Ticaret ve turizm

Ağustosta Defne, Ordu'da dedesinin fındık bahçesinde harmana yardım ediyordu. Öğleden sonra çuvallar bir kamyona yüklendi; dedesi «Bunun büyük kısmı denizin öbür yakasına, Avrupa'daki fabrikalara gider» dedi. Akşam kentin üstündeki seyir tepesinde kendi dillerinde konuşan yabancı bir kafile gün batımını fotoğraflıyordu. Eve dönünce televizyonda spiker, doğal gaz faturası yüzünden dış ticaret açığının büyüdüğünü okudu. Defne defterine üç ok çizdi: fındık dışarı, turist içeri, doğal gaz içeri. Hangisi ülkeye para getiriyor, hangisi götürüyor; bu oklar neden tam bu yönde akıyor? Bu ders o üç oku birbirine bağlıyor.

• İç ve dış ticareti ayırır, bir ülkenin ithalat ve ihracat değerlerinden dengenin açık mı fazla mı olduğunu belirlersin.
• Ülkeler arasındaki alışverişi doğuran etmenleri tanır, Türkiye'nin sattığı ve aldığı ürün gruplarının niteliğini bu etmenlerle açıklarsın.
• Bir turizm alanını çeken doğal ve beşeri etmenleri ayırır, verilen bir yeri uygun turizm türüyle eşleştirirsin.
• Turizmin bir bölgenin ekonomisine ve çevresine etkilerini artı ve eksileriyle birlikte değerlendirirsin.

Mal el değiştirdiğinde

Ticaret, malların ve hizmetlerin para karşılığında alınıp satılmasıdır; üçüncül faaliyetler arasında yer alır. Ordu'daki fındık bir tüccara satıldığında, oradan İstanbul'daki bir şekerlemeciye gönderildiğinde alışveriş sınırın içinde kalır. Bir ülkenin kendi sınırları içindeki bu alım satıma iç ticaret denir. Aynı çuval Hamburg'daki bir fabrikaya yola çıktığında sınır aşılmış olur ve iş dış ticaret adını alır. Yurt dışına mal satmak ihracat, yurt dışından mal almak ithalat diye adlandırılır. Defne'nin oklarından fındık ihracata, doğal gaz ithalata düşer.

Ülkeler neden birbirinden alır?

Hiçbir ülke ihtiyaç duyduğu her şeyi kendi toprağında yeterince ve ucuza üretemez. Ticareti doğuran bu eksikliğin kökleri birkaç yere uzanır:

• Doğal kaynak farkı: Petrol, doğal gaz ya da belirli bir maden bazı ülkelerin yeraltında bol, ötekilerinde kıttır. Kaynağı olmayan alır, olan satar.
• İklim farkı: Kahve, kakao ve muz tropikal kuşağın ürünüdür; orta kuşakta açıkta yetişmez. Orta kuşaktaki ülke bu ürünleri dışarıdan sağlar, karşılığında kendi buğdayını, meyvesini satabilir.
• Üretim ve teknoloji farkı: Uçak, ileri elektronik ya da ilaç gibi bilgi yoğun ürünleri her ülke yapamaz. Teknolojiyi geliştirmiş ülke ürününü satar, geride kalan satın alır.
• Ulaşım olanakları: Limanı, demir yolu ve kara yolu ağı gelişmiş ülkede mal ucuza ve hızla taşınır, bu da dış pazarlara açılmayı kolaylaştırır.
• Anlaşmalar ve birlikler: Gümrük birlikleri, serbest ticaret anlaşmaları ve ekonomik örgütler vergileri düşürerek üyeler arasındaki alışverişi artırır. Bir ülkenin dışarıya koyduğu yüksek gümrük vergisi ise alışverişi yavaşlatır.

Nüfus ve gelir düzeyi de alışverişin hacmini belirler. Kalabalık ve geliri yüksek bir pazar, ithal edilen mala geniş bir talep sunar.

İthalat, ihracat ve aradaki fark

Bir ülkenin belli bir dönemde (çoğunlukla bir yılda) yaptığı ihracat ile ithalat arasındaki farka dış ticaret dengesi denir. İhracatın değeri ithalattan büyükse ülke dış ticaret fazlası verir; ithalat ihracatı geçiyorsa ortaya dış ticaret açığı çıkar. Hesap değer üzerinden yapılır, ağırlık üzerinden değil. Bir gemi dolusu ham madde, birkaç konteyner yüksek teknoloji ürününden daha ucuz olabilir.

Açık her zaman bir çöküş işareti sayılmaz; yatırım dönemindeki bir ülke makine ve ara malı aldığı için de açık verebilir. Yine de açık sürekli büyüyorsa ülke dışarıya daha fazla döviz ödemek zorunda kalır. Ders kitaplarında Türkiye'nin dış ticaretinin uzun yıllardır açık verdiği anlatılır ve bunun başlıca nedenlerinden biri olarak enerji ithalatı gösterilir.

Türkiye'nin sepeti: ne satar, ne alır?

Türkiye petrolün ve doğal gazın büyük bölümünü dışarıdan alır. Enerji kaynakları bu yüzden ithalat içinde önemli bir yer tutar. Sanayinin ihtiyaç duyduğu ham maddeler, ara mallar, makineler ve ileri teknoloji ürünleri de dışarıdan gelenler arasındadır.

Satış tarafında sanayi ürünleri öne geçer: motorlu kara taşıtları ve yedek parçaları, tekstil ve hazır giyim, makineler, demir-çelik ürünleri. Tarım ürünleri de bu listede yer tutar; Karadeniz'in fındığı ile kuru incir, kuru üzüm, kuru kayısı gibi kuru meyveler ders kitaplarında Türkiye'nin bilinen ihraç ürünleri olarak anılır.

Tablodaki sıra bir büyüklük sıralaması değildir; yalnız malın hangi yöne aktığını gösterir.

Eski yollar, yeni limanlar

Ticaret her çağda bir güzergâh çizer. İpek Yolu, Çin'den başlayıp Orta Asya, İran ve Anadolu üzerinden Akdeniz kıyılarına ulaşan kervan yollarının adıdır; ipek, porselen ve başka değerli mallar bu yolla batıya taşınırdı. Baharat Yolu ise Hindistan ve Güneydoğu Asya'nın baharatlarını deniz yoluyla Kızıldeniz ya da Basra Körfezi'ne, oradan karadan Akdeniz limanlarına getirirdi. Anadolu iki yolun da kavşağında kaldığı için kervansaraylar ve pazar kentleri bu güzergâhlar boyunca gelişti. Coğrafi keşiflerden sonra Avrupalılar Afrika'nın güneyini dolaşan deniz yolunu kullanmaya başlayınca bu kara yollarının önemi azaldı. Bugün yükün büyük bölümü okyanus aşan gemilerle, boğazlar ve kanallar üzerinden taşınır.

Serbest bölgeler

Bazı ülkeler dış ticareti canlandırmak için kendi topraklarında özel alanlar ayırır. Serbest bölge, ülkenin sınırları içinde olduğu hâlde gümrük bakımından ayrı tutulan, vergi ve bürokrasi kolaylıklarıyla üretim, depolama ve ticaret yapılan alandır. Amaç yabancı ve yerli yatırımı çekmek, ihracatı artırmak, iş olanağı yaratmaktır. Bu bölgeler çoğunlukla limana ya da havalimanına yakın kurulur, çünkü mal hızla girip çıkmalıdır. Türkiye'de Mersin ve İzmir'deki (Ege) serbest bölgeler ders kitaplarında örnek olarak gösterilir.

Turizm: insanı yerinden kaldıran çekim

Turizm, insanların dinlenme, eğlenme, öğrenme ya da inanç amacıyla sürekli yaşadıkları yerden geçici olarak ayrılıp başka bir yere gitmeleri ve orada konaklamalarıyla oluşan hizmet etkinliğidir. Bir yerin turist çekmesi için önce bir çekici unsur gerekir.

Doğanın sunduğu çekiciler şunlardır: güneşli gün sayısı yüksek, yazı uzun bir iklim; temiz deniz ve kumsallarla uzanan kıyılar; kanyon, şelale, mağara, göl ve ormanlar gibi doğal güzellikler; yeraltından sıcak ve mineralli su çıkaran termal kaynaklar; kışın uzun süre kalan kar örtüsüne ve uygun eğime sahip dağlar.

Doğal değer tek başına yetmez; onu kullanılır kılan insandır. Tarihî ve kültürel miras (antik kentler, camiler, kiliseler, saraylar, mutfak ve el sanatları) ziyaretçinin gelme nedenidir. Ulaşım (havalimanı, yol, liman) oraya varmayı mümkün kılar. Konaklama olanakları kalmayı sağlar. Güvenlik ortamı gelme kararını etkiler. Tanıtım da bir yerin varlığından dünyanın haberdar olmasını sağlar. Çok güzel ama yolu, oteli olmayan bir vadi, gelişmiş altyapılı sıradan bir kumsaldan daha az ziyaretçi alabilir.

Turizm türleri ve örnek yerler

Bir yer birden çok türü taşıyabilir. Pamukkale'nin beyaz travertenleri doğal bir güzelliktir, aynı alandaki Hierapolis antik kenti kültür turizmine, sıcak suyu da termal turizme konu olur. Kapadokya'da peribacaları doğanın, kayaya oyulmuş kiliseler ve yeraltı şehirleri insanın eseridir.

Sözel harita: Türkiye turizm türleri

Kâğıda Türkiye'nin dış hatlarını çiz. Güneybatı köşeden başla: Ege ile Akdeniz'in birleştiği girintili kıyıya ve oradan doğuya, Antalya Körfezi'ne kadar uzanan şeride bir şemsiye işareti koy; deniz-kum-güneş kuşağı burasıdır. Ege kıyısının ortasına, İzmir'in güneyine Efes için bir sütun çiz. Kuzeybatı ucunda iki kıtayı birleştiren boğazın iki yakasına İstanbul'u yerleştir ve yanına sütun ile kubbe işaretlerini birlikte yaz.

İç Batı Anadolu'ya geç: Afyonkarahisar'a ve onun güneybatısındaki Denizli'ye birer buhar dalgası çiz, termal kaynakları gösteren işaretin bu olsun. Bursa'ya da hem buhar dalgası hem kar tanesi koy; şehir termal suyuyla da, güneyindeki Uludağ'la da anılır. Haritanın ortasına, Kızılırmak'ın çizdiği büyük yayın güney kenarına Kapadokya'yı (Nevşehir) bir peribacası çizerek işaretle.

Kuzeydoğuya çık: Doğu Karadeniz kıyısının arkasındaki dağlık şeride çadır ve çam ağacı çiz; yayla turizmiyle doğa yürüyüşü bu yamaçlarda buluşur. Daha güneyde, Doğu Anadolu'nun yüksek kesiminde Erzurum'a ikinci kar tanesini koy. Son olarak güneydoğuya, Fırat'ın batısındaki Adıyaman'a Nemrut Dağı için bir taş baş çiz.

Bitmiş haritaya bak: güneş işaretleri güney ve batı kıyısında toplanır, kar taneleri yüksek iç kesimlere çekilir, kültür işaretleri ise ülkenin her köşesine dağılır. Deniz turizmi iklime bağlı olduğu için yaz aylarına sıkışır, kış turizmi bunun tersine kar mevsimine.

Turizmin iki yüzü

Ekonomi açısından turizm yabancı ziyaretçiyle ülkeye döviz getirir. Turizm geliri ihracat istatistiğine yazılmaz, ama ders kitapları onu dış ticaret açığının dengelenmesine katkı yapan bir gelir olarak anar. Otelde, lokantada, ulaşımda, rehberlikte çalışan çok sayıda kişiye iş sağlar; el sanatlarına, yerel tarım ürünlerine talep yaratır; yol, havalimanı ve su şebekesi gibi altyapının gelişmesini hızlandırır. Öte yandan iş olanakları mevsime bağlı kalabilir, sezon sonunda istihdam düşer. Ziyaretçi yoğunluğu bölgede fiyatları yükseltebilir. Dış talebe bağımlı olduğu için güvenlik sorunu ya da salgın gibi beklenmedik bir olay geliri birden kesebilir.

Çevre açısından kıyıda denetimsiz yapılaşma doğal kumsalları ve sit alanlarını daraltabilir. Yaz aylarında nüfusun katlanması su tüketimini, atık ve kanalizasyon yükünü artırır. Deniz kaplumbağalarının yumurta bıraktığı kumsallar ders kitaplarında bu baskının örneği olarak anlatılır. Aynı turizm, gelirini koruma için de kullanabilir: restore edilen tarihî yapılar, koruma altına alınan doğal alanlar, çevre bilincinin yayılması bu yüzün örnekleridir. Bir alanın bozulmadan kaldırabileceği ziyaretçi yüküne taşıma kapasitesi denir. Planlı gelişen ve bu sınırı gözeten yerlerde kazanç ağır basar; sınır aşıldığında ise ziyaretçiyi çeken doğa ve dokunun kendisi yıpranmaya başlar.

Modülün toplamı

Ekonomik faaliyetler modülü işleri doğaya olan uzaklıklarına göre sınıflayarak başladı. Ardından birincil faaliyetler geldi: tarımda girdinin miktarı, hayvancılıkta otlak ile ahır arasındaki fark, madencilik ve enerjide yenilenen ile tükenen kaynak ayrımı. Sanayi dersi bir fabrikanın yerini girdilerin nereden geldiği, ürünün nereye satılacağı, emeğin ve paranın nerede bulunduğu hesabıyla açıkladı. Ulaşım bu üretim noktalarını birbirine bağlayan ağdı. Ticaret ve turizm zinciri tamamlar: üretilen mal pazara çıkar, coğrafyanın kendisi de ziyaretçiye sunulan bir hizmete dönüşür. Bütün modülde aynı soru tekrarlandı: bir etkinlik neden orada, başka yerde değil?

Bu modül boyunca doğa hep bir sermaye gibi göründü: tarlaya su, fabrikaya ham madde, kıyıya ziyaretçi getiren bir kaynak. Defne'nin fındık bahçesini besleyen yağmur, kumsalı oluşturan dalga, dağları yükselten yer kabuğu hareketleri ise zaman zaman yerleşmenin ve üretimin üzerine yıkım olarak da iner. Sonraki ders doğanın bu ikinci yüzüne dönüyor: hangi doğa olaylarının insan için afete dönüştüğü, Türkiye'de nerelerde daha sık yaşandığı ve bir toplumun zararı azaltmak için önceden neler yapabileceği.

Örnek 1 — Dengeyi hesaplamak

Soru: Örnek veri: Bir ülkenin bir yıllık ihracatı 80 birim, ithalatı 100 birimdir. Ertesi yıl ihracat 95 birime çıkmış, ithalat 90 birime inmiştir. İki yılın dış ticaret dengesi için hangisi doğrudur?

• A) İki yıl da fazla verilmiştir.
• B) İlk yıl 20 birim açık, ikinci yıl 5 birim fazla vardır.
• C) İlk yıl 20 birim fazla, ikinci yıl 5 birim açık vardır.
• D) İki yıl da açık verilmiştir.
• E) Denge yalnız ithalata bakılarak bulunur.

Çözüm: Denge, ihracattan ithalatın çıkarılmasıyla bulunur. İlk yıl 80 eksi 100, yani eksi 20; ithalat ağır bastığı için bu bir açıktır. İkinci yıl 95 eksi 90, artı 5; ihracat ağır basmış ve fazla oluşmuştur. Cevap: B.

Örnek 2 — Alışverişin nedeni

Soru: Kuzeyde, orta kuşakta bulunan bir ülke her yıl kahve ve kakaoyu dışarıdan alıyor, karşılığında tahıl satıyor. Bu alışverişi en iyi açıklayan etmen hangisidir?

• A) İki ülke arasındaki gümrük vergisinin yüksekliği
• B) Orta kuşaktaki ülkenin nüfusunun az olması
• C) İklim farkının iki ülkede farklı ürünlerin yetişmesine yol açması
• D) Tropikal ülkede ulaşımın hiç bulunmaması
• E) Kahvenin her iklimde yetişebilmesi

Çözüm: Kahve ve kakao tropikal kuşağın sıcak ve nemli koşullarını ister; orta kuşakta açıkta yetişmez. Tahıl ise serin iklimde iyi yetişir. Ürün farkını yaratan, iki ülkenin farklı kuşaklarda bulunmasıdır. Yüksek gümrük vergisi alışverişi azaltır, artırmaz. Cevap: C.

Örnek 3 — Tek yerde üç tür

Soru: Beyaz kireç taşı basamaklarıyla tanınan bir alanda aynı zamanda antik bir kentin kalıntıları ve sıcak su kaynakları bulunmaktadır. Bu alanın ziyaretçi çekmesinde hangi turizm türleri birlikte rol oynar?

• A) Kış ve yayla turizmi
• B) Deniz-kum-güneş ve kış turizmi
• C) Yalnız inanç turizmi
• D) Doğa, kültür ve termal turizm
• E) Yalnız deniz turizmi

Çözüm: Kireç taşı basamakları (traverten) doğal bir güzelliktir, antik kent kültür turizmine, sıcak su ise termal turizme konu olur. Tarif Denizli'deki Pamukkale ile Hierapolis'e uyar. Kıyı ya da kar örtüsünden söz edilmediği için deniz ve kış turizmi elenir. Cevap: D.

Örnek 4 — Sezonun bedeli

Soru: Akdeniz kıyısındaki bir ilçede nüfus yazın birkaç katına çıkıyor, kışın ise otellerin çoğu kapanıyor. Bu durumun ilçe için doğurduğu sorunlardan biri hangisidir?

• A) İstihdamın ve gelirin yıl içinde dengesiz dağılması
• B) Kışın kar örtüsünün kalınlaşması
• C) Yeraltı sıcak sularının kuruması
• D) Tarihî yapıların sayısının artması
• E) İlçenin ithalatının tamamen durması

Çözüm: Deniz turizmi yaz mevsimine bağlıdır. Sezonda iş bol, kışın ise işletmeler kapandığı için çalışanların önemli bir kısmı işsiz kalır; gelir de aynı ritimle dalgalanır. Akdeniz kıyısında kalın kar örtüsü beklenmez, diğer seçenekler de turizmin sezonluk yapısıyla ilgisizdir. Cevap: A.

• Ağırlığı değerle karıştırmak. Dış ticaret dengesi tonla değil parayla hesaplanır. Daha çok yük gönderen ülke yine de açık verebilir, çünkü sattığı malın birim değeri düşük olabilir.
• Turizm gelirini ihracat rakamına eklemek. Turizm döviz getirir ve açığın dengelenmesine yardım eder, ama mal ihracatı istatistiğinde yer almaz; soruda «ihracat» kelimesine dikkat et.
• Serbest bölgeyi ülke dışı saymak. Serbest bölge ülkenin toprağındadır; ayrı tutulan, yalnız gümrük ve vergi uygulamasıdır.
• Doğal çekiciliği yeterli sanmak. Ulaşım, konaklama, güvenlik ve tanıtım yoksa en güzel alan da az ziyaretçi alır. Seçeneklerde beşeri etmeni küçümseyen ifadeye kanma.
• Her kıyıyı deniz turizmine, her dağı kış turizmine bağlamak. Kayak, karın aylarca yerinde durduğu ve eğimi pist açmaya elveren yamaçlarda gelişir; Doğu Karadeniz dağları ise yaz aylarında yayla turizmiyle öne çıkar.