Sanayi ve kuruluş faktörleri

Ekim sonunda Eskişehir'den Konya'ya giden otobüste Defne cama yapışmıştı. Yol kenarında traktör römorklarına yığılmış şeker pancarları, kilometrelerce süren bir kuyruk hâlinde küçük bir ilçedeki fabrikanın kapısında bekliyordu. Fabrika büyük bir kentte değil, tarlaların ortasındaydı. Akşam Konya'ya varınca otogarın hemen yanında bir meşrubat dolum tesisi gördü; o da tersine kentin dibine kurulmuştu. «Bir fabrika neden tarlanın yanına, öteki neden kalabalığın yanına kurulur?» diye sordu annesine. Annesi omuz silkti. Bu dersin sonunda Defne'nin sorusunu birkaç cümleyle yanıtlayabileceksin.

• Sanayinin kuruluş yerini belirleyen faktörleri sayar ve her birine bir tesis örneği verirsin.
• Hammaddenin ve ürünün bozulabilirliğine ya da ağırlık değişimine bakarak bir tesisin en etkili kuruluş faktörünü çıkarırsın.
• Türkiye'nin başlıca sanayi bölgelerini ve sanayi kollarının ders kitabı örneklerini sözel bir haritada yerleştirirsin.
• Organize sanayi bölgesi kavramını açıklar, sanayinin çevreye etkilerini taraf tutmadan değerlendirirsin.

Atölyeden fabrikaya

Sanayi, ham maddeyi makine ve enerji kullanarak yeni bir mala dönüştürme etkinliğidir: pancardan şeker, kireç taşından çimento, ham petrolden benzin, pamuktan iplik. Göç modülünde Sanayi Devrimi'nin insanları kırdan kente nasıl taşıdığını görmüştük; burada aynı dönüşümün mekâna bıraktığı ize bakıyoruz. Buhar makinesiyle üretim el tezgâhından fabrikaya geçti. İlk fabrikalar yakıtlarını uzaktan getirmenin pahalı olduğu bir çağda kurulduğu için kömür havzalarının çevresinde kümelendi. Sonra elektrik iletim hatları, demir yolları ve büyük gemiler yaygınlaştı; enerji ve ham madde artık taşınabilir hâle geldi. Böylece bir fabrikanın yeri tek bir etkene bağlı olmaktan çıktı, birçok etkenin tartıldığı bir hesaba dönüştü.

Yer seçimi bir maliyet hesabıdır

Bir yatırımcı fabrikasını nereye kuracağına karar verirken şunu sorar: ham maddeyi getirmek, ürünü müşteriye ulaştırmak, makineleri çalıştırmak ve işçiye ücret ödemek toplamda nerede en ucuza gelir? Bu hesaba giren her kaleme kuruluş faktörü denir. Neredeyse her tesiste birkaç faktör birlikte iş görür; sınav soruları ise genellikle onlardan en etkili olanı ister. Aşağıdaki başlıklar bu kalemleri tek tek açıyor.

Ham madde: çabuk bozulan ya da işlenince hafifleyen

İki durumda fabrika ham maddenin dibine kurulur.

Birincisi ham maddenin çabuk bozulmasıdır. Şeker pancarı söküldükten sonra bekledikçe şekeri azalır; bu yüzden şeker fabrikaları pancar ekim alanlarının içinde ya da hemen yakınında yer alır. Domatesi salçaya çeviren tesisler domates bahçelerinin, peynir ve yoğurt üreten mandıralar süt veren hayvanların bulunduğu kırsalın yakınındadır. Taze çay yaprağı da kısa sürede işlenmek zorundadır; Doğu Karadeniz kıyısındaki çay fabrikaları bu nedenle bahçelerin arasına dağılmıştır. Balık konservesi de aynı mantıkla kıyıya bağlanır.

İkincisi ham maddenin ağır ya da hacimli olup işlenirken çok fire vermesidir. Çimento kireç taşı ve kilden yapılır; bu kayaçlar ağırdır ve ülkenin pek çok yerinde bulunur. Bu yüzden çimento fabrikaları ocağın yanına kurulur ve Türkiye'nin hemen her bölgesine yayılmıştır. Ton ton kayacı uzağa taşıyıp orada fırınlamak yerine işleme ocakta yapılır, böylece yalnız ürün yola çıkar. Demir-çelik de bu ağır ham madde grubuna girer; cevher de kok kömürü de tonlarla ölçülür. Türkiye örneklerinde ise bu ikisinden hangisinin ağır bastığı önemlidir, bunu bir sonraki başlıkta göreceğiz.

Enerji

Bazı sanayi kolları olağanüstü çok enerji tüketir. Alüminyum elde etmek büyük miktarda elektrik ister; demir-çelikte cevheri eritmek için kok kömürü gerekir. Kömürü taşımak pahalı olduğu dönemde bu tesisler enerji kaynağına yaklaştı. Batı Karadeniz'deki Zonguldak taş kömürü havzası bunun Türkiye'deki ders kitabı örneğidir: Karabük ve Ereğli demir-çelik fabrikalarının kuruluşunda kömüre yakınlık öne çıkar. Ereğli kıyıda olduğu için deniz yolunu da kullanır. Ders kitaplarında Karabük'ün kıyıdan içeride kurulmasının nedenleri arasında güvenlik kaygısının da sayıldığı görülür.

Konya'nın Seydişehir ilçesindeki alüminyum tesisi ise çevresindeki boksit yataklarıyla birlikte anılır. Burada ham madde de, işlemenin enerji gereksinimi de belirleyicidir; soru metninin hangi ipucunu öne çıkardığına bakmak gerekir.

Pazar: çabuk bozulan ya da taşıması pahalı ürün

Ham madde etkeninin aynası pazardır. Ürün çabuk bayatlıyorsa fabrika tüketicinin yanına gelir: ekmek fırınları ve unlu mamul tesisleri her mahallede, her kasabada bulunur. Ürün işlenirken ağırlaşıyor ya da hacim kazanıyorsa yine pazara yakınlık kârlıdır. Meşrubat üretiminde şuruba bol su eklenir, ürün şişelenince hacmi büyür; şurubu kente taşıyıp orada dolum yapmak çok daha ucuzdur. Defne'nin otogarın yanında gördüğü tesis budur. Kısa bir kural: işlenince hafifleyen mal ham maddeye, işlenince ağırlaşan ya da kolay bozulan mal pazara gider.

Ulaşım

Ham madde başka ülkeden geliyor ya da ürün ihraç ediliyorsa liman belirleyici olur. Petrol rafinerileri bunu iyi gösterir. İzmit'teki Tüpraş tesisi körfez kıyısında, gemilerin yanaşabildiği yerde ve ülkenin en büyük tüketim alanının ortasındadır; Aliağa rafinerisi de İzmir'in kuzeyinde liman başındadır. Batman rafinerisi ise ham petrolün çıkarıldığı sahaya kurulmuştur; onda ağır basan ham maddedir. Kırıkkale rafinerisi denizden uzakta, iç kesimdeki tüketim alanına hizmet eder ve ham petrolü boru hattıyla alır. Aynı ürünü işleyen bu tesislerin her biri yerini başka bir hesapla seçmiştir. Hatay'daki İskenderun demir-çelik fabrikasında da limanın, dışarıdan gelen kömürün ve cevherin gemiyle getirilmesini kolaylaştırdığı vurgulanır.

İş gücü, sermaye ve teknoloji

Emek yoğun kollarda, yani makineden çok insan elinin çalıştığı işlerde, iş gücünün bol ve ucuz olduğu yerler tercih edilir: hazır giyim, konfeksiyon, ayakkabı. Nitelikli iş gücü ise ileri teknoloji isteyen kolları belirler; savunma sanayisi, ilaç ya da yazılım destekli makine üretimi mühendislerin ve teknisyenlerin bulunduğu büyük kentlere ve üniversite çevrelerine yönelir. Sermaye, yani büyük yatırım gücü, otomotiv ya da petrokimya gibi pahalı tesisleri kurabilmenin önkoşuludur. Teknoloji ve sermaye birbirini çeker: bu tesisler zaten sanayileşmiş bölgelerde toplanır.

Devlet politikası ve su

Devlet de fabrikanın yerini etkiler. Yeni kurulan Cumhuriyet döneminde özel sermaye yetersizken şeker, dokuma ve demir-çelik fabrikalarının önemli bir kısmı devlet eliyle kuruldu; bunlar hem ham maddeye yakın yerlere hem de kalkınması istenen iç bölgelere yerleştirildi. Bugün vergi indirimi ve yatırım teşviki gibi araçlar sanayiyi az gelişmiş illere çekmek için kullanılır.

Su da göz ardı edilemez. Kâğıt üretimi, kumaş boyama, demir-çelikte soğutma ve termik santraller çok su tüketir; bu tesisler akarsu, göl ya da deniz kıyısını arar.

En etkili faktörü bulmak

Bir soruda tesisi okuduğunda şu sırayla düşün:

• Önce ham maddeye bak: çabuk bozuluyorsa ya da ağır olup işlenirken çok fire veriyorsa fabrika onun yanındadır.
• Sonra ürüne bak: çabuk bayatlıyor ya da işlenince ağırlaşıyorsa tesis tüketiciye yaklaşır.
• Konuma bak: kıyı, liman, dışarıdan gelen ham madde ulaşımı işaret eder.
• Metnin vurgusunu ara: enerji tüketimi, kalabalık işçi kadrosu ya da devlet kararı öne çıkarılmışsa cevap o ipucudur.

Türkiye'de sanayi kuşakları: sözel harita

Ülkenin ana hatlarını kabaca kâğıda geçir, sanayiyi koyu renkle göster. En koyu leke kuzeybatıda, Marmara Denizi'nin doğu kıyısından başlar: İzmit Körfezi'nin iki yakasına Kocaeli'yi (rafineri, petrokimya, otomotiv, kâğıt), körfezin batısına İstanbul'u (hemen her sanayi kolu, özellikle hazır giyim ve gıda), Marmara'nın güneyine Bursa'yı (otomotiv ve dokuma) yerleştir. Bu üçgen ülkenin en yoğun sanayi alanıdır; nüfus, sermaye, liman ve otoyol aynı yerde buluşur.

Batı kıyısının ortasına ikinci lekeyi koy: İzmir, kuzeyinde Aliağa'nın rafinerisi ve petrokimyası; İzmir'in hemen kuzeydoğusunda, Gediz vadisinde Manisa'nın beyaz eşya ve elektronik fabrikaları. Güneyde Akdeniz kıyısının doğu ucuna üçüncü lekeyi çiz: Çukurova. Adana'da pamuğa dayalı dokuma ve gıda, Mersin'de liman, körfezin doğu kıyısında İskenderun'un demir-çeliği.

Haritanın ortasına dördüncü lekeyi yay: Ankara (makine, savunma), doğusunda Kayseri (mobilya, dokuma, metal eşya), güneybatısında Konya (tarım makineleri, otomotiv yan sanayisi, Seydişehir'de alüminyum). Batı Karadeniz kıyısına küçük ama koyu bir şerit ekle: Zonguldak'ın kömürü, Ereğli ve Karabük'ün demir-çeliği. Güneydoğuda Batman'a bir rafineri simgesi koy. Haritanın geri kalanında şeker ve çimento fabrikalarını küçük noktalar hâlinde serpiştir; bunlar ham maddeyi izlediği için ülkenin her köşesine yayılmıştır.

Organize sanayi bölgesi

Organize sanayi bölgesi (OSB), yolu, elektriği, suyu, doğal gazı ve atık su arıtma tesisi önceden hazırlanmış bir alanda fabrikaların planlı biçimde bir araya getirildiği bölgedir. Yatırımcı altyapıyı tek başına kurmak zorunda kalmaz, maliyet düşer. Fabrikaların kent içine dağınık yayılması önlenir, çevre denetimi kolaylaşır, birbirine parça üreten firmalar yan yana çalışır. Kayseri, Bursa, Manisa ve Konya gibi kentlerin büyük OSB'leri sanayi haritasındaki lekeleri büyüten başlıca alanlardır.

Sanayinin çevreye etkileri

Sanayi iş ve gelir yaratır, kentlerin büyümesini besler; aynı zamanda çevreye yük bindirir. Baca gazları havayı, arıtılmadan bırakılan atık sular akarsu ve denizleri kirletebilir. Verimli ova toprakları fabrika ve depo alanlarına açılabilir. Kaynaklarda İzmit Körfezi kıyısında yoğunlaşan sanayinin körfez suyunu kirlettiği, sonraki yıllarda arıtma yatırımlarıyla iyileştirme çalışmaları yapıldığı anlatılır. Filtreler, arıtma tesisleri, OSB'lerde ortak atık yönetimi ve sanayinin tarım alanı dışına yönlendirilmesi başlıca önlemlerdir. Coğrafya burada bir taraf tutmaz; kazancı ve maliyeti mekân üzerinde birlikte okur.

Hammaddeden pazara giden yol

Defne'nin otobüsündeki pancar römorkları, Tüpraş'a yanaşan tanker, Kırıkkale'ye uzanan boru hattı: bu dersin hemen her örneğinde bir yük bir yerden başka bir yere gidiyordu. Bir yükün karayoluyla mı, raylarla mı, gemiyle mi, borunun içinden mi gideceğini ne belirler? Yük ağırsa, acele edilecekse ya da sıvıysa seçim nasıl değişir? Sıradaki ders ulaşım türlerini, her birinin hangi yüke ve hangi mesafeye uygun düştüğünü ve Türkiye'deki ağların neden bugünkü biçimini aldığını inceliyor.

Örnek 1 — Tarladaki fabrika

Soru: Defne'nin yol kenarında gördüğü şeker fabrikasının ilçenin pancar tarlaları arasında kurulmasında hangisi en etkili olmuştur?

• A) Pazara yakınlık
• B) Limanın bulunması
• C) Ham maddenin çabuk bozulması ve hacimli olması
• D) Nitelikli iş gücü
• E) Devletin savunma kaygısı

Çözüm: Pancar söküldükten sonra bekledikçe şeker oranı düşer; üstelik hacimlidir ve şeker elde edilince büyük kısmı fire olur. Ham maddeyi uzağa taşımak hem pahalı hem kayıplıdır. Cevap: C.

Örnek 2 — Aynı ürün, farklı hesap

Soru: Batman'daki rafineri ile Kırıkkale'deki rafinerinin kuruluş yeri hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?

• A) Batman: pazar · Kırıkkale: ham madde
• B) Batman: ham madde · Kırıkkale: iç kesimdeki pazar
• C) İkisi de liman
• D) İkisi de ucuz iş gücü
• E) Batman: liman · Kırıkkale: enerji

Çözüm: Batman rafinerisi ham petrolün çıkarıldığı sahanın yanındadır. Kırıkkale ise kıyıdan uzaktır, petrolü boru hattıyla alır ve iç kesimdeki tüketim alanına yakındır. Cevap: B.

Örnek 3 — Ağırlaşan ürün

Soru: Konsantre şuruba su katılarak şişelenen bir içecek fabrikasının yer seçiminde en etkili faktör hangisidir?

• A) Pazar
• B) Ham madde
• C) Enerji
• D) Su kıyısında bulunma zorunluluğu
• E) Maden yatağı

Çözüm: İşlem ürünü ağırlaştırır; hafif şurubu kente taşıyıp dolumu tüketicinin yakınında yapmak taşıma maliyetini düşürür. Su gerekir ama şebekeden sağlanabilir; belirleyici olan ürünün pazara ağır bir yük olarak gitmesidir. Cevap: A.

Örnek 4 — Kuşak tanıma

Soru: Otomotiv, petrokimya, kâğıt ve rafineri tesislerinin körfez kıyısında bir arada bulunduğu, ülkenin en yoğun sanayi alanının parçası olan il hangisidir?

• A) Batman
• B) Kayseri
• C) Zonguldak
• D) Kocaeli
• E) Rize

Çözüm: İzmit Körfezi çevresi liman, büyük pazar, sermaye ve otoyolu bir araya getirir; sayılan kolların hepsi Kocaeli'de yan yana bulunur. Batman tek bir rafineriyle, Rize çayla, Zonguldak kömürle, Kayseri iç kesimdeki mobilya ve dokumayla öne çıkar. Cevap: D.

• «Fabrika her zaman ham maddenin yanına kurulur» sanmak. İşlenince ağırlaşan ya da çabuk bozulan ürünler pazarın yanına gider; ekmek ve meşrubat bunun örneğidir.
• Bir tesise tek bir faktör yetiştirmek. Ereğli'de hem kömüre yakınlık hem liman vardır; soru hangi ipucunu öne çıkarıyorsa «en etkili» odur.
• Dört rafineriyi aynı nedene bağlamak. Batman ham maddeye, Kırıkkale iç pazara ve boru hattına, İzmit ile Aliağa limana ve büyük tüketim alanına yaslanır.
• Madenciliği sanayi saymak. Kömürü ya da boksiti çıkarmak birincil faaliyettir; onu eritip çelik ya da alüminyuma çevirmek sanayidir.
• Çevre sorusunda yargı yazmak. Coğrafya sorusu sanayinin mekâna etkisini ve alınan önlemleri ister, «sanayi kötüdür» gibi bir hüküm değil.