Ulaşım

Rize'de oturan Emre, yaz tatilinde İzmir'deki kuzeni Selin'le görüntülü konuşuyordu. Selin hafta sonu Manisa'ya, ertesi gün Aydın'a gideceğini, ikisinde de yolun dümdüz bir ovadan geçtiğini anlattı. Emre güldü: «Biz Bayburt'taki teyzeme gitmek için önce dağa tırmanıyoruz, kış gelince de yolun açık olup olmadığına bakmadan çıkmıyoruz.» Haritayı açıp iki şehrin iç kesime uzaklığını karşılaştırdılar; kuş uçuşu mesafe benzer olsa da yolculuğun zorluğu bambaşkaydı. Emre'nin sorusu basitti: «Yolu kim çiziyor, devlet mi, dağ mı?» Cevap ikisi birden. Bu derste yolun, rayın, gemi rotasının ve boru hattının hangi koşullara göre şekillendiğini çözeceksin.

• Ulaşım ağını biçimlendiren doğal ve beşeri etmenleri ayırıp bir güzergâhın neden o yönde uzandığını gerekçelendirirsin.
• Kara, demir, deniz, hava ve boru hattı taşımacılığını hız, maliyet, kapasite ve esneklik bakımından karşılaştırırsın.
• Türkiye'nin yer şekillerinin geçit, tünel, köprü ve liman seçimine etkisini örneklerle açıklarsın.
• Ulaşımın kentlerin büyümesi ve sanayinin yer seçimiyle ilişkisini yorumlarsın.

Ulaşım neden coğrafyanın konusu

Bir malın değeri yalnız üretildiği yerde belirlenmez; tüketiciye ulaştığı anda gerçekleşir. Domates tarlada kalırsa çürür, kömür ocakta kalırsa kimseyi ısıtmaz. Ulaşım, insanı, malı ve enerjiyi üretildiği ya da bulunduğu noktadan ihtiyaç duyulan noktaya götürme işidir ve hizmet sektörü (üçüncül faaliyet) içinde yer alır. Ekonomik önemi açıktır: üretimle tüketim arasındaki mesafeyi kapatır, hammaddeyi fabrikaya, ürünü pazara götürür, bölgeler arasında iş bölümünü mümkün kılar. Coğrafi önemi ise şuradadır: hiçbir yol boşlukta çizilmez. Mühendis güzergâhı belirlerken önce arazinin izin verdiğine, sonra paranın ve ihtiyacın gösterdiğine bakar.

Doğal etmenler: arazinin söz hakkı

Yer şekilleri ve eğim en belirleyici etmendir. Düz ovada yol kısa ve ucuz yapılır; dağlık alanda yol kıvrılır, uzar, maliyeti artar. Demir yolu eğime kara yolundan çok daha duyarlıdır, çünkü tren dik yokuşu çıkamaz; bu yüzden raylar vadileri izler, dağın etrafından dolaşır ya da tünelle altından geçer.

Yer şekilleri dersinden hatırla: Türkiye'nin kuzeyinde Kuzey Anadolu Dağları, güneyinde Toroslar kıyıya paralel uzanır. Bu sıralar kıyı ile iç kesim arasına bir set çeker. Karadeniz ve Akdeniz kıyısından iç kesime çıkmak için dağı aşmak gerekir; bunun için doğal boğazlar ve alçak eşikler, yani geçitler kullanılır. Ders kitaplarında en çok anılan iki örnek, Toroslar'da Çukurova'yı İç Anadolu'ya bağlayan Gülek Geçidi (Gülek Boğazı) ile Doğu Karadeniz'de Trabzon'u Gümüşhane'ye bağlayan Zigana Geçididir. Ege'de durum terstir: dağlar kıyıya dik uzandığından aralarındaki graben ovaları iç kesime açılan doğal koridorlar oluşturur. Gediz ve Büyük Menderes ovaları boyunca yol da ray da kolayca içeri sokulur. Emre'nin Rize'den çektiği zahmetle Selin'in İzmir'deki rahatlığı arasındaki fark buradan doğar.

Akarsular Türkiye'de taşımacılığa pek elverişli değildir. Yatakları eğimli, rejimleri düzensizdir; yazın suları azalır, ilkbaharda taşar. Bu yüzden akarsu bir taşıma yolu olmaktan çok aşılması gereken bir engel olarak görünür ve üzerine köprü kurulur. Öte yandan akarsu vadileri dağlık alanda en kolay geçilen hattı sunar; birçok kara ve demir yolu vadi tabanını izler. Göl taşımacılığına ise ders kitaplarında Van Gölü örnek verilir: tren vagonları göl üzerinde feribotla karşıya geçirilir.

İklim ulaşımın sürekliliğini etkiler. Doğu Anadolu'da kış uzun ve karlıdır; yüksek geçitlerde yollar zaman zaman kapanır, çığ riski doğar. Sis, görüş mesafesini düşürerek hem hava hem deniz ulaşımını aksatır; boğazlarda sisli günlerde gemi geçişi durdurulabilir, havalimanlarında uçuşlar ertelenir. Bol yağışlı Karadeniz'de heyelan yolları keser, buzlanma ise kışın yüksek kesimlerde kazaları artırır.

Beşeri etmenler: ihtiyaç ve imkân

Doğa nerede yol yapılabileceğini söyler; nerede yapılacağını ise insan belirler.

• Nüfus: Kalabalık şehirler arasındaki talep yüksektir, ağ orada sıklaşır. Seyrek nüfuslu alanlara uzanan yollar ince kalır.
• Ekonomik etkinlik: Sanayi, tarım ve maden bölgeleri taşınacak yük üretir. Yük olan yere yol gider.
• Sermaye: Tünel, köprü, hızlı tren hattı büyük yatırım ister. Sermaye birikimi az olan ülke dağı aşmak yerine dolanmak zorunda kalır.
• Teknoloji: Uzun tüneller, asma köprüler ve deniz altından geçen raylı hatlar dünün aşılmaz engellerini kısaltır.
• Siyasi etmenler: Devletin bölgesel kalkınma politikası, sınır güvenliği ve komşu ülkelerle ilişkiler bir güzergâhın açılmasını ya da kapanmasını etkiler.

Ulaşım türleri ve birbirinden ayrıldıkları yer

Kara yolu en esnek türdür. Kapıdan kapıya taşıma yapar, kısa ve orta mesafede hızlıdır, hemen her yere ulaşır. Yapım maliyeti demir yoluna göre düşüktür. Zayıf yanları da belirgindir: birim yük başına yakıt tüketimi yüksektir, kaza oranı fazladır, çevreye verdiği zarar büyüktür. Türkiye'de yük ve yolcu taşımacılığında en büyük pay kara yoluna aittir.

Demir yolu ağır ve hacimli yükü uzun mesafeye ucuza taşır; maden, tahıl, çimento ve konteyner için idealdir. Güvenlidir, hava koşullarından kara yolu kadar etkilenmez. Buna karşın yapımı pahalıdır, eğime çok duyarlıdır ve trenin gittiği yer rayın döşendiği yerle sınırlıdır. Cumhuriyet'in ilk döneminde ülkede demir yolu yatırımlarına ağırlık verildiği, sonraki dönemde kara yolunun öne geçtiği ders kitaplarında anlatılır. Son yıllarda ise Ankara'yı Eskişehir, Konya ve İstanbul'a bağlayan hızlı tren hatlarıyla demir yolu yeniden canlanmıştır.

Deniz yolu en ucuz taşıma biçimidir ve uluslararası ticaretin omurgasını oluşturur. Bir gemi binlerce kamyonun yükünü tek seferde taşır. Ağır kalır, limana bağlıdır ve limandan sonra yükün kara ya da demir yoluyla iç kesime aktarılması gerekir. Türkiye üç yanı denizlerle çevrili olduğundan bu türden yararlanma olanağı geniştir. İstanbul ve Çanakkale boğazları Karadeniz'i Akdeniz'e bağlayan tek su yoludur ve dünya deniz ticaretinin işlek geçitlerinden biridir.

Hava yolu en hızlı türdür; uzak mesafede yolcu taşımacılığında rakipsizdir. Taşıma birimi başına en pahalı türdür, yük kapasitesi sınırlıdır ve havalimanı gerektirir. Bu yüzden yükte çoğunlukla değerli, hafif ya da çabuk bozulan mallar taşınır: ilaç, elektronik eşya, kesme çiçek. Sis ve fırtına seferleri aksatır.

Boru hattı yalnız sıvı ve gazı taşır: petrol, doğal gaz, su. Kurulumu pahalıdır, ama bir kez döşendikten sonra kesintisiz ve düşük işletme maliyetiyle çalışır, hava koşullarından etkilenmez. Esnekliği yoktur; hat nereye döşendiyse oraya taşır ve sabotaja açıktır. Konum dersinde andığımız Bakü-Tiflis-Ceyhan hattının yanında ders kitaplarında Irak petrolünü İskenderun Körfezi kıyısındaki Yumurtalık'a ulaştıran Kerkük-Yumurtalık hattı da anılır.

Türkiye'de limanlar ve aşılan engeller

Bir limanın gücü kıyısının derinliği kadar hinterlandına, yani yük topladığı iç bölgeye bağlıdır. İstanbul ülkenin en kalabalık ve sanayisi en yoğun alanına hizmet eder. İzmir, graben ovalarının açtığı koridor sayesinde Ege'nin ve Batı Anadolu'nun ürününü toplar. Mersin Çukurova'nın yanında Gülek üzerinden İç Anadolu'ya ve doğuya açılır. İskenderun körfezdeki demir-çelik ve boru hattı tesisleriyle anılır. Karadeniz'de Samsun Orta Karadeniz ile İç Anadolu'nun kapısı, Trabzon ise Zigana üzerinden Doğu Anadolu'ya ve İran'a uzanan transit yolun başlangıcı olarak ders kitaplarında yer alır.

Engeller teknolojiyle aşıldıkça harita değişir. Dağların altından açılan tüneller yolu kısaltır ve kışın yüksek geçidi kapatan karı devre dışı bırakır. Köprüler vadileri ve su yollarını geçer; İstanbul Boğazı üzerindeki köprüler ile deniz altından iki yakayı bağlayan Marmaray bu türün bilinen örnekleridir.

Sözel harita: Türkiye'nin ana ulaşım koridorları

Kâğıda Türkiye'nin sınırlarını kabaca geçir ve kuzeybatı köşesine İstanbul'u koy. Buradan doğu-güneydoğu yönünde kalın bir çizgiyle Ankara'ya uzan; bu, ülkenin en yoğun ekseni olan İstanbul-Ankara koridorudur ve yanına «hızlı tren» notu düş. Ankara'dan güneye, Toros çizgisini Gülek'ten delip Adana ve Mersin'e inen ikinci bir çizgi çek. Batıda İzmir'den doğuya, Gediz ve Menderes ovalarını izleyen ince oklarla iç kesime doğru çizgiler çiz; dağlara takılmadan ilerlediklerine dikkat et. Kuzeyde Karadeniz kıyısını Samsun'dan doğuya, Trabzon'un ötesine kadar izleyen bir sahil yolu çiz. Trabzon'dan güneye, Zigana'yı aşıp Gümüşhane ve Erzurum'a, oradan doğuda İran sınırına uzanan bir hat ekle. Son olarak boğazları iki kalın kesik çizgiyle göster: Karadeniz'den Marmara'ya, Marmara'dan Ege'ye.

Bitmiş çizime bak. Kıyıya paralel dağların olduğu kuzey ve güneyde iç kesime inen hatlar seyrek ve belli noktalara toplanmış; Ege'de ise çok sayıda paralel çizgi var. Ağ, arazinin açtığı kapılardan geçiyor.

Ulaşım, kentleşme ve sanayi

Yolların kesiştiği yerde mal el değiştirir, depo kurulur, hizmet çoğalır. Bu yüzden ulaşım kavşakları zamanla büyür: Ankara ve Eskişehir gibi demir yolu düğümleri, İstanbul ve Mersin gibi liman şehirleri bu büyümenin örnekleridir. Sanayi de taşıma maliyetini düşürmek için yol, ray ve limana yaslanır; organize sanayi bölgelerinin otoyol ve liman çevresinde dizilmesi bundandır. İlişki tek yönlü de işlemez: büyüyen kent ve fabrika yeni yol talebi yaratır, ağ daha da sıklaşır.

Taşınan malın bir de alıcısı vardır. Limana yanaşan geminin yükü kimin malı, hangi ülkeye gidiyor; havalimanına inen kalabalığın önemli bir bölümü neden bir hafta sahilde kalıp evine dönüyor? Bir sonraki derste mal alışverişinin iç ve dış ticaret olarak nasıl ayrıldığına, turizmin hangi doğal ve kültürel çekicilere dayandığına bakacağız.

Örnek 1 — Yüke göre tür seçimi

Soru: Bir çimento fabrikası her gün yüzlerce ton ürünü yaklaşık bin kilometre uzaktaki iç kesim şehirlerine düzenli olarak göndermek istiyor. Zaman çok önemli değil, maliyet önemli. En uygun taşıma türü hangisidir?

• A) Hava yolu
• B) Boru hattı
• C) Kara yoluyla tek tek kamyon seferleri
• D) Demir yolu
• E) Deniz yolu ve ardından hava yolu

Çözüm: Ağır, hacimli ve düzenli yük uzun mesafeye gidiyor, hedef iç kesimde. Demir yolu bu üç koşulu birlikte karşılar. Hava yolu en pahalısıdır, boru hattı katı malı taşıyamaz, deniz yolu iç kesime ulaşamaz. Kamyon mümkündür ama yakıt maliyeti yüksektir. Cevap: D.

Örnek 2 — Dağın yönü ve koridor

Soru: Ege kıyısındaki bir limanın hinterlandının Karadeniz kıyısındaki bir limana göre daha kolay genişlemesi en çok hangi özellikle açıklanır?

• A) Ege'de akarsuların gemi taşımacılığına elverişli olması
• B) Ege'de dağların kıyıya dik uzanması ve grabenlerin iç kesime koridor açması
• C) Karadeniz'de kış sisinin hiç görülmemesi
• D) Ege'de nüfusun tamamen kıyıda toplanması
• E) Karadeniz'de liman bulunmaması

Çözüm: Kıyıya dik dağlar arasındaki ovalar yol ve rayı içeri taşır; kıyıya paralel Kuzey Anadolu Dağları ise iç kesimle bağlantıyı geçitlere sıkıştırır. Türkiye akarsuları taşımacılığa elverişli değildir, Karadeniz'de de limanlar vardır. Cevap: B.

Örnek 3 — Engel ve çözüm

Soru: Doğu Anadolu'da yüksek bir geçitteki yol, kış aylarında kar ve çığ nedeniyle sık sık kapanmaktadır. Bu sorunu en kalıcı biçimde çözecek yatırım hangisidir?

• A) Geçidin altından tünel açılması
• B) Yolun genişletilip şerit sayısının artırılması
• C) Bölgeye yeni bir havalimanı yapılması
• D) Yol kenarına ağaç dikilmesi
• E) Geçide yakın bir boru hattı döşenmesi

Çözüm: Sorun yükseltiden ve iklimden kaynaklanıyor. Tünel yolu hem kısaltır hem de karın biriktiği yüksek kesimi devre dışı bırakır. Şerit artırmak kapanmayı önlemez, boru hattı yolcu ve araç taşımaz. Cevap: A.

Örnek 4 — Ulaşım ve kent

Soru: Birkaç demir yolu hattının ve ana kara yolunun kesiştiği bir şehirde zamanla depolama, toptan ticaret ve sanayi tesisleri artmış, nüfus hızla büyümüştür. Şehrin bu yönde değişmesinin ardındaki asıl etken hangisidir?

• A) Şehrin iklimi sanayiyi zorunlu kılmıştır.
• B) Kavşak konumu malın el değiştirdiği bir merkez yaratarak ekonomik etkinliği çekmiştir.
• C) Şehrin denize kıyısı olması limanı büyütmüştür.
• D) Ulaşım ağı nüfusu her zaman azaltır.
• E) Yer şekilleri ulaşımı engellediği için şehir büyümüştür.

Çözüm: Yolların buluştuğu yerde taşıma maliyeti düşer, yük aktarılır, hizmet ve sanayi bu kolaylığa yerleşir. Soruda kıyı ya da iklim bilgisi yoktur; belirleyici olan kavşak konumudur. Cevap: B.

• «En ucuz» ile «en hızlı»yı karıştırmak. Deniz yolu taşınan birim yük başına en ucuzdur, hava yolu en hızlıdır. Soru maliyet mi, zaman mı soruyor, önce onu belirle.
• Türkiye'de akarsuları taşıma yolu saymak. Eğimli yatak ve düzensiz rejim akarsuları taşımacılığa elverişsiz kılar; vadileri ise yol güzergâhı olarak işe yarar. Akarsu ile vadiyi aynı şey sanma.
• Boru hattını esnek sanmak. İşletmesi ucuzdur ama yalnız sıvı ve gaz taşır, döşendiği hat dışına çıkamaz.
• Geçidi her dağlık yerde aramak. Geçit sorusu genellikle kıyıya paralel dağlarla gelir: Karadeniz ve Akdeniz. Ege'de grabenler zaten doğal koridordur.
• Kara yolunun payını «en verimli» diye yorumlamak. Türkiye'de en büyük payın kara yolunda olması onun her yük için en ucuz olduğu anlamına gelmez; esneklik ve yaygınlık bu payı açıklar.