kuruldu; tanı, o adımları uygulayıp uygulamadığını da ölçer.

Birinci bölümün tipik bir sorusu, kâğıda çizebileceğin bir sözel haritayla başlar. Doğu-batı yönünde uzanan, boyu eninin iki buçuk katı kadar olan bir dikdörtgen çiz. Üst kenarı 42° kuzey paraleli, alt kenarı 36° kuzey paraleli, sol kenarı 26° doğu meridyeni, sağ kenarı 45° doğu meridyeni olsun. Üst kenar boyunca Karadeniz uzanır. Sol kenarda Ege Denizi bulunur, sol üst köşeye yakın yerde Marmara Denizi Avrupa ile Asya'yı ayırır. Alt kenarın batıdaki büyük kısmı Akdeniz kıyısıdır; güneydoğuya doğru kıyı biter ve kara sınırı başlar. Bu dikdörtgen kabaca Türkiye'dir. Sorular onun üzerinden ilerler: doğudaki ve batıdaki uç arasında meridyen farkı 19°, yerel saat farkı 19 × 4 = 76 dakikadır; Güneş doğuda daha erken doğar. Bu soruyu yapamayan öğrenci, sonraki bölümlerde yağış dağılışı ya da tarım ürünü sorularında da yeri bulamadığı için kaybeder.

Sonucu zincirle okumak

Her bölümde eşik 8 soruda 7 doğrudur; akademinin %80 ölçütünü geçen en küçük sayı budur. Yine de bölüm puanları birbirinden bağımsız okunmaz, çünkü coğrafyada konular zincir hâlinde birbirine yaslanır. Akademinin önkoşul zincirleri şunlardır: harita, Dünya'nın hareketlerine; hareketler iklime; iklim toprak ve bitkiye bağlanır. İç kuvvetler dış kuvvetlerin zeminini hazırlar. Beşeri tarafta nüfus göçe, göç yerleşmeye, yerleşme ekonomiye, ekonomi bölgelere ve küresel ortama uzanır.

Sonucu okurken bu nedenle en geriden başla:

• Birinci bölüm eşiğin altındaysa öteki bölümlerin puanı tek başına okunmaz. Sıfırdan Başla modülündeki dünya ve Türkiye haritası dersleriyle başlanır, ardından C03 ve C04'e geçilir. Haritada yer bulamayan biri iklim sorusunu da, ürün sorusunu da kaçırır; sonraki bölümlerdeki yanlışların bir kısmı aslında harita yanlışıdır.
• İkinci bölüm eşiğin altındaysa C02'den başla. Mevsimleri ve gün uzunluklarını kavramadan sıcaklık dağılışı ve iklim tipleri ezbere döner. İklimdeki eksik, üçüncü bölümdeki toprak ve bitki sorularına da yansır.
• Üçüncü bölümde yanlışların yerine bak. İç kuvvet sorularındaysa C06'dan, yalnız toprak ve bitki sorularındaysa önce ikinci bölümün sonucuna dön: iklimi geçemeyen birinin toprak eksiği iklimden geliyor olabilir.
• Dördüncü bölümde zincirin ilk zayıf halkası başlangıçtır. Nüfus soruları doğru, göç ve yerleşme yanlışsa C11'den girilir; C10'u baştan çalışmak gerekmez.
• Beşinci bölüm sözel hedefi olanlar için ayrıca okunur. Türkiye ekonomisi soruları iklim ve ekonomik faaliyetler bilgisine dayanır; bir ürünün nerede yetiştiğini bilmek, o ürünün hangi iklim koşulunu istediğini bilmeye bağlıdır.

Aşağıda bir öğrencinin sonucu var (örnek veri):

Bu öğrenci en düşük puanın bulunduğu bölümden değil, zincirin başındaki birinci bölümden başlar. İkinci bölümdeki altı doğrunun bir kısmı harita eksiği kapandığında kendiliğinden artabilir; yeniden ölçülmeden yorum yapılmaz.

Coğrafyada hata türleri

Tanının asıl verisi yanlışlarındır. Her yanlışın yanına şu türlerden birini yaz:

• Konum hatası: Yer, yön ya da yarım küre karıştı. Kancadaki Selin'in yanlışı budur; yerel saat hesabında doğuyu geri saymak da bu türdendir.
• Görsel okuma hatası: Grafiğin ekseni, haritanın ölçeği, lejantı ya da izohips aralığı yanlış okundu.
• Kavram karışıklığı: Yakın iki kavram birbirine katıldı; mutlak nem ile bağıl nem, orojenez ile epirojenez, aritmetik ile fizyolojik nüfus yoğunluğu, ekstansif ile entansif tarım gibi.
• Neden-sonuç ters kurma: Sonuç neden yerine kondu. "Nüfus yoğun olduğu için ova oluşmuştur" cümlesi ilişkiyi tersinden okur; ova yerleşmeyi çeker, tersi değil.
• Ezber-ilişki kopukluğu: Bilgi ezberde var ama koşuluna bağlanmamış. Çayın Doğu Karadeniz'de yetiştiğini bilen öğrenci, yıl boyu yağış isteyen bir bitki olduğunu bilmediğinde başka bir yer verilen soruda takılır.

Her türün çaresi farklıdır. Konum hatası boş harita ve küre çalışmasıyla, görsel okuma hatası önceki derste kurulan okuma adımlarıyla giderilir. Kavram karışıklığına iki sütunlu karşılaştırma tablosu iyi gelir. Neden-sonuç hatasında ilişkiyi okla yazmak (yükselti artar → sıcaklık azalır) yönü görünür kılar. Ezber-ilişki kopukluğunda her ezber bilgiye bir "çünkü" eklenir.

Tanıdan sonraki ilk hafta

Sonuç çıktığı gün haftanın planını yaz. Birinci bölümü geçemeyen bir öğrenci haftanın dört gününü Sıfırdan Başla derslerine ve her gün on dakikalık boş harita çalışmasına ayırabilir; kalan günlerde C02'ye başlar. Hafta sonunda o haftanın yanlışlarını yine türlerine göre işaretler. Konum hataları azalmışsa plan sürer; azalmamışsa boş harita süresi uzatılır.

Testin koşulları

Tanıyı tek oturumda, süre tutarak çöz. Atlas, harita uygulaması ya da ders notu açık olmasın; coğrafyada bir bakışlık harita yardımı bile birinci bölümün puanını şişirir. Bilmediğin soruyu boş bırak. Emin olmadan işaretlediklerinin yanına bir soru işareti koy; cevap anahtarında doğru çıksalar da onları eksik say.

Tanının sınırları

Sekiz soru bir bölümü ancak örnekler. Türkiye'nin dağlarından nüfus piramitlerine uzanan bir alanı kırk soru tam ölçemez; tek bir şanslı soru bir bölümü eşiğin üstüne taşıyabilir. Tanı başlangıç noktasını seçer, ilerlemeyi her dersin ustalık kapısı ve modül sınavları gösterir. Birkaç hafta sonra benzer bir testi yeniden çöz ve hata türlerinin dağılımına bak: puan artmış ama konum hataları hâlâ öndeyse, harita çalışması henüz yerine oturmamıştır.

Harita bölümünde zorlanan öğrenci için ilk durak dünya haritasının kendisidir. Sıradaki derste kıtaların ve okyanusların yerini boş bir dünya haritası üzerinde tek tek kurmaya, bütün sonraki modüllerin dayanacağı o temel haritayı çizmeye başlıyoruz.

Örnek 1 — Sonucu zincirle okumak

Soru: Bir öğrenci birinci bölümde 7, ikinci bölümde 5, üçüncü bölümde 6 doğru yapmıştır. Üçüncü bölümdeki yanlışlarının hepsi toprak ve bitki örtüsü sorularındadır; iç ve dış kuvvet sorularının hepsini doğru yapmıştır. Bu öğrenci nereden başlamalıdır?

• A) Sıfırdan Başla modülündeki harita derslerinden
• B) C06 iç kuvvetlerden
• C) C02 ve ardından iklim modülünden
• D) C08 su, toprak ve bitki modülünden
• E) C10 nüfus modülünden

Çözüm: Birinci bölüm eşiği geçmiştir. İkinci bölüm eşiğin altındadır; sıraya bakılırsa iklim, toprak ve bitkiden önce gelir; üçüncü bölümdeki toprak ve bitki yanlışları büyük olasılıkla iklim eksiğinden doğar. Bu yüzden önce C02, ardından C05 çalışılır. Cevap: C.

Örnek 2 — Hata türü

Soru: Bir öğrenci, en sıcak ayı Ocak olan bir istasyonun grafiğini Kuzey Yarım Küre'ye ait sanarak yorumlamış ve iklim tipini yanlış bulmuştur. Bu yanlış hangi türdendir?

• A) Kavram karışıklığı
• B) Neden-sonuç ters kurma
• C) Ezber-ilişki kopukluğu
• D) Konum hatası
• E) Görsel okuma hatası

Çözüm: Grafikteki değerler doğru okunmuştur; yanlış, istasyonun hangi yarım kürede olduğunun hesaba katılmamasıdır. Yarım küre karışıklığı konum hatasıdır. Cevap: D.

Örnek 3 — Tanı sorusu

Soru: Fizyolojik nüfus yoğunluğu nasıl hesaplanır?

• A) Toplam nüfus / tarım yapılabilen alan
• B) Toplam nüfus / ülkenin toplam yüz ölçümü
• C) Tarımla geçinen nüfus / tarım alanı
• D) Kentli nüfus / kent alanı
• E) Toplam nüfus / orman alanı

Çözüm: Fizyolojik yoğunlukta toplam nüfus yalnız tarım yapılabilen alana bölünür. Toplam yüz ölçümüne bölmek aritmetik yoğunluk, tarımla geçinen nüfusu tarım alanına bölmek tarımsal yoğunluktur. Bu üçünü karıştırmak tipik bir kavram karışıklığıdır. Cevap: A.

Örnek 4 — Testin koşulları

Soru: Tanı testini yanında açık bir atlasla çözen öğrencinin sonucunda en olası bozulma hangisidir?

• A) İkinci bölümün puanı düşer.
• B) Birinci bölümün puanı şişer ve harita eksiği gizlenir.
• C) Hata türleri daha doğru belirlenir.
• D) Beşinci bölüm geçersiz olur.
• E) Test süresi kısalır ama sonuç değişmez.

Çözüm: Atlas en çok yer bulma sorularına yardım eder. Puan yükselir, öğrenci Sıfırdan Başla modülünü atlar ve konum hataları sonraki modüllerde sürer. Cevap: B.

• En düşük puandan başlamak. Zincirin başındaki eksik sonrakileri de düşürür; önce en geriden zayıf bölüme bakılır.
• Her yanlışı konu eksiği saymak. Konum ve görsel okuma hataları konuyu yeniden okumakla kapanmaz, harita ve grafik alıştırması ister.
• Tanıyı atlasla ya da notla çözmek. Birinci bölümün puanı şişer, harita eksiği gizli kalır.
• Beşinci bölümü herkes için aynı okumak. Türkiye ekonomisi, bölgeler ve küresel ortam yalnız Coğrafya-2'de sorulur; çevre soruları ise herkesi ilgilendirir.
• Şansla gelen doğruyu bilgi saymak. Emin olmadan işaretlenen soru, doğru çıksa da eksik listesine yazılır.