Grafik ve tablo kampı

Cumartesi denemesinin coğrafya kısmında Arda'nın önünde art arda üç görsel vardı. İlki bir iklim grafiğiydi: temmuz sütunu boştu, Arda «yazı kurak, demek Akdeniz» deyip işaretledi; sıcaklık çizgisinin ocakta tepe yaptığını görmedi bile. İkincisi bir yoğunluk tablosuydu; tarım alanı hektar cinsinden yazılmıştı, o da sayıyı olduğu gibi böldü ve yüz kat küçük bir sonuç buldu. Üçüncüde piramidin tabanına değil tepesine baktı. Akşam yanlışlarını alt alta yazınca bir şey fark etti: üç konuyu da biliyordu. Hata bilgide değil, gözünün grafiğe ilk değdiği yerdeydi. Bu kamp, her görsel türü için o ilk bakışı sabitlemek üzere kuruldu.

• Altı görsel türünün her birinde ilk bakılacak ögeyi seçer, sonucu o ögeden başlayarak kurarsın.
• Sıcaklık-yağış grafiğini, nüfus piramidini, akım grafiğini ve sektör tablosunu tek bir sonuç cümlesine çevirirsin.
• Yoğunluk, ölçek ve eğim hesaplarında birimleri hesaptan önce eşitler, sonucu ikinci bir yoldan sağlarsın.
• Kendi okuma hatalarını türüne göre adlandırıp düzeltilecek adımı belirlersin.

Kampın kuralı: göz nereye ilk değecek?

Bu kamp yeni bir konu açmaz. İklim grafiklerini, nüfus piramitlerini, akım grafiklerini, sektör tablolarını, yoğunluk ve ölçek hesaplarını akademinin önceki modüllerinde tek tek çalıştın. Burada hepsi karışık gelir, tıpkı denemede olduğu gibi. Karışık sorunun asıl zorluğu, her görsel türünün başka bir yerden okunmaya başlanmasıdır. Oryantasyondaki okuma rutini (başlık, lejant, eksen ve birim, zaman aralığı) her görsele uygulanır; bu kamp o rutine bir halka ekler: türü tanıdıktan sonra gözünü o türün anahtar ögesine götürmek. Anahtar öge yanlış seçilirse doğru bilgi bile yanlış seçeneğe taşınır; Arda'nın cumartesi akşamı gördüğü buydu.

Bu dersteki her sayı, alıştırma amacıyla uydurulmuş örnek veridir; gerçek bir istasyonun, ülkenin ya da akarsuyun ölçümü sayılmamalıdır. Her hesap iki yoldan sağlanmıştır; sen de soruda aynı alışkanlığı kur.

Sözel harita: grafiklerin geldiği yerler

Bir dünya haritasını kafanda aç ve ortasından Ekvator'u yatay bir çizgi olarak geçir. Güney Amerika'nın kuzeyinde, Ekvator'un hemen kıyısında, Amazon havzasının ormanları içine E istasyonunu koy. Oradan güneydoğuya, Avustralya'nın güneybatı köşesine git; Oğlak Dönencesi'nin güneyindeki kıyıya M harfini yaz. Şimdi kuzeye, Asya'nın üst yarısına çık: Kuzey Buz Denizi kıyısından içeriye, Sibirya'nın ortasındaki orman kuşağına N'yi yerleştir.

Sonra Türkiye'ye yaklaş. İç Anadolu'nun güneybatı kesimindeki geniş ovaya İ istasyonunu koy. Doğu Anadolu'nun yüksek dağlarından doğup vadilerden inen bir akarsuyu R diye adlandır. Akdeniz kıyısına bakan Toros eteklerinde, kalkerli bir yamacın dibindeki kaynaktan doğan kısa bir akarsuya da T de. Bu altı nokta, aşağıdaki grafiklerin ve tabloların sahibidir. Grafiği okurken bu haritaya dönüp «bu sonuç bu konumla uyuşuyor mu?» diye sormak, okumanın en ucuz sağlamasıdır.

Sıcaklık-yağış grafiği: önce tepe, sonra fark, en son yağış

İklim grafiğinde göz ilk olarak en uzun yağış sütununa kayar; anahtar öge ise sıcaklık çizgisinin tepesidir. Tepe hangi aylara düşüyor, ona bakarak istasyonun hangi yarım kürede olduğunu bulursun. Ancak bundan sonra ayların adı yerine mevsimlerini düşünebilirsin. İkinci bakış yıllık sıcaklık farkına, üçüncüsü yağışın toplandığı mevsime gider.

M istasyonunun örnek verisi şöyledir:

Tepe ocak ve şubatta: istasyon güneydedir, orada haziran-ağustos kıştır. Yıllık fark 24 − 13 = 11 °C, en soğuk ay bile donmuyor; ılıman bir kuşaktasın. Yağış haziran, temmuz ve ağustosta toplam 170 + 160 + 120 = 450 mm, yıllık toplam 814 mm; yani yağışın yarıdan fazlası kışa düşer, orada yaz olan aralık, ocak ve şubat ise birlikte yalnız 34 mm alır. Kışı yağışlı, yazı kurak bir ılıman iklim Akdeniz tipidir. Arda'nın düştüğü çukur burada: temmuzun yağışlı olduğunu görüp «yaz yağışlı» demek, tepeyi okumadan ay adına güvenmektir.

Nüfus piramidi: taban, tepe, sonra kırıklar

Piramitte anahtar öge tabandır: en alttaki 0–4 yaş basamağının, hemen üstündeki basamaklara göre uzun mu kısa mı olduğu, doğumların gidişini söyler. İkinci bakış tepeye gider; kalın bir tepe uzun yaşam süresini ve yaşlanmayı gösterir. Üçüncü bakışta kenar çizgisindeki girinti ve çıkıntılar aranır; savaş, salgın ya da göç dalgası gibi tek seferlik olayların izi oradadır.

Üç örnek ülkenin yaş kuşaklarına göre payları:

F'de geniş taban ve sivri tepe vardır; toplam bağımlılık oranı (45 + 5) ÷ 50 × 100 = 100 çıkar ve bu yükün neredeyse tamamı çocuklardan gelir. G'de çalışma çağındakiler en kalabalık kuşaktır; oran (24 + 12) ÷ 64 × 100 = 56,25. H'de taban dar, tepe kalındır; demografik dönüşümün son evrelerine yaklaşmış, yaşlanan bir nüfus okunur. Bir sağlama: her satırın toplamı 100 olmalı; 45 + 50 + 5, 24 + 64 + 12 ve 12 + 60 + 28 bu koşulu tutar.

Akım grafiği: zirve ayı, zirvenin dibe oranı

Akım grafiğinde göz ilk iş zirvenin hangi aya düştüğünü arar. Zirvenin takvimi, akarsuyu besleyen suyun takvimidir. İkinci bakış dalgalanmanın büyüklüğüne gider: en yüksek aylık akımı en düşüğe böldüğünde büyük bir sayı düzensiz, bire yakın bir sayı düzenli rejimi gösterir.

R akarsuyunun örnek verisinde akım şubatta 22, nisanda 120, mayısta 200, haziranda 110 m³/s'dir; en düşük değer ekimde 16 m³/s. Zirve ilkbaharın sonundadır: yüksek dağlarda kışın biriken kar o aylarda erir. 200 ÷ 16 = 12,5; rejim düzensizdir. T akarsuyunda ise aylık akım yıl boyunca 50 ile 70 m³/s arasında kalır. 70 ÷ 50 = 1,4; rejim düzenlidir ve bu dengeyi kalkerin içinde depolanıp yavaşça çıkan yer altı suyu sağlar. Sözel haritadaki konumlar da sonucu doğrular: R yüksek ve karlı doğudan, T karstik Toros yamacından gelir.

Sektör tablosu: birincil sütundan başla

Çalışanların sektörlere dağılımını veren tabloda anahtar öge birincil sektör sütunudur. Tarım, hayvancılık ve madencilikte çalışanların payı yüksekse ekonomi doğaya dayalıdır ve ülke az gelişmiştir; pay düştükçe gelişmişlik artar. İkinci bakış üçüncül ve üstü sektörlere gider.

Tarım ve madencilik sütunu, yani birincil sektör, sırayı tek başına verir: V, Y, U. Y'nin sanayi payının V'ninkinden yüksek olması V'nin sanayisinin zayıf olduğunu göstermez; V'de hizmet o kadar büyümüştür ki öteki payları küçültür. Bu tablo ayrıca çalışan sayısı vermez: U'nun tarımdaki payı yüksektir, ama toplam iş gücü bilinmeden hangi ülkede daha çok çiftçi olduğu söylenemez.

Yoğunluk tablosu: üç bölme, tek payda kontrolü

Yoğunluk sorusunda ilk bakılacak öge birimlerdir. Bir örnek ülkede nüfus 30 milyon, yüzölçümü 250.000 km², tarım alanı 5.000.000 hektar, tarımla geçinen nüfus 7,5 milyondur. Hektarı kilometrekareye çevirmek için yüze bölersin: tarım alanı 50.000 km². Sonra üç bölme yapılır:

• Aritmetik yoğunluk: 30.000.000 ÷ 250.000 = 120 kişi/km².
• Fizyolojik yoğunluk: 30.000.000 ÷ 50.000 = 600 kişi/km².
• Tarımsal yoğunluk: 7.500.000 ÷ 50.000 = 150 kişi/km².

Sağlama iki oranla yapılır. Aritmetiği fizyolojiğe bölersen 120 ÷ 600 = 0,2 çıkar; tarım alanı yüzölçümünün %20'sidir ve 50.000 ÷ 250.000 de aynı sonucu verir. Tarımsalı fizyolojiğe bölersen 150 ÷ 600 = 0,25; nüfusun dörtte biri tarımla geçinir, 7,5 ÷ 30 da bunu doğrular. Fizyolojik değerin aritmetikten küçük çıkması ya da tarımsalın fizyolojiği aşması, payın veya paydanın yanlış seçildiğini ele verir.

Ölçek ve eğim: önce aynı birime getir

Harita sorularında ilk bakılacak öge ölçeğin paydasıdır. Paydadan beş sıfır silmek, haritadaki 1 cm'nin kaç kilometre ettiğini verir. 1/200.000 ölçekli haritada 3,5 cm ölçülen bir yol 3,5 × 2 = 7 km'dir; sağlaması 3,5 × 200.000 = 700.000 cm ve 700.000 ÷ 100.000 = 7. Alanda ölçeğin karesi işler: 1/100.000 ölçekte 2 cm × 3 cm'lik bir dikdörtgen gerçekte 2 km × 3 km = 6 km² tutar.

Eğimde pay yükselti farkı, payda gerçek yatay uzaklıktır ve ikisi aynı birimde olmalıdır. 1/25.000 ölçekte aralarında 4 cm bulunan, 350 m ve 650 m yükseltideki iki nokta için yükselti farkı 300 m, yatay uzaklık 4 × 250 = 1.000 m olur; eğim 300 ÷ 1.000 = 0,3, yani %30 ya da ‰300. Sağlama: 100 m yatay ilerlemede 30 m yükselmek aynı oranı verir.

Sık yapılan okuma hataları

• Ay adıyla mevsimi eşitlemek. Güneydeki istasyonda temmuz kıştır; tepe okunmadan mevsim söylenmez.
• Piramidin bir yanını bütün sanmak. Erkek ve kadın yanları ayrı okunur; tek yandaki girinti, iki yanı birden etkileyen olaydan farklı bir neden anlatır.
• Yıllık toplamı rejim sanmak. Bol sulu bir akarsu düzensiz olabilir; rejim miktara değil dalgalanmaya bakar.
• Payı sayıyla karıştırmak. Sektör yüzdesi ya da kuşak payı, toplam bilinmeden kişi sayısına çevrilemez.
• Çift eksende yanlış cetvel. Yağış sütunu sıcaklık ekseniyle okunursa bütün sonuç kayar.

Hesap sorularında birim tuzakları

Birim hatası en pahalı hatadır, çünkü yanlış sonuç çoğu zaman seçeneklerde hazır bekler. Hektar ile kilometrekare arasında yüz kat, santimetre ile kilometre arasında yüz bin kat, metre ile kilometre arasında bin kat vardır. Yüzde ile binde aynı oranın iki yazılışıdır; %30 ile ‰300 eşittir, %30 ile ‰30 değildir. Milyon ve bin kişi gibi büyük birimler de çarpanı gizler: «2,4 milyon» yazan bir hücre 2.400.000 kişidir. Hesaba başlamadan her sayının yanına birimini yaz, birimler eşitlenmeden bölme yapma.

Özet tablo: grafik türü – ilk bakılacak öge – çıkarılacak sonuç

Kamp düzeni

Her çalışma oturumunda altı türden karışık on soru çöz ve her sorunun yanına yalnız ilk baktığın ögeyi yaz. Cevap anahtarını kontrol ederken yanlışları içerikle değil bu notla eşleştir: yanlış ögeden başlanan soru okuma hatası, doğru ögeden başlayıp yine yanlış çıkan soru bilgi ya da birim hatasıdır. Okuma hatası yukarıdaki tabloyla, bilgi hatası ilgili modülün dersiyle, birim hatası merdivenle kapatılır.

Grafikten çıkardığın her sonuç bir yere aittir: kar erimesiyle kabaran bir akım doğunun dağlarına, kışı yağışlı bir grafik kıyı şeridine, yağışını ilkbaharda alıp yazı kurak geçiren bir grafik iç kesimin bozkırına işaret eder. Sıradaki derste bu yerleri Türkiye'nin boş haritası üzerinde hızla bulmayı çalışacaksın; dağı, ovayı, gölü, ürünü ve madeni doğru konumuna eşleştirirken şaşırtan komşu yerleri birbirinden ayıracaksın.

Örnek 1 — Temmuzu yağışlı bir grafik

Soru: Örnek verideki bir istasyonda sıcaklık ocak ve şubatta 24 °C ile en yüksek, temmuz ve ağustosta 13 °C ile en düşüktür. Yıllık 814 mm yağışın 450 mm'si haziran, temmuz ve ağustosta düşer. Bu istasyonun iklim tipi hangisidir?

• A) Muson
• B) Çin tipi
• C) Okyanusal
• D) Akdeniz
• E) Savan

Çözüm: Tepe ocakta olduğu için istasyon güneydedir ve haziran-ağustos orada kıştır. En soğuk ay 13 °C, fark 11 °C: ılıman kuşak. Yağış kışa toplanmış, yaz kurak: Akdeniz. Muson ve Çin tipi yaz yağışlıdır; temmuzu «yaz» sanan öğrenci onlara gider. Cevap: D.

Örnek 2 — Hektarlı yoğunluk tablosu

Soru: Örnek veride bir ülkenin nüfusu 30 milyon, tarım alanı 5.000.000 ha, tarımla geçinen nüfusu 7,5 milyondur. Tarımsal yoğunluk kaç kişi/km²'dir?

• A) 1,5
• B) 600
• C) 150
• D) 15.000
• E) 6

Çözüm: 5.000.000 ha ÷ 100 = 50.000 km². Paya yalnız tarımla geçinenler yazılır: 7.500.000 ÷ 50.000 = 150. Toplam nüfusu bölen 600'e, hektarı çevirmeyen 1,5'e ulaşır. Sağlama: 150 × 50.000 = 7.500.000. Cevap: C.

Örnek 3 — Mayısta kabaran akarsu

Soru: Örnek veride bir akarsuyun en yüksek aylık akımı mayısta 200 m³/s, en düşüğü ekimde 16 m³/s'dir. Bu akarsu için hangisi söylenebilir?

• A) Rejimi düzenlidir, beslenmesi yer altı suyuna dayanır.
• B) Rejimi düzensizdir, zirvesi kar erimesiyle uyuşur.
• C) Yıllık toplam akımı Türkiye'nin en yükseğidir.
• D) Zirve ile dip arasındaki oran 1,25'tir.
• E) Kışın en yüksek akıma ulaşır.

Çözüm: 200 ÷ 16 = 12,5; dalgalanma büyük, rejim düzensiz. Zirvenin ilkbahar sonuna düşmesi, kışın biriken karın erimesiyle uyuşur. Yıllık toplam hakkında veri yoktur. Cevap: B.

Örnek 4 — Eğimde birim eşitlemek

Soru: 1/25.000 ölçekli bir haritada aralarındaki uzaklık 4 cm olan iki noktanın yükseltileri 350 m ve 650 m'dir. İki nokta arasındaki ortalama eğim yüzde kaçtır?

• A) %3
• B) %12
• C) %30
• D) %65
• E) %300

Çözüm: Yükselti farkı 650 − 350 = 300 m. Yatay uzaklık 4 × 25.000 = 100.000 cm = 1.000 m. 300 ÷ 1.000 = 0,3, yani %30. Yüksek noktanın yükseltisini paya yazan %65'e, 1.000 m'yi 100 m sanan %300'e varır. Cevap: C.

• Ayın adını mevsim sanmak. Güneydeki bir istasyonda temmuzun yağışlı olması kış yağışı demektir; önce sıcaklık tepesine bak.
• Hektarı çevirmeden bölmek. Hektar kilometrekarenin yüzde biridir; çevirmeyen öğrencinin sonucu yüz kat küçük çıkar ve bu yanlış değer seçenekte durur.
• Pay ile kişi sayısını eşitlemek. Tarım payı yüksek bir ülkede çiftçi sayısının da yüksek olduğu, toplam iş gücü verilmeden söylenemez.
• Eğimde yükselti farkı yerine yükselti yazmak. Pay iki noktanın farkıdır; yüksek noktanın değeri tek başına eğim vermez.
• Rejimi su miktarıyla ölçmek. Akımı bol bir akarsu düzensiz olabilir; karar zirvenin dibe oranıyla verilir.