Türkiye'de afetler ve afet yönetimi

Rize'de oturan Zeynep, ailesi Antalya'ya taşınmaya karar verince iki ev arasındaki tuhaf ayrımı ilk kez düşündü. Babaannesi her bahar, evin üstündeki çay bahçesinde toprağın çatlayıp çatlamadığına bakar, sağanak yağdığında dere kenarındaki kümese gitmeyi yasaklardı. Antalya'daki yeni komşuları ise yamaçtaki çam ormanına bakıp «Ağustosta mangal yakan olursa hemen haber ver» demişti. Okuldaki ilk tatbikatta da öğretmen sınıfa mahalledeki toplanma alanının yerini sordu, Zeynep bilmiyordu. Aynı ülkede iki şehir, iki ayrı kaygı. Hangi bölgenin hangi afetle anıldığını neye bakarak bilebiliriz ve hazırlık kimin işidir?

• Heyelan, sel, çığ, kuraklık, orman yangını ve erozyonun Türkiye'de yoğunlaştığı bölgeleri doğal ve beşerî nedenleriyle eşleştirirsin.
• Afet döngüsünün dört aşamasını sıralayıp bir önlemin hangi aşamaya ait olduğunu belirlersin.
• Risk yönetimi ile kriz yönetimini ayırır, AFAD'ın, yerel yönetimlerin ve gönüllülerin görevlerini örnekle açıklarsın.
• Afetten önce, afet anında ve afetten sonra yapılması gereken davranışları duruma göre seçersin.

Neden bu topraklar?

Türkiye'nin afetlere açık olmasının kökü yer şekillerinde ve iklimde yatar. Ülke, Alp–Himalaya kuşağının genç ve hâlâ hareketli bir parçasının üzerindedir; dağları kıyıya koşut uzanır, vadileri dar ve yamaçları diktir. İklim de tek tip değildir: kuzeyde yılın her mevsimi yağış alan nemli yamaçlar, güneyde ve batıda yazı kurak kıyılar, içeride yarı kurak platolar, doğuda uzun ve karlı kışlar vardır. Her iklim tipi kendi tehlikesini üretir. Üstelik nüfus kıyı ovalarında, vadi tabanlarında ve büyük kentlerde toplanmıştır; doğanın tehlikesi kalabalıkla buluştuğunda zarar büyür.

Bir önceki derste olayın kendisini, yani doğal olayın ne zaman afete dönüştüğünü konuştuk. Bu derste soru başka: Türkiye haritasında hangi tehlike nerede yoğunlaşır ve toplum bu tehlikeye karşı nasıl örgütlenir?

Deprem: kırık hatların izinde

Depremlerin ülkedeki dağılışını fay kuşakları belirler. Depremler dersinde çizdiğin üç hattı hatırla: Karlıova'dan Saros'a uzanan Kuzey Anadolu, Karlıova'dan Hatay yönüne inen Doğu Anadolu ve Ege'nin graben ovalarını sınırlayan Batı Anadolu fay sistemi. Bu derste onları yeniden anlatmıyoruz; yalnız şunu ekliyoruz: deprem, ülkenin en geniş alanı ve en kalabalık nüfusu etkileyebilen afet türüdür, bu yüzden afet yönetiminin büyük kısmı ona göre kurulur. Yapı denetimi ve zemin etüdü gibi önlemler deprem için doğmuş olsa da sel ve heyelan riskini de azaltır.

Heyelan: Karadeniz'in kayan yamaçları

Önceki derste heyelanı yamaçtan kopup kayan bir kütle olarak tanıdın. Türkiye'de onun en sık anıldığı yer Karadeniz Bölgesi'dir; ders kitapları bunu aynı yamaçta buluşan üç koşulla açıklar:

• Eğim: Kıyıya koşut dağlar denize dik iner; düzlük azdır.
• Yağış: Yılın hiçbir ayı kurak geçmez. Islanan toprak hem ağırlaşır hem gevşer.
• Kil: Suyu emen killi tabaka kayganlaşır; üstündeki toprak bu tabakanın üzerinde bir kızak gibi kayar.

Doğu Anadolu'da da ilkbaharda karların erimesiyle heyelan görülebileceği okul kitaplarında belirtilir. İnsan etkisi de vardır: yol yapmak için yamacın eteğini kesmek, ormanı açmak ve suyu yamaca kontrolsüz bırakmak dengeyi bozar. Zeynep'in babaannesinin baktığı çatlaklar, kaymanın önceden verdiği işaretlerdendir. Önlem olarak yamaca istinat duvarı yapılır, toprağın içindeki su drenajla uzaklaştırılır, yamaç ağaçlandırılır ve riskli alana yeni yapı izni verilmez.

Sel ve taşkın: dere yatağı kimin?

Kısa sürede düşen yoğun yağış akarsuyun yatağına sığmadığında taşkın olur; su ve taşıdığı malzeme çevreye zarar verecek biçimde yayıldığında buna sel denir. Türkiye'de iki kuşak öne çıkar. Karadeniz kıyılarında dik ve dar vadiler, bol yağışı birkaç saat içinde vadi tabanına toplar. Akdeniz ve Ege kıyılarında ise yaz kuraklığından sonra gelen ani sağanaklar sert toprağa sızamaz ve yüzeyden akar. Ders kitapları büyük kentlerde de ani sağanakların taşkına yol açabildiğini anlatır; beton ve asfalt suyu emmediği için yağmur suyu kanalları kısa sürede dolar.

Selin beşerî tarafı çoğu zaman dere yataklarında saklıdır. Kurak aylarda kupkuru görünen bir dere yatağına ev, iş yeri ya da yol yapılırsa su bir gün o yatağı geri ister. Önlemler: dere yataklarını yapılaşmaya kapatmak, yukarı havzayı ağaçlandırmak, set ve taşkın kanalı yapmak, kent içinde suyu emen yeşil alanları korumak.

Çığ: yüksek ve karlı yamaçlar

Çığ, eğimli bir yamaçta biriken kar kütlesinin hızla aşağı kaymasıdır. Kalın kar örtüsü, dik ve ağaçsız yamaç ve ilkbaharda ani ısınma çığın başlıca koşullarıdır. Ders kitapları çığ tehlikesini Doğu Anadolu'da karın aylarca erimeden kaldığı dağlık alanlar ile Doğu Karadeniz'in yüksek yamaçları için anlatır. Bu alanlarda yerleşmeler genellikle dağınık ve seyrek olduğu için yollar ve kış aylarında ulaşım özellikle etkilenir. Çığ yolu üzerine yapı yapmamak, yamaçlara çığ tutucu çitler kurmak ve ağaçlandırmak başlıca önlemlerdir.

Kuraklık, yangın ve erozyon: yavaş ve hızlı kurak afetler

Kuraklık yavaş gelir. Birkaç mevsim üst üste beklenenden az yağmur düşünce belirir; önce tarla ve mera, sonra baraj gölleri ve yer altı suyu etkilenir. Yarı kurak iklime sahip İç Anadolu ile Güneydoğu Anadolu kuraklığa en açık bölgeler olarak gösterilir. Sulama suyunun tasarruflu kullanılması, damla sulama ve kuraklığa dayanıklı ürün seçimi zararını azaltır.

Orman yangını ise birkaç saatte yayılabilir. Akdeniz ve Ege kıyılarında yaz uzun, sıcak ve kurak geçer; reçineli kızılçam ormanları ve kuru otlar kolay tutuşur, rüzgâr alevi yamaç boyunca taşır. Okul kitapları tutuşmayı sıkça insan ihmaline bağlar; piknikte söndürülmeden bırakılan ateş, yola fırlatılan sigara ve anız yakma en çok verilen örneklerdir. Yangın şeritleri, gözetleme kuleleri, ormana yakın alanda ateş yakma yasağı ve erken ihbar başlıca önlemlerdir.

Erozyon, toprak tipleri dersinde gördüğün gibi seyrek bitki örtüsü, eğim, kuraklık ve sağanağın birleşmesiyle hızlanır. Türkiye'de özellikle İç Anadolu'da rüzgâr ve su erozyonu öne çıkar. Erozyon tek bir günde afet gibi görünmez; ama yangın ya da aşırı otlatmayla açılan çıplak yamaç sonraki sağanakta sele ve heyelana kapı açar. Bu yüzden ağaçlandırma, aynı anda birkaç afete karşı yapılan bir yatırımdır.

Afet türü – bölge tablosu

Sözel harita: Türkiye'de afet riski

Bir Türkiye taslağı çiz ve tehlikeleri renk kalemleriyle işaretle. Önce kırmızıyla deprem kuşaklarını çiz: kuzeyde doğudan batıya uzanan yay, Karlıova'dan güneybatıya inen hat ve Ege kıyısındaki kısa, koşut çizgiler. Sonra Karadeniz kıyısını Zonguldak'tan Artvin'e kadar kahverengi taramayla kapla, yanına «heyelan» yaz; aynı kıyı boyunca vadilerin ağzına mavi oklar çizerek «sel» notunu düş. Mavi okları güney ve batı kıyısına, Antalya'dan İzmir'e doğru da sürdür.

Kuzeydoğuya, Erzurum ile Hakkari arasındaki yüksek alana ve Rize'nin arkasındaki dağlara beyaz üçgenler koy; bunlar çığ işaretin. Ülkenin ortasına, Konya ve çevresine sarı bir leke sür, «kuraklık» ve «erozyon» yaz; sarıyı güneydoğuya, Şanlıurfa yöresine kadar uzat. Son olarak Akdeniz ve Ege kıyısının ormanlık yamaçlarına, Muğla ve Antalya çevresine küçük turuncu alevler serp.

Bittiğinde haritada boş yer kalmadığını görürsün. Kuzey kıyısı suyla, güney ve batı kıyısı ateş ve sağanakla, iç kesim kuraklıkla, doğunun yüksek kesimi karla anılır; kırmızı çizgiler ise üçünün üstünden geçer.

Afet döngüsü: dört aşama

Afetle mücadele, bir olayla başlayıp biten iş olarak değil, dönen bir çark olarak düşünülür. Afet döngüsü dört aşamadan oluşur:

1. Zarar azaltma: Tehlikenin insana ve yapıya ulaşmasını kalıcı olarak engellemek. Zemin etüdü, yapı denetimi, dere yatağını imara kapatmak, ağaçlandırma, istinat duvarı.
2. Hazırlık: Olay geldiğinde ne yapılacağını önceden planlamak. Afet çantası, aile afet planı, tatbikat, eğitim, erken uyarı sistemi, toplanma alanlarının belirlenmesi.
3. Müdahale: Olay anında ve hemen ardından can kurtarmak. Arama kurtarma, ilk yardım, yangın söndürme, tahliye, geçici barınma, beslenme.
4. İyileştirme: Hayatı olağan düzene döndürmek. Altyapının onarımı, kalıcı konut, eğitim ve sağlık hizmetlerinin yeniden başlaması, psikososyal destek.

İyileştirme aşamasında yeni yapılar eskisinden güvenli yere ve sağlam biçimde kurulursa döngü yeniden zarar azaltmaya bağlanır. Çarkın dönmesi bu yüzden önemlidir: her olaydan çıkarılan ders bir sonraki hazırlığı güçlendirir.

Risk yönetimi mi, kriz yönetimi mi?

İlk iki aşama olaydan önce yapılır ve birlikte risk yönetimi adını alır; amaç zararı başlamadan küçültmektir. Son iki aşama olay sırasında ve sonrasında yürür; buna kriz yönetimi denir ve amaç ortaya çıkmış zararı yönetmektir. Ders kitapları, kaynağın ve dikkatin risk yönetimine kaydırılmasının daha az kayıp ve daha düşük maliyet getirdiğini vurgular. Bir öğrencinin aklında kalacak kısa ayrım şudur: dere yatağına ev yapılmasını engellemek risk yönetimi, taşkından sonra evleri boşaltıp aileleri çadırlara yerleştirmek kriz yönetimidir.

AFAD, yerel yönetimler ve gönüllüler

Türkiye'de afet ve acil durumlarla ilgili çalışmaları ülke çapında planlayan ve eş güdümleyen kurum AFAD'dır (Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı). İçişleri Bakanlığına bağlı olarak çalışır; afet öncesinde risk çalışmalarını ve planları hazırlar, eğitim ve tatbikat düzenler, afet sırasında müdahaleyi yönetir, sonrasında iyileştirme çalışmalarını yürütür. İllerde bu iş il AFAD müdürlükleri ve valilikler aracılığıyla yapılır.

Yerel yönetimler, yani belediyeler, işin zemin kısmındadır: imar planı yapar, yapı ruhsatı verir, itfaiyeyi yönetir ve mahallelerdeki toplanma alanlarını belirleyip tabelalarla işaretler. Bir binanın dere yatağına mı, sağlam zemine mi yapılacağı çoğu zaman bu masada karara bağlanır. Gönüllüler ise bir yardım halkasıdır: arama kurtarma dernekleri, Kızılay ve AFAD'ın eğitimli gönüllüleri müdahale ve iyileştirme aşamalarında görev alır. Ders kitapları afet bilincinin aileden başladığını da hatırlatır: hazırlıklı bir hane, yardım ekibinin ulaşamadığı ilk saatlerde kendi güvenliğini sağlayabilir.

Önce, sırası, sonrası: bireyin yapacakları

Afetten önce oturulan binanın sağlamlığı uzmana inceletilir, yeni yapıda zemin etüdü ve yapı denetimi aranır. Dolap ve raflar duvara sabitlenir. Afet çantasına su, bozulmayan yiyecek, el feneri, yedek pil, düdük, ilk yardım malzemesi, düzenli kullanılan ilaçlar ve kimlik fotokopileri konur. Aile afet planında buluşma yeri, şehir dışında yaşayan bir iletişim kişisi ve evin hangi köşesinin güvenli olduğu kararlaştırılır. Okul ve iş yerindeki tatbikatlara katılmak da bu aşamanın parçasıdır.

Afet anında davranış türe göre değişir. Sarsıntıda genel kabul gören öneri çök-kapan-tutundur. Selde dere yatağından ve alçak yerlerden uzaklaşıp yüksek bir yere çıkılır; akan suya yürüyerek ya da araçla girilmez, çünkü diz yüksekliğindeki akıntı bile insanı devirebilir. Orman yangınında yangın hemen 112'ye bildirilir; alevler yamaç yukarı daha hızlı ilerlediği için yamaç yukarı kaçılmaz ve yetkililerin tahliye yönlendirmesine uyulur.

Afetten sonra önceden öğrenilen toplanma alanına gidilir. İlk yardım bilgisi olmayan biri ağır yaralıyı gelişigüzel hareket ettirmemeli, yardım çağırmalıdır. Hasarlı yapılara girilmez, resmî duyurular izlenir. Evini kaybedenler için çadır ya da konteyner kentlerde geçici barınma, ardından kalıcı konut sağlanır.

Döngü – yapılacaklar tablosu

Doğanın getirdiği ile insanın biriktirdiği

Bu derste tehlikeyi doğa getiriyordu, insan ise zararın boyunu büyütüp küçültüyordu. Bazı zararlarda yön tersine döner: kaynağı baca, egzoz, atık su ya da tarlaya serpilen ilaçtır ve bir sabah ansızın değil, hava, su ve toprak kendini temizleyemeyecek kadar yüklendiğinde görünür hâle gelir. Sıradaki derste bu üç ortamın kirlenmesini, kaynaklarından önlemlerine kadar izleyeceğiz.

Örnek 1 — Kızaktaki toprak

Soru: Bir yamaçta, birkaç gün süren yağıştan sonra toprak kütlesi altındaki tabaka üzerinde kayarak aşağıdaki yola inmiştir. Yamacın eğimli, yağışın her mevsime yayıldığı ve alt tabakanın killi olduğu bilinmektedir. Bu olay ve bölge için en uygun eşleştirme hangisidir?

• A) Çığ — Doğu Anadolu'nun karlı dağları
• B) Erozyon — İç Anadolu
• C) Heyelan — Karadeniz Bölgesi
• D) Orman yangını — Ege kıyıları
• E) Kuraklık — Güneydoğu Anadolu

Çözüm: Kütlenin bir tabaka üzerinde kayması heyelanın tanımıdır. Eğim, her mevsim yağış ve killi tabaka bir araya geldiğinde ders kitaplarının işaret ettiği bölge Karadeniz'dir. Çığ kar kütlesinin kaymasıdır; erozyon ise toprağın tane tane taşınmasıdır, bir kütlenin kayması değildir. Cevap: C.

Örnek 2 — Hangi aşama?

Soru: Bir belediye, son yıllarda taşkın görülen bir derenin iki yakasını imar planında yapılaşmaya kapatmış ve dere boyunca ağaçlandırma başlatmıştır. Bu çalışma afet döngüsünün hangi aşamasına aittir?

• A) Müdahale
• B) Zarar azaltma
• C) İyileştirme
• D) Kriz yönetimi
• E) Tahliye

Çözüm: Çalışma olaydan önce yapılıyor ve tehlikenin insana ulaşmasını kalıcı olarak engellemeyi amaçlıyor; bu zarar azaltmadır. Müdahale ve iyileştirme olaydan sonraya aittir, kriz yönetimi bu ikisinin ortak adıdır, tahliye ise müdahalenin bir parçasıdır. Cevap: B.

Örnek 3 — Önce mi, sonra mı?

Soru: Aşağıdakilerden hangisi kriz yönetimi kapsamında değerlendirilir?

• A) Okulda deprem tatbikatı yapılması
• B) Yeni bir yapı için zemin etüdü yaptırılması
• C) Aile afet planının hazırlanması
• D) Yamaçlara çığ tutucu çit kurulması
• E) Selden etkilenen ailelerin geçici barınma alanına yerleştirilmesi

Çözüm: Kriz yönetimi, olay yaşandıktan sonraki müdahale ve iyileştirmeyi kapsar. Tatbikat, zemin etüdü, aile planı ve çığ çiti olaydan önce yapılan risk yönetimi adımlarıdır. Geçici barınma ise olaydan sonra sağlanır. Cevap: E.

Örnek 4 — Kurak yazın ardından

Soru: Antalya'ya yakın, kıyıda yer alan bir ilçeye yazın birkaç ay neredeyse hiç yağmur düşmemiş, ardından sonbaharda kısa ve şiddetli bir sağanak gelmiştir. Aynı ilçede bu iki dönemde sırasıyla en çok beklenen afetler hangileridir?

• A) Orman yangını, sel
• B) Çığ, heyelan
• C) Kuraklık, çığ
• D) Heyelan, orman yangını
• E) Sel, çığ

Çözüm: Uzun, sıcak ve kurak yaz kızılçam ormanlarını ve kuru otu tutuşmaya hazır hâle getirir. Kuraklığın sertleştirdiği toprak, ardından gelen ani sağanağı emmez; su yüzeyden akarak sele dönüşür. Akdeniz kıyısında çığ için gereken kalın kar örtüsü yoktur. Cevap: A.

• Heyelan ile erozyonu karıştırmak. Heyelanda bir kütle bütün hâlinde kayar; erozyonda toprak su ya da rüzgârla tane tane taşınır. Soruda «killi tabaka», «yamaç kaydı» varsa heyelan, «bitki örtüsünün tahribi», «toprak kaybı» varsa erozyon düşün.
• Hazırlık ile müdahaleyi karıştırmak. Tatbikat bir müdahale gibi görünür ama olaydan önce yapıldığı için hazırlık aşamasıdır. Belirleyici olan etkinliğin türü değil, zamanıdır.
• Risk yönetimini olay sonrasına yazmak. Risk yönetimi zarar azaltma ile hazırlığı, kriz yönetimi müdahale ile iyileştirmeyi kapsar. «Önlem» sözcüğü görünce hemen risk yönetimini seçmeden önce olaydan önce mi sonra mı yapıldığına bak.
• Orman yangınını Karadeniz'e yerleştirmek. Karadeniz ormanları gürdür ama yaz kuraklığı yoktur; yangın riskinin yoğunlaştığı yer yazı uzun, sıcak ve kurak geçen Akdeniz ve Ege kıyılarıdır.
• Afet yönetimini tek kuruma bırakmak. AFAD eş güdümü sağlar; imar, ruhsat ve toplanma alanı belediyenin, ilk saatlerdeki güvenlik ise hanenin ve gönüllülerin işidir.