Harita kampı

Deneme kitapçığının on üçüncü sayfasında Melis'in önünde numaralı bir Türkiye taslağı duruyor. Soru, beş noktadan hangisinin karstik bir plato olduğunu soruyor. Melis «Teke ve Taşeli karstiktir» cümlesini ezbere biliyor; ama 2 numara Antalya Körfezi'nin hemen doğusunda, 4 numara ise Kars'ın yakınında duruyor ve kalemi ikisi arasında gidip geliyor. Kars'taki düzlüğün lavdan yapıldığını hatırlasa soruyu on saniyede bitirecekti. Bilgi defterde vardı, eksik olan onun kâğıttaki adresiydi. Bu kamp, akademide öğrendiğin dağları, ovaları, gölleri, madenleri ve ürünleri boş bir taslağın üzerine kitaba bakmadan koymayı ve her noktanın neden orada durduğunu tek cümleyle söyleyebilmeyi çalıştırıyor.

• Konumları sekiz katmana ayırıp boş Türkiye taslağına kitaba bakmadan yerleştirirsin.
• Bir konumun neden orada bulunduğunu ilgili dersteki süreçle (kırılma, volkanizma, kalker, iklim) açıklarsın.
• Sık karıştırılan konum çiftlerini yön ve oluşum ipucuyla birbirinden ayırırsın.
• Sözel olarak betimlenen bir yeri bölge, katman ve neden sırasıyla daraltıp adlandırırsın.

Yüz elli nokta, sekiz katman

Müfredat bu kamp için yüz elli konum öngörüyor. Bu sayıyı alfabetik bir listeyle karşılamaya kalkan öğrenci, otuzuncu addan sonra ilk yirmiyi kaybetmeye başlar. Kampın yöntemi başka: konumlar katmanlara ayrılır ve her katman ayrı bir gün, ayrı bir renkle aynı taslağın üstüne eklenir. Katman, ortak bir oluşum ya da kullanım nedeni paylaşan konumların kümesidir. Böylece yüz elli tekil bilgi, sekiz küçük harita olur; her harita da bir önceki dersin özetine dönüşür.

Kampa giren her ad akademinin önceki derslerinde, yer şekillerinden madenciliğe kadar, kendi bağlamıyla anlatıldı. Burada yapılan iş, o adları yerleriyle ve nedenleriyle yeniden bağlamaktır.

Çalışma tablosu

Aşağıdaki tablo kampın iskeletidir. Her satırda katmanın ne kadarlık bir pay alacağı (kampın kendi çalışma kotası, bir sınav bilgisi değil), birkaç temsilî konum ve o konumları oraya yerleştiren neden yer alıyor.

Kotaların toplamı yüz ellidir. Tabloda yalnız örnekler yazılı; katmanın geri kalanını kendi ders notlarından doldurursun, çünkü listeyi kendi elinle tamamlamak yerleştirmenin yarısıdır.

İki tarama yönü

Bir taslağı iki türlü tarayabilirsin. Kategori taraması bir katmanı bütün ülke boyunca izler: bugün yalnız göller, yarın yalnız madenler. Bu tarama bir katmanın kendi düzenini gösterir. Göl katmanı bitince tektonik göllerin Göller Yöresi'nde ve Marmara'nın güneyindeki çöküntü hattında, heyelan göllerinin ise dik ve yağışlı Karadeniz yamaçlarında toplandığı kendiliğinden görünür.

Bölge taraması ise tek bir köşeye bütün katmanları birlikte yığar. Elazığ ile Malatya çevresini ele al: Fırat'ın üzerinde Keban ve Karakaya barajları, Elazığ'da Guleman kromu ve Maden bakırı, Malatya'da Hekimhan demiri ve kayısı. Altı bilgi tek bir avucun içine sığar. Sınav çoğu zaman bölge taramasının işine yarayan sorular kurar, çünkü bir noktayı gösterip ona ait birkaç özelliği birden sorar.

Kampta iki yön sırayla kullanılır. Hafta içi kategori, hafta sonu bölge; böylece aynı nokta iki ayrı yoldan hafızaya bağlanır.

Konumdan nedene, nedenden konuma

Haritada bir noktayı ezberlemek kırılgandır; nedenini bilmek onu sağlamlaştırır. Birkaç eşleştirme bu bağın nasıl kurulduğunu gösterir.

• Afşin-Elbistan'da termik santralin kömür sahasının hemen yanında durması tesadüf değildir. Linyitin ısı değeri düşük olduğu için onu taşımak pahalıya gelir; elektriğe çevirip kabloyla göndermek daha ucuzdur.
• Jeotermal santraller Denizli ve Aydın çevresinde toplanır. Batı Anadolu'da kabuk gerilip kırılmış, yer içi ısısı fay hatları boyunca yüzeye yakın sulara ulaşmıştır.
• Çay Rize ile Artvin arasındaki kıyı şeridini bırakmaz, çünkü bu bitki yıl boyu nem ister ve Doğu Karadeniz yılın bütün aylarında yağış alır.
• Teke ve Taşeli'nin delik deşik yüzeyi kalın kalkerle kış yağışının buluştuğu yerdedir; Erzurum-Kars düzlüğü ise lavın yayılıp katılaşmasıyla oluştu. Kancadaki soruyu çözen ipucu buydu.
• Erciyes kurak İç Anadolu'nun ortasında olduğu hâlde doruğunda buz taşır. Belirleyici olan çevrenin yağışı değil, zirvenin kalıcı kar sınırını aşmasıdır.

Buradan çıkan kural: neden, aday bölgeleri eler. Soru «sıcak suyun fay boyunca yükseldiği» bir yer arıyorsa gözün önce batının grabenlerine gider; «kalkerin eridiği» diyorsa Toros kuşağına ve Sivas'ın jipsli arazisine bakarsın.

Sözel harita: dört köşe ve bir merkez

Kâğıdın ortasına yatık, uzun bir çerçeve çiz ve onu köşelerinden okumaya başla. Kuzeydoğu köşede, Gürcistan sınırının hemen yanındaki kıyıya çay yaz; Artvin'e Murgul bakırını, iç kesimdeki yüksek düzlüğe «Erzurum-Kars: lav platosu, sığır» notunu, Kaçkarlar'a üç küçük sirk gölü koy; Tortum'u kıyıdan uzakta, iç kesimde heyelan seti olarak işaretle. Doğu kenarın ortasına en büyük su lekesini, Van Gölü'nü yerleştir; onun batısına Nemrut, kuzeyine Süphan, doğusuna Erçek gelir; daha doğuda, İran sınırına yakın en yüksek tepeye Ağrı yazılır. Güneydoğu köşede Cilo-Sat'ın vadi buzullarını, Batman ve Adıyaman'ın petrolünü, Suriye sınırına dayanan Harran düzlüğünü Şanlıurfa'nın altına çiz. Güneybatı köşede Antalya Körfezi'nin iki yanına Teke ile Taşeli'yi koy, Teke'nin içine Elmalı polyesini ekle; körfezin kuzeyindeki iç kesime Burdur, Eğirdir ve Beyşehir'den oluşan göl halkasını çiz. Kuzeybatı köşede Zonguldak'ın taş kömürünü, Marmara'nın güneyindeki göl dizisini, Bursa'ya eski buzul izleriyle Uludağ'ı ve Balıkesir'den Eskişehir'e uzanan bor kuşağını işaretle. Merkezde Tuz Gölü'nü, onun güneyinde Konya Ovası'nı, ovanın doğusunda Karapınar'ı, Kayseri'nin hemen güneyinde Erciyes'i, Aksaray ile Niğde arasında Hasan'ı ve ikisinin arasındaki peri bacalarını göster. Bitmiş taslakta merkezin kuru ve volkanik, kuzeyin nemli ve dik, batının kırık ve sıcak sulu olduğu tek bakışta okunur.

Karıştırılan çiftler

Kamp boyunca puanı çoğu zaman birbirine yakın iki adın yer değiştirmesi götürür; ad bilinir, yeri karışır. Bu çiftleri ayrı bir sayfada tutmak işe yarar.

Sınavda harita sorusunu çözme rutini

Görseli okumanın genel sırasını, yani başlık, lejant ve yön okuna bakmayı, oryantasyon modülünde; haritanın türünü ve yer şekillerinin renk, tarama ve kotla nasıl gösterildiğini Harita Bilgisi modülünde çalıştın. O adımlar yerinde kalıyor. Konum sorusuna özgü olarak üstüne dört adım ekle. İlk olarak sorunun hangi katmanı istediğini belirle: göl mü soruluyor, maden mi? İkinci adımda yön ifadesiyle bölgeyi daralt; «Gürcistan sınırına yakın kıyı» dendiğinde aklın doğrudan kuzeydoğu köşeye gitmeli. Üçüncü adımda kalan adayları nedenle sına: bir seçenek o katmana uymayan bir oluşum taşıyorsa ele. Son olarak karıştırılan çiftler sayfasına bak; seçeneklerde bir çiftin iki üyesi birlikte duruyorsa soru büyük olasılıkla tam o ayrımı ölçüyordur.

Kamp düzeni

Kamp iki haftalık bir döngüyle yürür. İlk sekiz gün her sabah bir katman boş taslağa kitapsız çizilir, sonra notlarla karşılaştırılıp eksikler kırmızıyla eklenir. Dokuzuncu ve onuncu günler bölge taramasıdır: taslak dört köşe ve merkez diye beşe bölünür, her parçaya bütün katmanlar birden yığılır. Kalan günlerde bir arkadaşın sözel betim okur, sen noktayı gösterip nedenini söylersin. Hatalar «yer», «ad» ve «neden» başlıklarıyla ayrı not edilir; çiftler sayfasına giren her yeni karışıklık ertesi sabahın ilk işidir.

Haritadan sayıya

Harita bir şeyin nerede olduğunu söyler, ama ne zaman ve ne kadar olduğunu göstermez. Erzurum'un sert kışını, Türkiye nüfusunun yaş yapısını ya da bir ürünün yıllara göre üretimini ancak bir grafik ya da tablo anlatabilir. Kampın ikinci durağı bu okumaya ayrılıyor: aylık sıcaklık ve yağış grafiğinden iklim tipini çıkarmak, nüfus piramidinin tabanına ve tepesine bakarak bir ülkenin hangi evrede olduğunu söylemek, üretim tablosundaki satır ve sütunlardan doğru karşılaştırmayı kurmak.

Örnek 1 — Betimden göle

Soru: Doğu Anadolu'da, Türkiye'nin en büyük gölünün doğu kıyısına yakın duran ve ders kitaplarında lavın önünü kapatmasıyla oluştuğu anlatılan küçük göl hangisidir?

• A) Erçek
• B) Nazik
• C) Meke
• D) Tortum
• E) Sera

Çözüm: En büyük göl Van'dır; volkanik set gölleri arasında onun doğusunda kalan Erçek'tir. Nazik de volkanik settir ama gölün kuzeybatısındadır. Meke Karapınar'da bir maar, Tortum ve Sera heyelan set gölüdür. Cevap: A.

Örnek 2 — Santral neden orada?

Soru: Afşin-Elbistan'daki termik santralin kömür sahasının hemen yanında kurulmasının başlıca nedeni hangisidir?

• A) Sahanın bir limana yakın olması
• B) Linyitin ısı değerinin düşük ve taşınmasının pahalı olması
• C) Çevrede jeotermal kaynak bulunması
• D) Linyitin yalnız bu ilde çıkarılması
• E) Bölgede rüzgârın sürekli esmesi

Çözüm: Isı değeri düşük kömürü uzağa taşımak kârlı değildir; onu yerinde elektriğe çevirip kabloyla göndermek daha ucuzdur. Linyit Soma, Tunçbilek ve Çan'da da çıkarıldığı için D yanlıştır. Cevap: B.

Örnek 3 — Körfezin iki yakası

Soru: Bir harita sorusunda Antalya Körfezi'nin doğusunda, kalkerin eritilmesiyle dolinlerle kaplanmış plato işaretlenmiştir. Bu plato hangisidir?

• A) Teke
• B) Haymana
• C) Taşeli
• D) Erzurum-Kars
• E) Cihanbeyli

Çözüm: İki karstik plato körfezin iki yanındadır: batıda Teke, doğuda Taşeli. Haymana ile Cihanbeyli yatay tortul tabakalı, Erzurum-Kars lav platosudur. Cevap: C.

Örnek 4 — Üç katmanın kesiştiği nokta

Soru: İç Anadolu'nun güneyinde bir ilçe şu üç notla tanıtılıyor: rüzgârın toprak savurduğu kurak düzlük, yer altı boşluklarının çökmesiyle açılan obruklar ve gaz patlamasıyla oluşmuş bir maar gölü. Bu ilçe hangisidir?

• A) Seydişehir
• B) Elmalı
• C) Cihanbeyli
• D) Haymana
• E) Karapınar

Çözüm: Rüzgâr katmanında, karst katmanında ve göl katmanında aynı ad geçiyor: Konya Ovası'nın doğusundaki Karapınar, Meke Gölü de buradadır. Seydişehir boksitle, Elmalı polyeyle anılır. Cevap: E.

• Teke ile Taşeli'nin yönünü çevirmek. İkisi de karstik platodur; ayıran tek ipucu Antalya Körfezi'ne göre batıda mı doğuda mı durdukları.
• Her yüksek düzlüğü kalkerli sanmak. Erzurum-Kars lav, Teke ve Taşeli kalker, Çatalca-Kocaeli aşınım platosudur; soru çoğu zaman oluşumu sorar.
• Tortum'u kıyıya koymak. Heyelan gölleri Karadeniz dağlarıyla ilişkilidir, ama Tortum Kuzeydoğu Anadolu'nun iç kesimindedir; kıyıdaki örnek Trabzon'daki Sera'dır.
• Van Gölü'nü tuzlu diye işaretlemek. Kapalı çanaktadır ama suyu sodalıdır; tuzlu göl katmanına Tuz Gölü, Burdur ve Acıgöl girer.
• Karstı yalnız kalkere bağlamak. Sivas çevresindeki dolinler jips arazisinde gelişmiştir; harita sorusunda bu nokta Toros kuşağının dışında kalır.