Harita ve grafik okumanın önemi

Kerem deneme sınavında iki pasta grafiğine bakıyor. Soldaki X ilçesinin arazisini, sağdaki Y ilçesininkini gösteriyor. X'in pastasında tarım dilimi yarıyı tutuyor, Y'ninkinde beşte birde kalıyor. Soru, hangi ilçede tarım alanının daha geniş olduğunu soruyor. Kerem on saniyede X'i işaretleyip sonraki soruya geçiyor. Sınav bitince kitapçığa dönüyor ve grafiklerin altındaki küçük satırı ilk kez görüyor: «X: 400 km², Y: 1.500 km².» Y'nin beşte biri 300 km² eder, X'in yarısı 200 km². Kerem tarımı da yüzdeyi de biliyordu; atladığı şey görselin kendisiydi. Bu derste, önüne bir görsel konduğunda soruya geçmeden önce izlenecek kısa okuma rutinini kuruyoruz.

• Önüne konan her görselde başlığı, lejantı, eksenleri, birimleri ve zaman aralığını soruya geçmeden önce okursun.
• Çizgi, sütun, pasta ve iklim grafiğinin hangi tür veriyi göstermeye uygun olduğunu ayırt edersin.
• Bir görselden doğrudan okunan bilgiyi, verinin izin verdiği çıkarımı ve verinin desteklemediği yargıyı birbirinden ayırırsın.
• Yüzde ile miktarı karıştırma, birimi atlama ve tek noktadan genelleme hatalarını verilen veride bulursun.

Coğrafya sorusu neden bir görselle gelir?

Coğrafya bir yerin nerede olduğunu, orada ne bulunduğunu ve bunun zamanla nasıl değiştiğini inceler. Bir yerin konumunu en kısa yoldan harita anlatır; aylara ya da yıllara göre değişimi grafik, birçok yeri aynı anda karşılaştırmayı ise tablo gösterir. Bu yüzden coğrafya sorularının büyük kısmı harita, grafik ya da tablo yorumu biçiminde gelir. Böyle bir soruda bilgi tek başına yetmez. Soru, senden görselde verilen durumu okumanı ve bildiğin kuralı o duruma uygulamanı ister. Kancadaki Kerem'in yaşadığı da buydu: bilgisi tamdı, okuması eksikti. Görseli yanlış okuyan öğrenci, konuyu bilse de yanlış seçeneğe gider; doğru okuyan öğrenci ise bazen konuyu tam hatırlamasa bile seçenekleri görselle eleyebilir.

Her görselde aynı rutin

Bir görselle karşılaştığında gözün önce en büyük renkli alana, en yüksek sütuna ya da en dik çizgiye gider. Rutin, gözü önce kenarlara yollamaktır. Şu sırayı her seferinde aynı biçimde izle:

• Başlık: Görsel neyi anlatıyor? «Nüfus» ile «nüfus artış hızı» başlıkları aynı grafiğe bambaşka anlamlar yükler.
• Lejant (açıklama): Haritadaki renklerin, desenlerin, simgelerin ya da grafikteki çizgi ve sütunların neyi temsil ettiği burada yazar. Lejantı okunmamış bir harita, yalnız renkli bir resimdir.
• Eksenler ve birimler: Yatay eksende ne var (aylar, yıllar, iller)? Dikey eksende hangi büyüklük ve hangi birim (°C, mm, bin kişi, ton, %)? Bazı grafiklerde iki dikey eksen bulunur; hangi çizimin hangi eksene bağlı olduğu ayrıca okunur.
• Ölçek: Haritada ölçek verilmiş mi? Verilmişse mesafe ya da alan sorulabilir; verilmemişse haritadan gerçek uzunluk çıkarılamaz. Ölçekle hesap yapmayı ileride Harita Bilgisi modülünde çalışacaksın; şimdilik yalnız ölçeğin olup olmadığına bak.
• Yön oku: Kuzey oku varsa yönler ona göre okunur. Ok yoksa haritalarda genellikle kuzey yukarıda kabul edilir, ama ok verilmişse yukarının kuzey olduğunu varsayma.
• Zaman aralığı: Veri hangi yıla, hangi aylara ya da hangi döneme ait? Tek bir yılın verisi ile otuz yılın ortalaması aynı şeyi söylemez.

Bu bakışların hepsi birlikte birkaç saniye sürer. Rutin oturduktan sonra soruyu okumaya geçersin ve soru kökü sana artık yabancı bir dünyadan değil, tanıdığın bir görselden söz eder.

Bir sözel harita

Rutini bir harita üzerinde dene. Aşağıdaki harita kurgusaldır; kâğıda çizerek takip edebilirsin.

Dikdörtgen bir ada düşün. Haritanın sağ üst köşesinde yukarıyı gösteren bir kuzey oku var. Adanın kuzeyinde, batıdan doğuya uzanan bir dağ sırası bulunuyor. Dağların güneyinde geniş bir ova başlıyor. Dağların orta kesiminden doğan bir akarsu ovayı çapraz geçerek adanın güneydoğu kıyısında denize dökülüyor. Akarsuyun ağzında A şehri yer alıyor. Adanın batı kıyısında, ovanın kenarında küçük bir B köyü var. A şehrinden kuzeybatıya doğru ovayı geçen kesikli bir çizgi çizilmiş. Haritanın sol alt köşesinde lejant var: kahverengi alan dağ, yeşil alan ova, mavi çizgi akarsu, siyah kare şehir, siyah nokta köy, kesikli çizgi demir yolu. Haritada ölçek yok.

Şimdi neyi söyleyebileceğini sırala. Lejant sayesinde A'nın şehir, B'nin köy olduğunu doğrudan okursun. Kuzey okuna göre B, A'nın batısında kalır. Akarsular yüksekten alçağa aktığı için bu akarsuyun kuzeyden güneydoğuya doğru aktığını, yani bildiğin bir kuralı haritaya uygulayarak çıkarırsın. Ölçek olmadığı için A ile B arasının kaç kilometre olduğunu söyleyemezsin. Haritada sıcaklık, yağış ya da nüfus bilgisi de yoktur; adanın iklimi hakkında bu haritaya dayanarak bir yargı kurulamaz.

Grafik türleri ve gösterdikleri

Her grafik türü belli bir soruya cevap vermek için seçilir. Hangi türün neyi göstermeye uygun olduğunu bilirsen grafiğe bakmadan önce ondan ne bekleyeceğini de bilirsin.

• Çizgi grafiği, bir büyüklüğün zaman içinde nasıl değiştiğini gösterir: bir şehrin yıllara göre nüfusu, bir istasyonun aylık ortalama sıcaklığı. Çizginin eğimi değişimin hızını anlatır.
• Sütun grafiği, ayrı kategorileri ya da ayrı dönemleri karşılaştırır: illerin buğday üretimi, bir istasyonun aylık yağış miktarı. Sütunların boyu doğrudan karşılaştırılır.
• Pasta (daire) grafiği, bir bütünün hangi parçalardan oluştuğunu gösterir. Dilimlerin toplamı %100'dür. Pasta grafiği oranı gösterir, miktarı göstermez; miktarı bulmak için bütünün büyüklüğünün ayrıca verilmesi gerekir.
• İklim grafiği, bir istasyonun aylık ortalama sıcaklığını çizgiyle, aylık yağışını sütunla aynı çizimde gösterir. Genellikle iki dikey ekseni vardır: biri sıcaklık (°C), öteki yağış (mm) içindir. Bu grafikten bir istasyonun hangi iklim tipine ait olduğunu tanımak İklim modülünün konusudur; bu derste yalnız grafiği okumayı çalışıyoruz.

Bir örnek tablo ve grafiğe çevrilmesi

Aşağıdaki değerler örnek veridir; öğretmek için hazırlanmış, kurgusal bir K istasyonuna aittir.

Bu tabloyu iklim grafiğine çevirseydin sıcaklık sütunu bir çizgi, yağış sütunu on iki çubuk olurdu. Tablodan şunlar doğrudan okunur: en yağışlı ay Aralık'tır, en az yağış Temmuz ve Ağustos'ta düşer, en sıcak aylar da yine Temmuz ve Ağustos'tur. Toplama yaparak yıllık yağışın 710 mm olduğunu, en sıcak ay ile en soğuk ay arasındaki farkın 21 °C olduğunu bulursun. Bir de ilişki görürsün: bu istasyonda sıcaklığın yükseldiği aylarda yağış azalıyor. Bu ilişki yalnız K istasyonu için söylenebilir; «sıcak aylar her yerde kuraktır» demek veriyi aşmak olur.

Tablo okumak

Tablo, grafiğin sayıya dökülmüş hâlidir; değerler doğrudan yazdığı için göz kararı okuma payı azdır, ama tablonun da kendi tuzakları vardır. Önce sütun başlıklarını ve birimleri oku: aynı tabloda bir sütun «ton», öteki «bin ton» olabilir. Sonra karşılaştırmanın yönünü belirle. Soru bir ili aylar boyunca izlemeni mi, yoksa aynı ayda illeri karşılaştırmanı mı istiyor? Tablonun düzenine göre bir satır ya da bir sütun boyunca ilerlersin; hangisi olduğunu başlıklar söyler. Toplam ya da ortalama satırı varsa onu da ayrı oku; bazı soruların cevabı hesap yapmadan o satırda durur.

Kancadaki durumu bir tabloyla yeniden kuralım. Bu da örnek veridir:

Pay sütunu X'i öne çıkarır, ama tarım alanının büyüklüğü payla yüzölçümünün çarpımıdır: X'te 200 km², Y'de 300 km². «Hangisinde tarımın arazideki payı daha yüksek?» sorusunun cevabı X, «Hangisinde daha geniş tarım alanı var?» sorusunun cevabı Y'dir. Soru kökündeki tek kelime, tablonun hangi sütununu kullanacağını belirler.

Veride ne var, ne yok?

Görsel sorularındaki seçenekleri kaynaklarına göre ayırabilirsin. Bazıları görselden doğrudan okunur: «Ağustos'ta yağış 5 mm'dir.» Bazıları görsel ile bildiğin bir kuralı birleştirerek çıkarılır: akarsuyun dağdan denize doğru akması gibi. Geri kalanlar ise görselin hiç söylemediği bir şeyi söyler: bir nedeni, bir geleceği, görselde olmayan başka bir yeri. «Metne göre», «grafiğe göre», «tabloya göre» diye başlayan bir soruda doğru seçenek ilk iki türden gelir. Üçüncü türden bir cümle gerçek hayatta doğru olabilir, ama görsel onu desteklemiyorsa o sorunun cevabı değildir.

Bu ayrımı yaparken kendine tek bir soru sor: «Bu seçeneği görseldeki hangi sayı, hangi renk, hangi çizgi destekliyor?» Parmağınla gösterebildiğin bir yer yoksa seçenek şüphelidir.

Sık yapılan okuma hataları

• Birimi atlamak. Dikey eksende «bin kişi» yazıyorsa 250 değeri 250 kişi değil, 250.000 kişidir. Yağış bir grafikte mm, öbüründe cm olabilir.
• Yüzde ile miktarı karıştırmak. Pay büyükse miktar da büyüktür sanmak, kancadaki hatadır. Paylardan miktar sonucuna ancak bütünler aynı büyüklükteyse doğrudan gidilebilir.
• Tek noktadan genelleme. Yalnız 2000 ve 2020 yıllarını gösteren bir grafik, aradaki yıllarda nüfusun sürekli arttığını söylemez; arada düşüş de olmuş olabilir. Tek bir istasyonun verisi de bütün bir bölgeyi temsil etmez.
• İki ekseni karıştırmak. İklim grafiğinde yağış sütununun boyunu sıcaklık eksenine göre okumak, bütün yorumu bozar.
• Eksenin başlangıcına bakmamak. Dikey eksen sıfırdan değil de örneğin 900'den başlıyorsa küçük bir fark çizimde çok büyük görünür. Sütunların boyuna değil, eksendeki değerlere bak.

Rutini alışkanlığa çevirmek

Bundan sonra her coğrafya dersinde en az bir harita ve bir grafik ya da tablo göreceksin. Her birinde, soruya geçmeden önce başlığı, lejantı, eksen ve birimleri, ölçeği, yönü ve zaman aralığını gözden geçir. Ardından görselle ilgili tek cümlelik bir özet yaz: «Bu tablo K istasyonunda kışın yağışlı, yazın kurak bir yıl gösteriyor.» Özeti yazamıyorsan görseli henüz okumamışsındır. Birkaç hafta sonra bu rutin, fark etmeden yaptığın bir alışkanlık hâline gelir.

Okuma rutini elinde olduğuna göre sıradaki adım kendi durumunu görmek: bir sonraki derste coğrafyanın hangi konularında sağlam, hangilerinde eksik olduğunu ölçen bir tanı testi çözecek ve sonucunu konu konu bir çalışma planına çevireceksin.

Örnek 1 — Grafik türü seçmek

Soru: Bir ilin 1990–2020 arasında her on yılda bir ölçülen nüfusunun nasıl değiştiğini göstermek için en uygun grafik türü hangisidir?

• A) Pasta grafiği
• B) Çizgi grafiği
• C) Yalnız lejantlı harita
• D) Tek sütunlu grafik
• E) İklim grafiği

Çözüm: Bir büyüklüğün zaman içindeki değişimi çizgi grafiğiyle gösterilir. Pasta grafiği bir bütünün parçalarını, iklim grafiği ise sıcaklık ve yağışı gösterir. Cevap: B.

Örnek 2 — Yüzde ve miktar

Soru: Örnek tablodaki X ilçesi 400 km², tarım payı %50; Y ilçesi 1.500 km², tarım payı %20 ise hangisi doğrudur?

• A) X'in tarım alanı Y'ninkinden geniştir.
• B) İki ilçenin tarım alanı eşittir.
• C) Y'nin tarım alanı 300 km², X'inki 200 km²'dir.
• D) Y'de tarımın arazideki payı X'tekinden yüksektir.
• E) Tablodan tarım alanı hesaplanamaz.

Çözüm: 400'ün %50'si 200, 1.500'ün %20'si 300 km²'dir. Pay X'te yüksek, miktar Y'de büyüktür. Cevap: C.

Örnek 3 — Sözel haritadan çıkarım

Soru: Derste betimlenen ada haritasına göre hangisi söylenemez?

• A) B köyü A şehrinin batısındadır.
• B) Akarsu dağlardan doğup denize dökülür.
• C) Demir yolu A şehrinden kuzeybatıya uzanır.
• D) Dağ sırası ovanın kuzeyindedir.
• E) A şehri ile B köyü arası yaklaşık 40 km'dir.

Çözüm: Haritada ölçek olmadığı için iki yer arasındaki gerçek uzaklık bulunamaz. Öteki seçenekler yön oku, lejant ve betimden okunur. Cevap: E.

Örnek 4 — Örnek veriyi okumak

Soru: K istasyonunun örnek verisine göre hangisi doğrudur?

• A) Yağışın en fazla olduğu ay Temmuz'dur.
• B) Yıllık yağış toplamı 710 mm'dir.
• C) En sıcak ay ile en soğuk ay arasındaki fark 26 °C'dir.
• D) Her ay sıcaklık yükselirken yağış da artar.
• E) Bu veri bütün bölgenin iklimini gösterir.

Çözüm: On iki ayın yağışı toplandığında 710 mm bulunur. Sıcaklık farkı 26 − 5 = 21 °C'dir; tek istasyon bütün bölgeyi temsil etmez. Cevap: B.

• Soruya görselden önce başlamak. Seçenekleri okurken görsele dönen öğrenci, ilk dikkat çeken ayrıntıya takılır; rutin önce gelir.
• Pasta grafiğinden miktar çıkarmak. Pasta oranı gösterir; bütünün büyüklüğü verilmedikçe iki pastanın dilimleri miktar olarak karşılaştırılamaz.
• İklim grafiğinde yağışı sıcaklık eksenine göre okumak. Sütunlar yağış eksenine, çizgi sıcaklık eksenine bağlıdır.
• Doğru ama desteklenmeyen seçeneği işaretlemek. «Grafiğe göre» diye soran bir soruda, gerçek hayatta doğru olan ama görselde dayanağı bulunmayan seçenek çeldiricidir.
• İki yıllık veriden süreklilik çıkarmak. Başı ve sonu bilinen bir değişim, aradaki yılların gidişini söylemez.