Coğrafya: yaşadığımız yerin hikâyesi

Sınavdan önceki akşam Elif bir liste ezberler: çay Rize, fındık Ordu ve Giresun, pamuk Çukurova, turunçgil Antalya ve Mersin. Listeyi üç kez yazar, gözü kapalı tekrar edebilir. Ertesi gün kâğıtta şu soru vardır: "Kışları ılık geçen, donun nadir görüldüğü, yazları sıcak ve kurak olan bir kıyı şeridinde aşağıdaki ürünlerden hangisinin yetiştirilmesi en uygundur?" Soruda ne bir şehir adı geçer ne bir bölge. Elif'in listesi ürünleri yerlere bağlamıştır ama hiçbir ürünü o yerin havasına, toprağına, suyuna bağlamamıştır. Elinde onlarca ad vardır ama hiçbiri soruya giden yolu açmaz. Bu ders, o eksik bağın nasıl kurulacağı üzerine.

• Bir yerleşmenin ya da bir ürünün yerini "neden burada?" sorusuyla o yerin su, yer şekli, iklim ve ulaşım koşullarına bağlarsın.
• Coğrafyanın TYT'de ve AYT'nin iki testindeki soru sayılarını ve hangi puan türüne girdiğini söylersin.
• Akademinin önkoşul zincirlerini okuyup bir konuya başlamadan önce hangi konuyu bitirmen gerektiğini belirlersin.
• Ezberlediğin bir yer bilgisini, nedenini içeren tek cümlelik bir nota dönüştürürsün.

Coğrafya sorusu "nerede?" diye başlar, "neden orada?" diye biter

Coğrafya çoğu öğrencinin gözünde bir adlar dersidir: dağlar, ovalar, şehirler, ürünler. Adların bir kısmını gerçekten bilmen gerekir, çünkü haritada bir yeri bulamayan öğrenci o yer hakkında düşünemez. Ama ad, sorunun yalnız giriş kapısıdır. Asıl soru hep ardından gelir: Bu şehir neden bu vadide kurulmuş? Bu ürün neden bu kıyıda yetişiyor da otuz kilometre içeride yetişmiyor? Bu insanlar neden buradan ayrılıp oraya gitmiş?

Coğrafyayı bir hikâye gibi okumak, her yeri iki tarafı olan bir ilişki olarak görmek demektir. Bir yanda o yerin doğası durur: güneş, yağış, rüzgâr, toprak, dağ, akarsu. Öbür yanda insan durur: tarlasını, evini, yolunu, fabrikasını nereye kuracağına karar veren topluluk. Bir yerde ne gördüğünü bu iki taraf arasındaki pazarlığın sonucu olarak okuyabilirsin. Bu ayrımın kendi terimleri ve tanımları ileride, coğrafyanın konusunu anlatan modülde gelecek; şimdilik yalnız soruyu sormayı alışkanlık hâline getirmek yeter.

Kâğıda bir kıyı çiz

Bir kâğıt al ve üst kenarını kuzey kabul et. Kâğıdın üst bölümünü boydan boya mavi bir şeritle doldur: bu Karadeniz. Şeridin hemen altına, denize paralel uzanan kalın kahverengi bir çizgi çek: bu, Doğu Karadeniz'de kıyıyı izleyen yüksek dağ sırası. Deniz ile dağ arasında kalan dar, eğimli bant kıyı şerididir; Rize bu bandın üzerindedir. Dağ çizgisinin altında, yani güneyinde kalan geniş boşluğa "iç kesim" yaz.

Şimdi denizin üzerinden kuzeyden gelen nemli hava için aşağıya doğru bir ok çiz. Ok denizi geçer, kıyıya ulaşır ve dağın yamacına çarpar. Hava burada yükselmek zorunda kalır; yükselen hava soğur ve taşıdığı nemi yağış olarak bırakır. Denize bakan yamaçların yılın her mevsiminde bol yağış alması bundandır. Dağı aşıp iç kesime inen hava ise nemini büyük ölçüde geride bırakmıştır; dağın gerisi bu nedenle daha kurak kalır.

Bu tek çizim birçok sorunun cevabını taşır. Çay, her mevsim yağış alan, nemli ve toprağı asitli bu yamaçlarda yetişir. Eğimli arazide düz alan az, su ise hemen her yerde bulunduğu için evler bir noktada toplanmaz, herkes kendi bahçesinin yanına kurar; Karadeniz kıyısındaki dağınık yerleşme buradan gelir. Dağın gerisinde ise yağış azalır, tahıl tarımı ve hayvancılık öne çıkar. Kuş uçuşu birbirine bu kadar yakın iki yerin bu kadar farklı görünmesinin nedeni aradaki dağdır.

Ürünlerin adresi koşullarından okunur

Kancadaki soruya dönelim. Elif'in ihtiyaç duyduğu, ürün adlarının değil, her ürünün istediği koşulun bilgisiydi. Aşağıdaki tablo bunu gösteriyor; ders kitaplarında bu ürünler için anlatılan temel koşullar bunlardır.

Tabloyu sağdan sola okumayı dene: önce koşulu oku, sonra yeri tahmin et. Kancadaki soru tam olarak bunu istiyordu. Ilık kış, nadir don ve sıcak, kurak yaz bir arada verildiğinde cevap turunçgil ya da zeytin gibi kıyıya bağlı ürünlerdir; çay ise yaz kuraklığına dayanamadığı için elenir.

Yerleşmelerin de bir nedeni vardır

İnsanlar evlerini rastgele kurmaz. Bir akarsu vadisinin tabanını düşün: suya kolay ulaşılır, akarsuyun getirdiği birikim toprakları verimlidir, düz alan bulmak kolaydır ve vadi kendiliğinden bir yol gibi iki yeri birbirine bağlar. Bu koşulların hepsi yerleşmeyi vadiye çeker. Vadi tabanının bir bedeli de vardır: taşkın. Birçok eski yerleşmenin akarsuyun hemen kıyısını bırakıp taşkın suyunun ulaşamadığı yamaç eteklerini seçmesi bununla açıklanır; böylece hem suya ve tarlaya yakın kalınmış hem de selden korunulmuştur.

Bir başka örnek güneşle ilgilidir. Türkiye Kuzey Yarım Küre'dedir ve öğle vakti güneş bizim için güney yönündedir. Güneye bakan yamaçlar ışığı daha dik alır, daha çabuk ısınır, karı daha erken eritir. Dağlık yerlerde köylerin ve tarlaların çoğu zaman bu yamaçları seçmesinin nedeni budur. Bir yamacın hangi yöne baktığı, orada yaşayanların sabahını ve hasadını değiştirir.

Coğrafya sınavın neresinde?

Coğrafya YKS'de üç ayrı yerde karşına çıkar:

Sözel puan türüyle tercih yapacak bir öğrenci için bu, toplam yirmi iki soru demektir. Eşit ağırlıkta TYT'deki beş soruya Coğrafya-1'deki altı soru eklenir.

Konular bir zincir hâlinde dizilir

Bu akademide konular rastgele sıralanmadı. Her konu bir öncekinin kavramlarını kullanır ve bu bağlar üç zincir oluşturur:

• Harita → Dünya'nın hareketleri → İklim → Toprak ve bitki. Haritayı okuyamayan öğrenci konumu tartışamaz. Mevsimleri ve gün uzunluğunu Dünya'nın hareketleri açıklar; iklim bunların üzerine kurulur. Toprak ve bitki örtüsü ise büyük ölçüde iklimin ürünüdür.
• İç kuvvetler → Dış kuvvetler. Yer'in içinden gelen kuvvetler dağları yükseltir, çukurları oluşturur; akarsu, rüzgâr, buzul ve dalga da bu yüzeyi aşındırıp başka yerde biriktirerek yeniden biçimlendirir. Önce yüzeyin nasıl oluştuğunu, sonra nasıl değiştiğini öğrenirsin.
• Nüfus → Göç → Yerleşme → Ekonomi → Bölgeler → Küresel ortam. İnsanların nerede ve kaç kişi olarak yaşadığını bilmeden neden yer değiştirdiklerini, nerede toplandıklarını ve orada hangi işleri yaptıklarını anlamak zordur.

Bu sıranın çalışma planına etkisi doğrudandır. İklim sorularında takılıyorsan sorun çoğu zaman bir önceki halkadadır: güneş ışınlarının geliş açısını ya da mevsimlerin nasıl oluştuğunu sağlam kurmamışsındır. Bir konuda zorlandığında zincirde bir adım geri gitmek, aynı konuyu tekrar tekrar okumaktan daha hızlı sonuç verir.

Ezber notunu ilişki notuna çevirmek

Coğrafya defterindeki her bilgiyi tek bir cümleye çevirmeyi dene: önce yer ya da olgu, ardından "çünkü" ve onu açıklayan koşul. "Rize: çay" bir ezber notudur. "Rize'de çay yetişir, çünkü denize bakan yamaçlar her mevsim yağış alır ve toprak asitlidir" bir ilişki notudur. İkinci not sınavda iki yönden işe yarar: ürün sorulursa yere, koşul sorulursa ürüne ulaşırsın. Bir bilginin "çünkü" kısmını yazamıyorsan, o bilgi henüz yerine oturmamıştır; kitaba dönmen gereken yer orasıdır.

Ad bilgisini de ihmal etme. Bir dağın ya da ovanın nerede olduğunu bilmeden onun neden öyle olduğunu tartışamazsın. Adları haritanın üzerinde, konumlarıyla birlikte öğrenmek gerekir. Haritasız öğrenilen ad çabuk unutulur, haritaya yerleşmiş ad ise bir sonraki "neden" sorusuna zemin hazırlar.

Bu dersin kıyı çizimi, ürün tablosu ve soru sayıları tablosu bir şeyi şimdiden gösterdi: coğrafyada bilgi çoğu zaman bir harita, bir grafik ya da bir tablo içinde gelir. Sıradaki ders buradan devam ediyor: coğrafya sorularının büyük kısmı bir harita, grafik ya da tablonun yorumunu ister ve bu okumanın neden ayrı bir beceri olarak çalışılması gerektiği orada konuşulacak.

Örnek 1 — Koşuldan ürüne

Soru: Her mevsim yağış alan, havası nemli, toprağı asitli ve eğimli yamaçlardan oluşan bir kıyı şeridinde aşağıdaki ürünlerden hangisinin yetiştirilmesi en uygundur?

• A) Pamuk
• B) Turunçgil
• C) Zeytin
• D) Çay
• E) Buğday

Çözüm: Soru ürünün adını değil koşulunu veriyor. Yıl boyu yağış, nem ve asitli toprak çayın istediği koşullardır. Pamuk uzun, sıcak ve güneşli bir yaz ister; zeytin ve turunçgil kuru yaza uyumlu kıyı ürünleridir. Cevap: D.

Örnek 2 — Vadi tabanındaki yerleşme

Soru: Bir akarsu vadisinin tabanında kurulan yerleşme için aşağıdakilerden hangileri o yerin seçilme nedenleri arasında sayılabilir?

I. Suya kolay ulaşılması

II. Akarsuyun getirdiği verimli ve düz birikim alanları

III. Taşkın riskinin yüksek olması

• A) II ve III
• B) I ve II
• C) I, II ve III
• D) Yalnız I
• E) Yalnız III

Çözüm: Su ve verimli düz alan yerleşmeyi vadiye çeken koşullardır. Taşkın ise vadi tabanının sakıncasıdır; yerleşmeyi oraya çekmez, aksine yamaç eteklerine iter. Cevap: B.

Örnek 3 — Zincirde nerede duruyorsun?

Soru: Bu akademinin önkoşul zincirine göre "Ekonomi" konusuna başlamadan önce hangi konuların tamamlanmış olması beklenir?

• A) Bölgeler ve küresel ortam
• B) Nüfus, göç ve yerleşme
• C) Yalnız dış kuvvetler
• D) Toprak ve bitki ile küresel ortam
• E) Yalnız harita

Çözüm: Zincir nüfus, göç, yerleşme, ekonomi, bölgeler, küresel ortam sırasını izler. Ekonomiden önceki halkalar nüfus, göç ve yerleşmedir; bölgeler ve küresel ortam ondan sonra gelir. Cevap: B.

Örnek 4 — Sözel haritayı okumak

Soru: Kuzeyinde deniz, kıyıya paralel uzanan yüksek bir dağ sırası ve dağın güneyinde geniş bir iç kesim bulunan bir alanda nemli hava kuzeyden gelmektedir. Yıllık yağışın en fazla olması beklenen yer hangisidir?

• A) Dağın denize bakan yamacı
• B) Dağın güneyindeki iç kesim
• C) Dağın iç kesime bakan yamacı
• D) İç kesimdeki ovanın ortası
• E) Yağış her yerde eşit olur

Çözüm: Nemli hava denizden gelip dağa çarpınca yükselir, soğur ve nemini denize bakan yamaçta yağış olarak bırakır. Dağı aşan hava kurumuştur; iç kesim ve dağın arka yamacı daha az yağış alır. Cevap: A.

• Ürün-yer listesini koşulsuz ezberlemek. Soru ürünü değil koşulu verdiğinde liste işe yaramaz; her ürünün "çünkü" kısmını bil.
• Adları haritasız öğrenmek. Konumu bilinmeyen ad hem çabuk unutulur hem de "neden orada?" sorusuna zemin hazırlamaz.
• Bir yerin olumsuz koşulunu seçilme nedeni sanmak. Taşkın, vadi tabanında yaşanan bir risktir; yerleşmeyi oraya çeken bir etken değildir.
• Zinciri atlayıp zor konuya doğrudan girmek. İklimde takılan öğrencinin eksiği çoğu zaman Dünya'nın hareketlerindedir; bir halka geri gitmek gerekir.
• Coğrafya-2'yi herkesin testi sanmak. Coğrafya-2'deki on bir soru yalnız SÖZ puan türüne girer; EA öğrencisinin AYT'deki coğrafyası Coğrafya-1'dir.