Türkiye haritasında konum eşleştirme

Deneme kitapçığının coğrafya sayfasında Nehir'i harfli bir Türkiye taslağı bekliyordu: beş harf ve altında beş cümle. İlk cümlede «pamuk» geçiyordu; Nehir onu düşünmeden güneydeki kıyı ovasının harfine yazdı. Dördüncü cümlede durdu: «Sulamaya açıldıktan sonra pamuk alanları genişledi, bazı tarlalarda tuzlanma görüldü.» Bu cümle güneydoğudaki sınır ovasını anlatıyordu ve ilk cümle de aslında oraya gidebilirdi. Kararını bozdu, bir dakika gitti, telaşla iki harfin yerini değiştirdi ve soruyu kaybetti. Ertesi gün öğretmeniyle yanlışlarını gözden geçirirken her cümlenin bilgisine sahip olduğunu fark etti. Onu kaybettiren, cümleleri yerleştirdiği sıraydı.

• Bir noktayı oluşum, iklim, ürün, nüfus ve sanayi katmanlarıyla birlikte tanımlarsın.
• Yönlü bir betimden (kuzeydoğuda, iç kesimde, sınıra yakın) noktanın yerini çıkarırsın.
• Eşleştirme sorusunda yalnız bir yere uyan ipucunu önce yerleştirip kalanları elersin.
• Birden çok noktaya uyan bir ifadeyi ikinci bir özellikle ayırt edersin.

Bir harf, beş katman

Harita sorusundaki bir nokta çoğu zaman tek bir bilgiyle sınırlı kalmaz. Haritada «P» harfi konmuş bir ova, sınavın bir cümlesinde deltasıyla, ötekinde yaz kuraklığıyla, bir başkasında pamuğuyla, sonuncusunda kalabalık kentiyle karşına çıkabilir. Önceki modüllerde bu bilgileri ayrı derslerde öğrendin: yer şekillerini iç ve dış kuvvetlerde, iklimi atmosfer modülünde, ürünü ve madeni ekonomik faaliyetlerde, nüfusu ve yerleşmeyi beşerî modüllerde. Konum eşleştirme becerisi, bu dağınık kayıtları aynı noktanın üstüne toplamaktır.

Bunu bir kimlik kartı gibi düşün. Her önemli nokta için beş satır doldurulur: oluşum (ova delta mı, çöküntü mü, eski göl tabanı mı), iklim ve toprak, ürün ya da hayvan, nüfus ve yerleşme dokusu, maden ve sanayi. Satırların hepsi her noktada dolu olmaz; Rize'nin maden satırı boş kalır, Zonguldak'ın ürün satırına da akademinin derslerinden taşıyabileceğin belirgin bir bilgi düşmez. Boş satır da bilgidir: bir cümle o satırdan söz ediyorsa nokta büyük olasılıkla o değildir.

Sözel harita: sekiz harfli Türkiye

Bir kâğıda Türkiye'nin kaba hatlarını çiz ve şu sekiz noktayı harfleriyle yerleştir. Bu haritayı dersin sonuna kadar kullanacağız.

• K: Karadeniz kıyısının ortasında, Samsun'un batısında, kıyıdan denize doğru şişkinlik yapan bir akarsu ağzı.
• L: Kuzeybatıda yine Karadeniz kıyısında, İstanbul'un doğusunda, kıyı şeridinin dar ve dağlık olduğu bir kesim.
• M: Karadeniz kıyısının doğu kesiminde, Trabzon'un doğusunda, Gürcistan sınırına yaklaşan dik yamaçlar.
• N: Haritanın ortasının güneyinde, Toroslar'ın kuzeyinde yayılan geniş bir düzlük.
• P: Akdeniz kıyısının doğu kesiminde, iki akarsuyun arasında kalan üçgen biçimli bir ova.
• R: Güneydoğuda bir ova; kuzeyinde Şanlıurfa kenti durur, güney kenarını Suriye ile sınır çizer.
• S: Kuzeydoğuda, iki dağ kuşağının yaklaştığı yüksek ve görece düz bir alan.
• T: Batıda, İzmir'in güneyinde kıyıdan içeriye doğu-batı doğrultusunda uzanan bir çöküntü ovası.

Bu harfler sırasıyla Bafra Ovası, Zonguldak çevresi, Rize çevresi, Konya Ovası, Çukurova, Harran Ovası, Erzurum-Kars Platosu ve Büyük Menderes vadisidir. Adları gizleyip yalnız konumdan bulmaya çalışmak, sınavın dilsiz haritasına en yakın alıştırmadır.

Kimlik tablosu

Her harfin üç ayırt edici satırı aşağıda. Tabloyu ezber listesi gibi okuma; her satırda soldaki sütunun sağdakini nasıl açıkladığını ara.

Yön dilini çözmek

Sınav cümleleri noktayı çoğu zaman adıyla vermez, yönle tarif eder. Birkaç ifadenin neyi daralttığını bil:

• «Kıyıda» ile «iç kesimde» ilk ayrımdır. Delta yalnız kıyıda olur; bir cümle «denize ulaşmayan bir çanak» diyorsa K ve P aynı anda düşer.
• «Kuzeydoğuda» ve «yüksek» birlikte geldiğinde S'ye yönelirsin; aynı yönde kıyı varsa M'ye.
• «Sınıra dayanan» ifadesi hangi komşunun yanında olduğunu sormanı ister. Suriye sınırı R'yi, Gürcistan'a yaklaşan kıyı M'yi verir.
• «Doğu-batı uzanan ova» batıda graben ovalarını çağırır; Karadeniz'in ovaları ise akarsu ağzında, denize doğru şişen biçimdedir.

Yön ifadesi tek başına yetmezse onu bir fiziki ipucuyla birleştir. «İç kesimde, kurak, düz ve geniş» ifadesi N'ye götürür; «iç kesimde, yüksek, kışı sert» ise S'ye. İkisi de iç kesimdir; aradaki farkı yükselti ve kış kurar.

Eleme: parmak izinden başla

Eşleştirme sorusunda beş cümleyi yukarıdan aşağı sırayla yerleştirmek Nehir'in düştüğü tuzaktır. Daha sağlam yol, önce yalnız bir yere uyan ipucunu bulmaktır. Bu tür ipuçlarına parmak izi diyebiliriz:

• Taş kömürü yalnız L'ye uyar.
• Ülkenin en yüksek yağışı ve çay M'yi gösterir.
• Lav platosu ve büyükbaş hayvancılık S'yi verir.
• Eski göl tabanı ve obruklar N'ye aittir.
• Jeotermal sahalar ve graben ovası T'yi gösterir.

Parmak izleri yerleşince kalan harfler ve cümleler azalır. Geriye «pamuk», «delta» gibi ortak ipuçları kalır. Nehir'in sorusunda doğru sıra tersten kurulmalıydı: önce tuzlanma ve sulama cümlesini R'ye koymak, sonra kıyıda kalan pamuk cümlesini P'ye bırakmak.

İki noktaya uyan ifadeler

Bazı bilgiler birden çok harfe yapışır ve çeldiriciler tam bu ortaklıktan doğar.

• Pamuk P, R ve T'de yetişir. Ayıran ikinci bilgi suyun kaynağıdır: R'de sulamayla, P'de kıyı ovasının sıcak yazıyla anılır; T'de ise pamuk incir, üzüm ve zeytinle aynı ovayı paylaşır, ayırıcı olan graben ve jeotermaldir.
• Delta hem K hem P için geçerlidir. Ayıran iklimdir: K'de yağış yılın her ayına dağılır, P'de yaz kurak geçer.
• Tektonik oluşum T için de, Muş Ovası için de söylenir; N ise tektonik bir çanakta yer alan eski göl tabanıdır. Soru «denize açılan» diyorsa T kalır, «kapalı ve kurak» diyorsa N.
• Karasal iklim N, R ve S'yi birlikte kapsar. Ayıranı yaz ve kış kurar: S'de kış en serttir, R'de yaz en sıcaktır, N ise az yağışla öne çıkar.

Kural şudur: ortak bir ipucunu gördüğünde karar verme, cümlenin geri kalanında ikinci bir katman ara. İkinci katman yoksa o cümleyi en sona bırak; öteki harfler yerleşince zaten tek seçenek kalır.

Sıradaki kamp

Konumu kimlik kartıyla okumak, haritayı tek başına çalışırken işe yarar. Sınavın kendisinde ise harita sorusu bir iklim grafiğinin, bir nüfus piramidinin ve bir hesap sorusunun arasına düşer; süre de paylaşılır. Bir sonraki kampta TYT ve AYT biçiminde karma denemeler çözecek, hangi soruyu ilk turda alıp hangisini ikinci tura bırakacağını, yanlışlarını da konu konu nasıl sınıflandıracağını çalışacağız.

Örnek 1 — Yönden ve yükseltiden konum

Soru: «Ülkenin kuzeydoğusunda, lavların örttüğü yüksek ve görece düz bir alan. Kış uzun sürer, yazın çayırlar yeşerir; tarla tarımı sınırlı kaldığı için büyükbaş hayvancılık öne çıkar.» Bu betim hangi yere aittir?

• A) Konya Ovası
• B) Harran Ovası
• C) Erzurum-Kars Platosu
• D) Çukurova
• E) Bafra Ovası

Çözüm: «Kuzeydoğu» ve «yüksek» birlikte geldiğinde kıyı ovaları ve güneydeki düzlükler düşer. Lav örtüsü ve sert kış Erzurum-Kars Platosu'nu tanımlar; Konya iç kesimde olsa da lav platosu değil, eski göl tabanıdır. Cevap: C.

Örnek 2 — Hangi özellik hangi noktaya ait?

Soru: Sekiz harfli sözel haritaya göre aşağıdaki nokta–özellik eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

• A) L — taş kömürü yatakları
• B) M — çay tarımı ve dağınık yerleşme
• C) T — graben ovası ve jeotermal sahalar
• D) N — Kızılırmak'ın deltası ve tütün
• E) R — sulamayla yayılan pamuk

Çözüm: N haritanın ortasının güneyinde, iç kesimdeki düzlüktür; delta kıyıda oluşur. Kızılırmak deltası ve tütün K'ye aittir. Öteki dört eşleştirme kimlik tablosuyla uyumludur. Cevap: D.

Örnek 3 — Eleme sırası

Soru: Haritada dört nokta işaretlenmiştir: Bafra, Rize, Çukurova ve Zonguldak. Dört ifade verilmiştir: (1) «Her mevsim yağış alan bir delta», (2) «Yazı kurak geçen bir delta», (3) «Ülkede yağışın en fazla olduğu kıyı», (4) «Taş kömürü havzası». Eşleştirmeye hangi ifadelerle başlamak en az hatayı doğurur?

• A) (1) ve (2), çünkü ikisi de delta ifadesi içerir
• B) (3) ve (4), çünkü ikisi de tek bir noktaya uyar
• C) (1) ve (3), çünkü ikisi de Karadeniz'i anlatır
• D) (2) ve (4), çünkü ikisi de kıyıdadır
• E) Sıra fark etmez, dört ifade de eşit güçtedir

Çözüm: (3) yalnız Rize'yi, (4) yalnız Zonguldak'ı gösterir; bunlar parmak izidir. Ardından iki delta kalır ve iklim katmanı onları ayırır: yağışı yıla yayılan Bafra (1), yazı kurak olan Çukurova (2). Delta ifadeleriyle başlamak iki harf arasında kararsız bırakır. Cevap: B.

Örnek 4 — Beş katmanlı kimlik

Soru: Akdeniz kıyısının doğusundaki, Seyhan ile Ceyhan'ın arasında kalan ova için kurulan katmanlardan hangisi hatalıdır?

• A) Oluşum: iki akarsuyun deltası
• B) İklim: yaz sıcak ve kurak, kış ılık ve yağışlı
• C) Ürün: pamuk ve turunçgil
• D) Nüfus: Adana ile Mersin çevresinde yoğun
• E) Sanayi: taş kömürüne dayanan demir-çelik fabrikaları

Çözüm: Ova Çukurova'dır. İlk dört katman doğrudur. Taş kömürüne yakınlıkla kurulan demir-çelik Batı Karadeniz'e, Karabük ve Ereğli'ye aittir. Çukurova'nın sanayisi daha çok ovanın ürünlerini, örneğin pamuğu işleyen dokuma ve gıda dallarıyla anılır; körfezin doğusundaki İskenderun'un demir-çeliği ise liman üzerinden gelen kömür ve cevherle ilişkilendirilir. Cevap: E.

• Cümleleri verildiği sırayla yerleştirmek. İlk cümle ortak bir ipucu taşıyorsa yanlış harfe gider ve zincirin geri kalanını bozar; önce tek yere uyan ipucunu yerleştir.
• «Pamuk» görünce yalnız Çukurova'yı düşünmek. Harran'da sulamayla, Ege ovalarında da pamuk yetişir; suyun kaynağı ya da kıyıya uzaklık ayırıcıdır.
• Her deltayı aynı iklime koymak. Bafra ve Çarşamba Karadeniz ikliminde, Çukurova ve Silifke Akdeniz ikliminde yer alır.
• Konya Ovası'nı delta ya da graben sanmak. Kitaplar onu tektonik bir çanakta oluşmuş eski bir göl tabanı olarak anlatır; denize açılmaz.
• Yükseltiyi unutmak. Erzurum-Kars ile Konya ikisi de iç kesimde ve karasaldır; ama birinde kış sert, çayır ve sığır, ötekinde bozkır, buğday ve az yağış vardır.
• İskenderun ile Karabük'ü aynı nedene bağlamak. Biri liman ve dışarıdan gelen ham maddeyle, öteki kömür havzasına yakınlıkla anılır.