Doğal afetler

Bayram dönüşü otobüs Artvin'e inen virajlı yolda yavaşladı. Cama yaslanan Kaan, yolun kenarındaki kesik yamacın çelik bir ağla sarıldığını, dibinde de beton bir duvar yükseldiğini gördü. Tabelada «Heyelan bölgesi, dikkatli sürünüz» yazıyordu. Muavin, birkaç yıl önce yağmurlu bir gecede o yamaçtan toprak indiğini anlattı. Kaan o sabah haberlerde Güney Asya'da nehirlerin taştığını okumuştu. Aklına takıldı: yağmur her yere yağıyor, yamaç her dağda var. Ama bazı yerlerde yağmur yalnızca bir hava durumu haberi olarak kalırken başka yerlerde yol kapanıyor, evler boşaltılıyor. Aradaki fark doğada mı, yoksa insanın nereye ve nasıl yerleştiğinde mi?

• Doğal olay ile doğal afet arasındaki ayrımı, verilen bir durumda insan ve yerleşme üzerindeki etkiye bakarak belirlersin.
• Afetleri kaynağına göre jeolojik, meteorolojik ve biyolojik diye gruplar, her birini tetikleyen doğal ve beşeri etmenleri eşleştirirsin.
• Dünya haritası üzerinde levha sınırlarını, muson sahasını ve tropikal fırtına kuşaklarını afet türleriyle ilişkilendirirsin.
• Bir yerleşmede afet riskini büyüten insan kaynaklı etmenleri saptar, riski azaltacak önlemleri önerirsin.

Olay ne zaman afete dönüşür?

Issız bir dağ yamacında toprak kütlesi aşağı kaysa da, kimsenin yaşamadığı bir vadide dere taşsa da doğa kendi işini yapmış olur. Bunlar doğal olaydır: yağış, rüzgâr, yer sarsıntısı, yamaçtaki kayma yeryüzünün sürekli işleyen süreçleridir. Aynı olay bir köyün evlerine, bir şehrin yollarına, tarlalara ya da insanlara zarar verdiğinde adı değişir. Doğal afet, doğal kaynaklı bir olayın insanları, yerleşmeleri ve ekonomik etkinlikleri etkileyerek can ve mal kaybına yol açması, toplumun olağan yaşamını kesintiye uğratmasıdır. Ders kitaplarında afetin bir ölçütü daha vurgulanır: etkilenen toplum, ortaya çıkan zararla kendi olanaklarıyla baş edemez ve dışarıdan desteğe ihtiyaç duyar.

Bu tanımda belirleyici olan şiddetten çok muhataptır. Güçlü bir fırtına açık okyanusta bir doğa olayı olarak kalır; daha zayıf bir fırtına, çatıları sağlam bağlanmamış bir kıyı kasabasını vurduğunda afete dönüşebilir. Depremler dersinde sarsıntı için kurulan tehlike ve risk ayrımı burada bütün afet türlerine yayılır. Doğal süreç bir olasılık sunar, o olasılığın kayba dönüşüp dönüşmeyeceğini yerleşmenin yeri, yapıların niteliği ve toplumun hazırlığı belirler.

Afetler kaynaklarına göre gruplanır. Yerin iç ve dış kuvvetlerinden doğanlara jeolojik (yer kaynaklı), atmosferdeki süreçlerden doğanlara meteorolojik (iklim kaynaklı), canlıların yol açtıklarına biyolojik afet denir. Bir afet çoğu zaman tek kaynakla sınırlı kalmaz: şiddetli bir yağış heyelanı başlatabilir, deniz tabanındaki bir deprem kıyıya dev dalgalar gönderebilir.

Yerin içinden ve yamaçtan gelenler

Deprem yer kaynaklı afetlerin en geniş etkili olanıdır; oluşumunu, büyüklük ile şiddet farkını ve sarsıntı anındaki davranışı Depremler dersinde gördün. Deniz tabanında oluşan güçlü bir depremin ya da denizaltı heyelanının suyu yerinden oynatmasıyla kıyıya ulaşan büyük dalgalara tsunami denir. Volkan patlaması ise magmanın yeryüzüne çıkışıyla lav akıntısı, kül yağışı ve zehirli gaz yayar; Volkanizma dersindeki kuşaklar bu tehlikenin de haritasıdır.

Heyelan (toprak kayması), eğimli bir yamaçtaki toprak ya da kaya kütlesinin yerçekimiyle aşağı doğru kaymasıdır. Kütleyi harekete geçiren birkaç koşul vardır. Eğim arttıkça yerçekiminin yamaç boyunca çeken payı büyür. Uzun süren yağış ya da hızlı kar erimesiyle toprağa sızan su ağırlığı artırır ve taneler arasındaki tutunmayı zayıflatır. Su geçirmeyen bir kil katmanı, üstündeki ıslak toprağın kayacağı kaygan bir yüzey oluşturur. Ağaç kökleri toprağı bir ağ gibi tuttuğu için bitki örtüsünün yok edilmesi yamacı savunmasız bırakır. İnsanın açtığı yol yarmaları ve kazılar yamacın eteğini, yani onu aşağıdan destekleyen kısmı kestiği için kaymayı kolaylaştırır. Bir deprem de zaten dengesi bozulmuş yamacı harekete geçirebilir.

Kaya düşmesi heyelandan hızlıdır ve kütle kaymaz, serbestçe düşer. Dik yamaçlardan ve yarlardan kopan bloklar aşağıdaki yola ya da evlere çarpar. Kayaçtaki çatlaklara dolan suyun donup genişlemesi, gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı blokları zamanla gevşetir. Kaan'ın gördüğü çelik ağ ve beton duvar, yamaç eteğindeki bu iki tehlikeye karşı alınan önlemlerdir. Ağaçlandırma, yamaçtaki suyun kanallarla uzaklaştırılması ve istinat duvarları da aynı amaca hizmet eder.

Atmosferden gelenler

Sel ve taşkın en sık karşılaşılan meteorolojik afetlerdendir. Kısa sürede çok yağış bırakan sağanaklar ya da ilkbaharda ani kar erimesi akarsuyun taşıyabileceğinden fazla su getirir ve akarsu yatağından taşar. Zarar büyük ölçüde insanın yer seçimine bağlıdır. Dere yataklarına ve taşkın ovalarına kurulan evler, suyun zaten yayıldığı alana yerleşmiş olur. Betonlaşma da suyu toprağa sızdırmadığı için yüzeyde akan su miktarını artırır; asfalt ve beton kaplı bir mahallede yağmur birkaç dakikada sokakları doldurabilir. Bitki örtüsü kaldırılmış yamaçlar da aynı biçimde suyu tutamaz.

Çığ, dağ yamacında biriken kar kütlesinin aşağı kaymasıdır. Dik yamaç, kalın ve gevşek bir kar örtüsü, eski karın üstüne kısa sürede düşen yeni kar ve havaların aniden ısınması çığ olasılığını artırır. Ağaçlık yamaçlarda kar daha iyi tutunur; ormanı kesilmiş eğimli alanlar bu yüzden daha tehlikelidir.

Kuraklık, bir bölgede yağışın uzun süre olağan düzeyin altında kalmasıdır. Öteki afetler birkaç dakika ya da birkaç gün içinde yaşanırken kuraklık aylar, hatta yıllar içinde yavaş yavaş belirir. Sonucu tarım ürünlerinde düşüş, su kaynaklarında azalma, hayvancılıkta kayıptır.

Fırtına ve hortum rüzgârın yıkıcı gücüyle ilgilidir. Sıcak okyanuslar üzerinde doğan büyük tropikal siklonlar bulundukları yere göre farklı adlar alır: Atlas Okyanusu ve Karayipler'de kasırga (hurricane), Batı Pasifik'te tayfun. Kıyıya vurduklarında hem rüzgâr hem yağış hem de denizin kabarması zarar verir. Hortum ise dar bir alanda dönen, çok kısa ömürlü ama sert bir hava girdabıdır.

Dolu, gelişmiş bulutlarda donan su damlalarının buz taneleri hâlinde düşmesidir; birkaç dakikada ürünü toprağa serer, araç ve çatılara zarar verir. Don, sıcaklığın sıfırın altına düşmesiyle bitki dokusunda suyun donmasıdır. Özellikle ilkbaharda çiçek açmış meyve ağaçlarını vuran geç donlar bütün bir yılın ürününü düşürebilir.

Orman yangını, kuru ve sıcak havanın, düşük nemin ve rüzgârın birleştiği dönemlerde hızla yayılır. Yıldırım düşmesi gibi doğal bir nedenle başlayabileceği gibi insan kaynaklı da olabilir: söndürülmemiş bir ateş, atılan bir sigara ya da anız yakma gibi. Kaynaklarda yangınların önemli bir kısmının insan etkinliğiyle başladığı belirtilir; bu yüzden bazı sınıflandırmalar orman yangınını doğal afetler arasında, bazıları ise insan kaynaklı afetler arasında ele alır.

Canlılardan gelenler

Biyolojik afetler canlıların yol açtığı geniş çaplı zararlardır. Hızla yayılan salgın hastalıklar bu grubun en bilinen örneğidir; kalabalık yerleşmeler ve hızlı ulaşım yayılmayı kolaylaştırır. Tarım alanlarını kısa sürede tüketen böcek istilaları da aynı grupta anılır. Bu tür afetlerin yönetimi sağlık ve tarım kurumlarının alanına girer; coğrafya, yayılmanın nüfus yoğunluğu ve ulaşım ağıyla ilişkisine bakar.

Afetleri tek tabloda toplamak

Sözel harita: dünyanın afet kuşakları

Önüne bir dünya haritası koy ve kırmızı kalemi al. Pasifik Okyanusu'nun kıyılarını bir halka gibi çiz: Güney Amerika'nın batı kıyısından kuzeye, Kuzey Amerika'nın batısından Alaska'ya, oradan Japonya, Filipinler ve Endonezya'ya inen bu halka Pasifik Ateş Çemberi'dir; deprem ve volkanların en yoğun olduğu kuşak burasıdır. İkinci kırmızı çizgiyi Atlas Okyanusu'nun doğusundan, Akdeniz'in kuzeyinden geçirerek Anadolu ve İran üzerinden Himalayalar'a uzat. Bu Alp-Himalaya kuşağı depremlerin ikinci büyük hattıdır; Türkiye de bu çizginin üzerinde kalır.

Şimdi mavi kaleme geç. Hindistan, Bangladeş, Güneydoğu Asya ve Çin'in güneyini taralı bir alanla göster: burası yaz yağmurlarının bir anda boşaldığı muson Asyasıdır, sel ve taşkınlar en çok bu sahada görülür. Yeşil kalemle sıcak okyanuslar üzerinde, ekvatorun biraz kuzeyinde ve güneyinde üç girdap çiz: Karayipler ile Meksika Körfezi'ne, Filipinler'in doğusundaki Batı Pasifik'e ve Bengal Körfezi'ne. Bunlar tropikal fırtına kuşaklarıdır. Ekvatorun tam üstüne girdap çizme; siklonlar orada doğmaz.

Kahverengi kalemle Sahra'nın güney kenarını, Sahel şeridini işaretle; kuraklığın en çok anıldığı yerlerden biridir. Son olarak beyaz bir kalemle Alpler'e ve Himalayalar'a kar tanesi koy, çığın dünyadaki başlıca sahnesi yüksek dağlardır. Kuzey Amerika'nın iç kesimlerindeki geniş ovalara küçük bir burgu çiz; hortumların sık görüldüğü alan orasıdır.

Riski insan büyütür

Haritadaki kuşaklar tehlikenin nerede yoğunlaştığını gösterir; kaybın büyüklüğünü ise çoğu zaman insanın kararları belirler. Yanlış yer seçimi ilk sırada gelir: dere yatağına, heyelanlı yamaca, çığ yoluna ya da aktif bir fayın üstüne kurulan ev, tehlikeyi kendi kapısına çağırır. Plansız ve denetimsiz yapılaşma zemine ve yönetmeliğe uymayan binalar doğurur. Ormansızlaşma hem heyelanı hem selleri hem de çığı kolaylaştırır, çünkü bitki örtüsü suyu ve karı tutan doğal bir kalkandır. Eğimli tarlaların yamaç aşağı sürülmesi toprağı gevşetir, şehirlerde dere yataklarının kapatılıp üstüne yol yapılması suyun kaçacak yerini daraltır.

Aynı mantık tersine de işler. Afet tehlikesi haritalarına göre yer seçmek, yamaçları ağaçlandırmak, dere yataklarını açık tutmak ve yapıları denetlemek kaybı küçültür. Doğal olayı durdurmak çoğu zaman mümkün olmaz; afete dönüşüp dönüşmeyeceği ise büyük ölçüde toplumun elindedir.

Bu ders afetleri dünyanın genel haritası üzerinde tanıttı. Sıradaki derste o harita Türkiye'ye yaklaşıyor: deprem, heyelan, sel ve çığın ülkenin hangi bölgelerinde yoğunlaştığı, AFAD'ın görevleri ve afet yönetiminin afet öncesi, sırası ve sonrası diye ayrılan evreleri.

Örnek 1 — Olay mı afet mi?

Soru: Aşağıdaki durumlardan hangisi doğal afet olarak nitelendirilebilir?

• A) Issız bir vadide dere suyunun bahar aylarında yükselmesi
• B) Açık okyanusta bir fırtınanın oluşup kıyıya ulaşmadan dağılması
• C) Bir köyün evlerinin bulunduğu yamaçta toprak kaymasıyla yolların ve evlerin hasar görmesi
• D) Yüksek bir dağda kimsenin bulunmadığı bir yamaçta küçük bir çığ düşmesi
• E) Çölde bir kum fırtınasının kimseye ulaşmadan dinmesi

Çözüm: Afetin ölçütü olayın büyüklüğü değil, insanı ve yerleşmeyi etkileyip etkilemediğidir. C dışındaki dört seçenekte süreç işler ama zarar gören kimse yoktur; bunlar doğal olaydır. Yalnız C'de yamaç hareketi evlere ve yollara ulaşmıştır. Cevap: C.

Örnek 2 — Yamacı ne kaydırdı?

Soru: Bir yolun açılması için yamacın eteği kesilmiş, yamaçtaki çam ağaçları da kaldırılmıştır. Yamaçta yağışlı bir haftanın ardından toprak kütlesi yola inmiştir. Bu olayda insan kaynaklı etmenler hangisinde birlikte verilmiştir?

• A) Yağışın uzun sürmesi ve yamacın eğimi
• B) Yamaç eteğinin kesilmesi ve bitki örtüsünün kaldırılması
• C) Kil katmanının bulunması ve yağış
• D) Yamacın eğimi ve kil katmanı
• E) Yerçekimi ve yağış

Çözüm: Eğim, yağış, kil ve yerçekimi doğanın kendi koşullarıdır. Yol yarması yamacı aşağıdan destekleyen kısmı ortadan kaldırmış, ağaçların kesilmesi ise toprağı tutan kökleri yok etmiştir; ikisi de insan elinden çıkmıştır. Cevap: B.

Örnek 3 — Kuşak ile afeti eşlemek

Soru: Bengal Körfezi, Filipinler'in doğusu ve Karayipler aynı afet türüyle anılır. Bu ortaklığın nedeni hangisidir?

• A) Üçünün de aktif bir fay kuşağı üzerinde bulunması
• B) Üçünde de kış aylarında kalın kar örtüsü oluşması
• C) Üçünün de kurak çöllerle çevrili olması
• D) Üçünün de büyük kıtaların iç kesiminde yer alması
• E) Üçünün de tropikal siklonların doğduğu sıcak okyanuslara komşu olması

Çözüm: Bu üç alan da ekvatorun biraz kuzeyindeki sıcak okyanus sularına kıyıdır. Sıcak yüzey suyu tropikal siklonların enerji kaynağıdır; Karayipler'de kasırga, Batı Pasifik'te tayfun diye anılan fırtınalar bu kıyılara vurur. Kar örtüsü, çöl ve kıta içi seçenekleri koşulla çelişir. Cevap: E.

Örnek 4 — Aynı yağmur, iki mahalle

Soru: Bir şehirde aynı sağanak iki mahalleye eşit miktarda yağmıştır. Birinci mahalle dere yatağının kapatılmasıyla açılan geniş bir caddenin çevresinde, yüzeyin büyük kısmı asfalt ve beton kaplı bir alandadır. İkinci mahalle yüksekçe bir sırtta, bahçeli ve ağaçlıklıdır. Birinci mahallenin su baskınından daha çok zarar görmesinin temel nedeni hangisidir?

• A) Geçirimsiz yüzeyin ve kapatılmış dere yatağının suyun yüzeyde birikmesine yol açması
• B) Birinci mahalleye daha fazla yağış düşmesi
• C) İkinci mahallenin kil katmanı üzerinde bulunması
• D) Sağanağın yalnız sırtlarda etkili olması
• E) Birinci mahallede bitki örtüsünün fazla olması

Çözüm: Yağış miktarı eşit verildiği için B dışarıda kalır. Asfalt ve beton suyu toprağa sızdırmaz, akan su da eskiden dere yatağı olan çukura toplanır; yatak kapatıldığı için suyun kaçacak yolu yoktur. Sırttaki ağaçlık mahallede toprak suyun bir kısmını emer ve su aşağı akıp gider. Cevap: A.

• Afeti olayın büyüklüğüyle tanımlamak. Büyük bir fırtına ıssız bir okyanusta doğal olay olarak kalır. Seçeneklerde «insan, yerleşme, can ve mal kaybı» ifadesini ara.
• Heyelanı yalnız yağışa bağlamak. Yağış çoğu zaman tetikleyicidir; zemin yapısı, eğim ve insanın yamaçta yaptığı değişiklikler olmadan kütle kaymayabilir. Soru «insan kaynaklı etmen» istiyorsa yol yarması, orman kesimi ve yamaca yapılaşma aranır.
• Kuraklığı ani afetlerle aynı kefeye koymak. Sel, çığ, hortum dakikalar ya da saatler içinde gelişir; kuraklık aylar ve yıllar boyunca yavaş yavaş belirir.
• Tropikal siklonları ekvatorun üzerine yerleştirmek. Bu fırtınalar sıcak okyanuslarda doğar ama ekvatorun tam üzerinde değil, biraz kuzeyinde ve güneyinde oluşur.
• Orman yangınını kesin biçimde «doğal» saymak. Yıldırımla da başlayabilir, ama kaynaklar yangınların önemli bir kısmında insan etkinliğini gösterir; soru kökünün hangi nedeni vurguladığına bak.