Çevre sorunları

Ocak ayında bir pazar sabahı Melis, ovanın ortasındaki kentten yamaçtaki teyzesinin bağ evine çıktı. Evden çıkarken sokakta gözleri yanıyordu, karşı apartman bile puslu görünüyordu. Yarım saat sonra yamaçta gökyüzü masmaviydi, güneş yüzünü ısıtıyordu. Aşağı baktığında kenti göremedi: ovayı kirli sarı, kapkalın bir örtü kaplamıştı ve bacalardan çıkan dumanlar bu örtünün üstüne çıkamadan yana yatıyordu. Teyzesi «Rüzgâr çıkınca dağılır, bu havada hep böyle» dedi. Melis merak etti: Duman neden yukarı gitmiyordu, örtünün içinde ne vardı ve rüzgâr dağıttığında o kir nereye gidiyordu?

• Çevre sorunlarının nüfus, sanayi, kentleşme, tüketim ve tarım kaynaklı nedenlerini bir örnek durumda ayırt edersin.
• Hava, su ve toprak kirliliğinin kaynaklarını, sonuçlarını ve alınabilecek önlemleri eşleştirirsin.
• Kış inversiyonu, ötrofikasyon, erozyon ve tuzlanmayı önceki derslerdeki doğal süreçlerle ilişkilendirip açıklarsın.
• Bir kentin sözel haritasında kirlilik kaynaklarının rüzgâr, akarsu ve yer şekliyle hangi alanları etkilediğini çıkarırsın.

Doğa neyi temizleyebilir, neyi temizleyemez?

Doğal ortamın kendini toparlama yeteneği vardır. Rüzgâr dumanı seyreltir, akarsu az miktardaki organik atığı ayrıştırıcıların yardımıyla parçalar, toprak düşen yaprağı yeniden besine çevirir. Sorun, insanın ortama kattığı madde ve enerjinin bu kapasiteyi aştığı yerde başlar. Havaya, suya ya da toprağa canlılara zarar verecek ölçüde yabancı madde, ısı, ses veya ışık karışmasına kirlilik denir. Kirliliğe ek olarak toprağın yitirilmesi, ormanların daralması ve türlerin azalması da çevre sorunları başlığında toplanır.

Sorunun kökleri

Çevre sorunlarının ardında birbirini besleyen beşerî nedenler vardır:

• Nüfus artışı: Daha çok insan daha çok yiyecek, su, konut ve enerji ister; doğal kaynaklar üzerindeki baskı büyür.
• Sanayileşme: Fabrikalar fosil yakıt yakar, bacadan gaz, borudan atık su çıkarır.
• Plansız kentleşme: Sanayi tesisinin konut alanının içinde ya da rüzgâr yönünde kurulması, kanalizasyonun ve arıtmanın nüfusa yetişmemesi, ovadaki verimli tarlaların konuta ve yola dönüşmesi.
• Tüketim alışkanlıkları: Tek kullanımlık ürünler ve ambalaj, katı atık yığınlarını büyütür.
• Yanlış tarım uygulamaları: Gereğinden fazla gübre ve tarım ilacı, eğimli araziyi yukarıdan aşağı sürmek, aşırı sulama, meranın taşıyabileceğinden çok hayvanla otlatılması.

Hava kirliliği

Havayı kirleten başlıca kaynak kömürün, petrolün ve doğal gazın, yani fosil yakıtların yakılmasıdır: sanayi bacaları, termik santraller, motorlu taşıtlar ve konut ısıtması. Kükürtlü, kalitesiz kömürün sobalarda yakılması kış aylarında kentlerdeki kirliliği belirgin biçimde artırır. Havada asılı kalan ince toz parçacıkları ile kükürt ve azot oksitleri solunum yollarını etkiler.

Kirliliğin ne kadar yoğunlaşacağı yalnız bacadan çıkan dumana bağlı değildir; yer şekli ve hava durumu da işin içindedir. Sıcaklık dersinde gördüğün sıcaklık terselmesi (inversiyon) burada belirleyicidir. Açık ve durgun bir kış gecesinden sonra soğuk, ağır hava çukur ovada birikir; üstünde daha ılık bir katman kapak gibi durur. Alttaki hava yukarıyla karışamadığından dumanlar yükselemez ve yere yakın kalır. Çevresi dağlarla kuşatılmış çanak biçimli bir ovaya kurulan kentlerde bu durum daha sık yaşanır. Melis'in yamaçtan gördüğü örtü buydu; rüzgâr çıkıp katmanlar karışınca kirli hava dağılır.

Asit yağmurları havadaki kükürt ve azot oksitlerinin su buharıyla birleşip asit oluşturması ve yağışla yere inmesidir. Göllerin ve toprağın asitlenmesine, orman ağaçlarının zarar görmesine, taş yapıların ve tarihî eserlerin aşınmasına yol açar. Kirleticiler rüzgârla uzağa taşındığından asit yağmuru, kaynağından çok uzaktaki bir ülkeye düşebilir.

Ozon tabakasının incelmesi ise stratosferdeki bir sorundur. Atmosfer dersinden hatırlayacağın gibi ozon, Güneş'ten gelen morötesi ışınların büyük bölümünü soğurur. Eskiden soğutucularda ve spreylerde kullanılan kloroflorokarbon (CFC) gazları ozonu parçalar. Bu gazların üretimi Montreal Protokolü ile sınırlandırılmıştır.

Su kirliliği

Akarsu, göl ve denizler; arıtılmadan bırakılan sanayi atık suları, kentlerin evsel atık suları ve tarlalardan yağmurla süzülen gübre ile tarım ilaçlarıyla kirlenir. Ağır metaller gibi bazı kirleticiler besin zinciri boyunca birikerek balıktan insana geçebilir.

Madde döngüleri dersinde azotlu gübrenin göle taşındığını görmüştün. Suya fazla miktarda azot ve fosfor karıştığında algler aşırı çoğalır; ölen algleri parçalayan ayrıştırıcılar suyun oksijenini tüketir, balıklar ölür. Su ortamının besin maddesiyle aşırı zenginleşmesinden doğan bu sürece ötrofikasyon denir.

Deniz kirliliğinde kıyıdaki sanayi ve kentlerin atık suları, tanker kazalarında ya da gemilerin sintine suyunu boşaltmasıyla denize karışan petrol ve plastik atıklar öne çıkar. Türkiye'den ders kitaplarında sık verilen örnek, kıyısında yoğun sanayi bulunan İzmit Körfezidir. İstanbul'daki Haliç ise geçmişte kıyısındaki fabrikaların ve atık suların yüzünden ağır biçimde kirlenmiş, sanayinin taşınması, atık suların arıtmaya yönlendirilmesi ve dip çamurunun temizlenmesiyle iyileştirilmiş bir alan olarak anılır. Haliç örneği, kirliliğin geri döndürülebileceğini de gösterir.

Toprak kirliliği ve toprak kaybı

Toprak hem kirlenir hem yitirilir. Kirlenmenin kaynakları aşırı gübre ve ilaç, sanayi atıkları, asit yağmurları ve katı atıklardır. Çöpün üstü açık alanlara gelişigüzel dökülmesine vahşi depolama denir. Bu yığınlardan sızan kirli su yer altı suyuna karışır; ayrışan atıklar metan gazı çıkarır, yangın ve patlama tehlikesi doğar. Düzenli depolama tesislerinde ise taban sızdırmaz katmanla örtülür, sızıntı suyu toplanıp arıtılır, gaz kontrollü biçimde alınır.

Toprak kaybının başında erozyon gelir. Toprak tipleri dersinde ormanın kesilmesinin, aşırı otlatmanın ve eğim yönünde sürmenin toprağı açıkta bıraktığını görmüştün. Kurak ve yarı kurak bölgelerde bitki örtüsünün yok olması ile toprağın verimini yitirmesi sürüp gittiğinde arazi giderek çöle benzer; buna çölleşme denir.

Sulama da yanlış yapılırsa toprağı bozabilir. Gereğinden fazla su verilen ve suyun fazlasını uzaklaştıracak drenaj kanalları yetersiz olan tarlada taban suyu yükselir. Sıcak mevsimde bu su buharlaşınca içindeki tuzlar yüzeyde kalır ve toprak tuzlanır; bitkiler su alamaz hâle gelir. Kaynaklarda büyük sulama projeleriyle açılan Harran Ovası'nın bazı kesimlerinde bu sorunun görüldüğü anlatılır.

Gürültü ve ışık

Gürültü kirliliği trafik, havaalanı, şantiye ve sanayiden gelen yüksek ve sürekli sestir; uyku bozukluğuna, strese ve işitme kaybına yol açabilir. Işık kirliliği gece aydınlatmasının gökyüzüne ve çevreye taşmasıdır; yıldız gözlemini engeller, göçmen kuşları ve gece etkin canlıları şaşırtır.

Türler neden azalıyor?

Bataklıkların kurutulması, ormanların açılması, kıyıların yapılaşması gibi nedenlerle canlıların yaşama alanları daralır ve parçalanır. Kirlilik, aşırı avlanma ve bir bölgeye dışarıdan getirilen istilacı türler de yerli türleri geriletir. Sonuç biyolojik çeşitliliğin azalmasıdır: ekosistemdeki bağların bir halkası koptuğunda besin zincirinin öteki halkaları da etkilenir.

Kirlilik pasaport sormaz

Rüzgâr, akarsu ve deniz akıntısı kirleticiyi bir ülkeden ötekine taşır. Yukarı çığırda bir ülkenin akarsuya bıraktığı atık, aşağı çığırdaki ülkenin içme suyuna ulaşır. Asit yağmuruna yol açan gazlar sınırı rüzgârla geçer; Çernobil nükleer santralindeki kaza sonrasında radyoaktif maddelerin başka ülkelere taşınması bunun bilinen örneğidir. Okyanusta biriken plastikler de kıyısı olmayan ülkelerin atıklarını içerebilir. Bu yüzden çevre sorunlarının bir bölümü yalnız uluslararası iş birliğiyle çözülebilir.

Çözüm yolları

Ders kitapları önlemleri birkaç başlıkta toplar:

• Arıtma ve filtre: Atık su arıtma tesisleri; fabrika bacalarına filtre takılması.
• Temiz ısınma ve ulaşım: Kalitesiz kömür yerine daha temiz yakıtlara geçiş, toplu taşımanın ve bisiklet yollarının yaygınlaştırılması.
• Atık yönetimi: Atığı kaynağında ayırma, geri dönüşüm, düzenli depolama.
• Yenilenebilir enerji: Güneş, rüzgâr ve jeotermal gibi kaynaklarla fosil yakıt tüketimini azaltmak.
• Toprağı koruma: Ağaçlandırma, taraçalama, damla sulama, gübrenin toprağın ihtiyacı kadar kullanılması.
• Planlama ve yasa: Sanayinin kentin rüzgâr altına ve akarsuyun aşağı çığırına yerleştirilmesi, büyük yatırımlardan önce Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) yapılması, koruma alanları ve uluslararası sözleşmeler.

Her önlemin bir maliyeti ve bir kazancı vardır; hangisinin önce uygulanacağı yerel koşullara göre tartışılır.

Tablo: kirlilik türleri

Sözel harita: bir ova kentinde kirliliğin yolu

Kâğıdın ortasına oval bir ova çiz ve içine bir kent yerleştir. Ovanın kuzeyine ve güneyine dağ sıraları koy; ova doğuya ve batıya doğru açık kalsın. Batıdan gelen bir ırmak kentin ortasından geçip doğuya aksın. Kâğıdın sol kenarına «hâkim rüzgâr: batıdan» yazıp sağa doğru bir ok çiz.

Şimdi kirlilik kaynaklarını yerleştir. Organize sanayi bölgesini kentin batısına, ırmağın kente girmeden önceki kıyısına çiz. Bacadan çıkan dumanı rüzgâr okunun yönünde kentin üstüne, borudan çıkan atık suyu ırmak boyunca kentin içine taşı. Kentin güneydoğusuna, ırmağa yakın bir çukura çöp döküm alanı koy ve altından ırmağa doğru kesik çizgili bir sızıntı oku çiz. Kentin doğusundaki tarlalardan ırmağa giden bir gübre oku ekle; ırmağın doğu ucunda küçük bir göl çiz ve yanına «alg çoğalması» yaz. Son olarak ovanın tamamını kış sabahları için gri bir kapakla tara ve kapağın üstüne «inversiyon» yaz.

Haritayı okuduğunda planlama hatası belirginleşir: sanayi hem rüzgârın hem ırmağın yukarı tarafında kurulduğu için dumanı da atık suyu da kente gelir. Aynı tesis kentin doğusunda olsaydı bu yükün büyük bölümü kentin dışına akardı. Ovayı saran dağlar ise rüzgârsız günlerde kirli havayı kentte hapseder.

Yerelden küresele

Bu dersteki sorunların çoğu bir kentin, bir körfezin ya da bir ovanın ölçeğinde kalıyor; nedenini ve kaynağını haritada gösterebiliyorsun. Fosil yakıtların yakılmasıyla havaya karışan bazı gazlar ise bacanın çevresinde kalmaz, bütün atmosferin bileşimini değiştirir ve gezegenin ısı dengesini etkiler. Sonraki derste sera etkisinin güçlenmesiyle Dünya'nın ortalama sıcaklığındaki değişimi, buzullardan deniz seviyesine ve tarıma uzanan sonuçlarıyla birlikte inceleyeceğiz.

Örnek 1 — Puslu sabahın nedeni

Soru: Çevresi dağlarla çevrili bir ovada kurulu kentte hava kirliliği en çok açık, rüzgârsız kış sabahlarında artmaktadır. Bu durumun doğal nedeni hangisidir?

• A) Yaz aylarında buharlaşmanın artması
• B) Ozon tabakasının bu kentin üstünde incelmesi
• C) Kentte nüfusun kış aylarında azalması
• D) Soğuk havanın ova tabanında birikip üstteki ılık katmanın dikey karışmayı engellemesi
• E) Dağların yağış getiren nemli rüzgârları kente yöneltmesi

Çözüm: Rüzgârsız kış gecelerinde soğuyan ağır hava çanak biçimli ovaya çöker ve üstünde daha ılık bir katman oluşur; buna sıcaklık terselmesi denir. Hava dikey olarak karışamadığından duman yere yakın kalır. Ozon stratosferle, buharlaşma yaz mevsimiyle ilgilidir; A ve B elenir. Cevap: D.

Örnek 2 — Gölün yeşeren yüzeyi

Soru: Çevresinde yoğun tarım yapılan bir gölün yüzeyi yaz aylarında yeşil bir alg tabakasıyla kaplanmış, ardından toplu balık ölümleri görülmüştür. Bu olayı başlatan en olası etken hangisidir?

• A) Tarlalardan yağmurla göle taşınan azotlu ve fosforlu gübreler
• B) Göl çevresinde ışık kirliliğinin artması
• C) Gölün tuzluluğunun yağışlarla azalması
• D) Göl çevresinde ağaçlandırma yapılması
• E) Gölün stratosferdeki ozonun azalmasından etkilenmesi

Çözüm: Suya karışan fazla besin maddesi alglerin aşırı çoğalmasına yol açar. Ölen algleri parçalayan ayrıştırıcılar suyun oksijenini tükettiği için balıklar ölür. Bu sürecin adı ötrofikasyondur. Cevap: A.

Örnek 3 — Sanayi nereye kurulmalı?

Soru: Hâkim rüzgârın batıdan estiği ve bir ırmağın batıdan doğuya aktığı bir kentte yeni bir sanayi bölgesi kurulacaktır. Kentin hava ve su kirliliğinden en az etkilenmesi için bölge nereye kurulmalıdır?

• A) Kentin batısına, ırmağın yukarı çığırına
• B) Kent merkezine, ırmağın iki kıyısına
• C) Kentin doğusuna, ırmağın kenti geçtikten sonraki kesimine
• D) Kentin kuzeybatısına, ırmağın kaynağına yakın bir yere
• E) Kentin batısında, içme suyu barajının kıyısına

Çözüm: Duman rüzgârla doğuya, atık su akıntıyla aşağı çığıra gider. Bölge kentin doğusunda olursa ikisi de kentten uzaklaşır. Batıdaki her seçenek kirliliği kente ya da içme suyuna taşır. Cevap: C.

Örnek 4 — Fazla suyun bedeli

Soru: Sıcak ve kurak yazları olan bir ovada sulamaya geçildikten birkaç yıl sonra bazı tarlaların yüzeyinde beyaz bir kabuk oluşmuş, verim düşmüştür. Bu soruna yol açan uygulama ve uygun önlem hangisinde doğru eşleştirilmiştir?

• A) Ağaçlandırma — orman alanlarını daraltmak
• B) Aşırı sulama ve yetersiz drenaj — damla sulama ve drenaj kanalları
• C) Eğime dik sürüm — eğim yönünde sürüm
• D) Nadas — tarlayı her yıl boş bırakmak
• E) Geri dönüşüm — vahşi depolama

Çözüm: Fazla su taban suyunu yükseltir; yaz sıcağında buharlaşan su tuzu yüzeyde bırakır ve toprak tuzlanır. Suyu ölçülü veren damla sulama ile fazlayı uzaklaştıran drenaj bu sorunu azaltır. Öteki seçeneklerde önlem ile neden ters kurulmuştur. Cevap: B.

• Ozon incelmesini hava kirliliğinin kış sisiyle karıştırmak. Ozon sorunu stratosferdedir ve morötesi ışınlarla ilgilidir; kentteki boğucu kış havası troposferde, yere yakın katmanda oluşur ve inversiyonla ağırlaşır.
• Ozon incelmesi ile iklim değişikliğini aynı şey saymak. Ozonu CFC gazları inceltir, sonucu morötesi ışının artmasıdır. İklim değişikliğinin kaynağı sera gazlarıdır; ayrı bir konudur.
• İnversiyonu yalnız dumanla açıklamak. Baca sayısı aynı kalsa bile rüzgârsız, açık kış günlerinde kirlilik artar; belirleyici etken hava katmanlarının karışmamasıdır.
• Tuzlanmayı kurak yerde suyun azlığına bağlamak. Tuzlanma çoğu zaman suyun fazlasından, yani aşırı sulama ve kötü drenajdan doğar.
• Çevre sorununu yalnız kendi ülkesinde aramak. Asit yağmuru, akarsu kirliliği ve radyoaktif serpinti sınır ötesine taşınır; soruda «başka bir ülke» geçiyorsa küresel ölçeği düşün.