Şehirlerin fonksiyonları

Selin, sınıfın gezi panosuna boş bir Türkiye haritası astı ve her şehre küçük bir simge yapıştırmaya başladı. Antalya'ya güneş, Zonguldak'a kazma, Ankara'ya bir bayrak, Kocaeli'ye fabrika bacası koydu; iş kolay gidiyordu. Sıra İstanbul'a gelince elinde bir gemi, bir baca, bir kitap ve bir valiz kaldı. Hangisini yapıştıracağına karar veremedi ve dördünü üst üste dizdi. Arkadaşı güldü: «Bu artık simge değil, kolaj oldu.» Aslında Selin farkında olmadan bu dersin iki sorusunu sormuştu. Bir şehri hangi işin ayakta tuttuğunu nasıl anlarız? Bazı şehirler neden tek bir simgeye sığmaz?

• Kır ile şehri nüfus büyüklüğüne ek olarak halkın geçim kaynağına bakarak ayırt edersin.
• Bir şehrin baskın fonksiyonunu, onu doğuran coğrafi etkenden yola çıkarak belirlersin.
• Türkiye'deki örnek kentleri idari, sanayi, liman, turizm, maden, kültür ve inanç fonksiyonlarıyla eşleştirirsin.
• Bir kentin fonksiyonunun zaman içinde nasıl değişebileceğini ve etki alanının nereye uzandığını yorumlarsın.

Kır mı, şehir mi?

Kalabalık bir köy ile küçük bir kasaba arasındaki farkı yalnız nüfusa bakarak çözmeye çalışırsan kısa sürede tıkanırsın. Ülkeler şehir sayılmak için farklı nüfus eşikleri kullanır; bir yerde kasaba sayılan yerleşme başka bir ülkenin istatistiğinde şehir olarak geçebilir. Bu yüzden ders kitapları ikinci bir ölçüt ekler: insanların neyle geçindiği.

Kırsal yerleşmede halkın büyük kısmı ürününü doğrudan doğadan alır: tarla eker, sürü güder, orman keser ya da balık tutar. Şehirde ise çoğunluk sanayi, ticaret, ulaşım, eğitim, sağlık ve yönetim gibi tarım dışı işlerde çalışır. Şehrin yapı dokusu daha sık, yolları, okulları, hastaneleri ve çarşısı daha çeşitlidir; kendi ihtiyacından fazlasını çevresine sunar. Öyleyse bir yerleşmeyi şehir yapan şey, kalabalığından çok yaptığı işin niteliğidir.

Fonksiyon nedir?

Her şehir birden çok iş yapar: içinde okul da, fırın da, belediye de vardır. Ama bazı şehirlerde bir iş ötekilerden belirgin biçimde öne çıkar; şehrin kuruluşunu ya da büyümesini o iş açıklar, çalışanların önemli bir bölümü ona bağlıdır. Coğrafyada buna şehrin fonksiyonu (işlevi) denir. Fonksiyonu bulmanın kısa yolu şu soruyu sormaktır: bu iş ortadan kalksa şehir bugünkü büyüklüğünü korur muydu?

Fonksiyon gökten inmez; onu bir coğrafi koşul doğurur. Korunaklı bir koy liman getirir, yer altındaki kömür maden ocağı açtırır, ılık deniz ve kumsal tatilciyi çeker. Soru çözerken her zaman önce bu etkeni ara, fonksiyon arkasından gelir.

Fonksiyonlara göre şehirler

İdari şehirler. Yönetim kurumlarının toplandığı, kamu çalışanlarının kalabalık olduğu kentlerdir. Türkiye'de en belirgin örnek başkent Ankara'dır: bakanlıklar, Türkiye Büyük Millet Meclisi ve pek çok genel müdürlük buradadır. İl merkezlerinin hepsi de kendi ölçeğinde bir yönetim işlevi taşır.

Sanayi şehirleri. Hammaddeye, enerjiye, limana ve iş gücüne yakınlığın fabrikaları bir araya getirdiği kentlerdir. Marmara'nın doğu ucundaki Kocaeli (İzmit), hem kara yolu hem deniz yolu üzerinde olduğu için büyük sanayi tesislerini çekmiştir. Bursa otomotiv ve tekstil üretimiyle anılır. Yerleşmeyi etkileyen faktörler işlenirken anılan Karabük de demir-çelik fabrikasıyla büyüyen kentlere örnektir.

Liman ve ticaret şehirleri. Deniz yolu ile kara yolunun buluştuğu, malın gemiden trene ya da kamyona aktarıldığı yerlerdir. İstanbul, İzmir ve Mersin büyük limanlarıyla, Samsun ise Karadeniz kıyısındaki limanıyla bu gruba girer. Bir limanın gücü, arkasındaki geniş üretim alanına bağlıdır.

Turizm şehirleri. Deniz, kumsal, ılık iklim, tarih ya da ilginç doğal şekiller ziyaretçiyi çeker; konaklama, ulaşım ve yeme-içme hizmetleri şehrin ekonomisini taşır. Antalya Akdeniz kıyısında, Muğla'nın Bodrum ve Marmaris gibi ilçeleri Ege ile Akdeniz'in buluştuğu köşede öne çıkar. Nevşehir ise peribacaları ve kaya oyma yapılarıyla Kapadokya'nın merkezidir.

Maden şehirleri. Bir maden yatağının işletilmesiyle kurulan ya da büyüyen yerleşmelerdir. Zonguldak taş kömürüyle, Manisa'nın Soma ilçesi linyit işletmeleriyle anılır. Bu kentlerin geleceği yatağın ömrüne ve madenin ekonomik değerine sıkı sıkıya bağlıdır.

Kültür ve eğitim şehirleri. Üniversitelerin, kütüphanelerin, müzelerin ve öğrenci nüfusunun kentin hayatını belirgin biçimde etkilediği yerlerdir. Ders kitaplarında ve kaynaklarda Eskişehir bu işleviyle sık anılır; ancak büyük kentlerin neredeyse hepsi aynı zamanda bir eğitim merkezidir.

Dinî merkezler ve inanç turizmi. Kutsal sayılan mekânlar ya da önemli şahsiyetlerin türbeleri her yıl çok sayıda ziyaretçi çeker. Konya, Mevlânâ Türbesi'yle; Şanlıurfa, Balıklıgöl ve çevresindeki tarihî mekânlarla bu işlevin Türkiye'deki örnekleri olarak anlatılır.

Askerî ve savunma şehirleri. Tarihte sınır boylarındaki kale kentleri ve garnizonlar bu işlevi taşırdı. Bugün savunma işlevi çoğu kentte diğer işlerin yanında küçük bir yer tutar, bu yüzden sorularda daha çok tarihsel bir kuruluş nedeni olarak karşına çıkar.

Tarım ürünlerinin toplandığı ve işlendiği şehirler. Verimli bir ovanın ürünü pazarlanmak, işlenmek ve taşınmak üzere bir merkezde toplanır. Çukurova'nın pamuğu ve öteki ürünleri sayesinde Adana tarım ticareti ve tarıma dayalı sanayiyle anılır.

Çok fonksiyonlu büyük kentler

Selin'in panosundaki sorun burada çözülür. İstanbul aynı anda liman, sanayi, ticaret, finans, turizm, kültür ve eğitim merkezidir; hiçbiri tek başına şehri açıklamaz. Nüfusu ve ekonomisi büyüdükçe bir kentin işlevleri çoğalır, çünkü kalabalık kendisine hizmet edecek yeni işleri doğurur. İzmir ve Ankara da birden çok fonksiyonu birlikte taşır. Soruda «baskın fonksiyon» isteniyorsa küçük ve tek yönlü kentlerde cevap nettir; dev kentlerde ise «çok fonksiyonlu» ifadesi aranır.

Fonksiyonlar zamanla değişir

Fonksiyonu doğuran koşul değişirse şehrin işi de değişir. Bir maden yatağı tükenir ya da işletmesi kârsız hâle gelirse, maden kenti ya küçülür ya da yeni bir iş bulmak zorunda kalır. Eskiden balıkçılıkla ve sünger avcılığıyla geçinen Bodrum, kıyı turizminin gelişmesiyle bir tatil merkezine dönüşmüştür. Kervan yolu üzerindeki ticaret kasabası Safranbolu bugün tarihî konaklarıyla ziyaretçi çeken bir turizm kenti olarak anılır. Ulaşım yollarının yer değiştirmesi de bir pazar kentini sönükleştirebilir. Bu yüzden «şehrin fonksiyonu» sorusunun cevabı, sorulan döneme göre farklı olabilir.

Etki alanı ve hinterlant

Bir şehir yalnız kendi sınırları içinde iş görmez. Çevresindeki köy ve kasabalardan insanlar onun hastanesine, okuluna, pazarına gelir; şehir de onlara mal ve hizmet ulaştırır. Bir kentin hizmet verdiği ve etkilediği bu çevreye etki alanı denir. Büyük kentin etki alanı birkaç ili, hatta bütün ülkeyi kaplayabilir; küçük bir ilçe merkezininki ise birkaç köyle sınırlı kalır.

Limanlar için özel bir terim kullanılır: hinterlant (art bölge), bir limana ürün gönderen ve ondan mal alan kara kesimidir. Mersin limanının arkasında Çukurova ve iç kesimlere uzanan yollar vardır; geniş ve üretken bir art bölge limanı büyütür. Dağlarla kıyıdan kopmuş, yolu zor bir art bölge ise iyi bir koya rağmen limanın gelişmesini sınırlar.

Sözel harita: fonksiyon simgeleriyle Türkiye

Defterine Türkiye'nin dış çizgisini çiz ve şu simgeleri yerleştir. Kuzeybatıda, Marmara Denizi'ni Karadeniz'e bağlayan boğazın iki yakasına İstanbul için bir yıldız koy: çok fonksiyonlu. Marmara'nın doğu ucuna Kocaeli, güney kıyısının iç kesimine Bursa için birer fabrika simgesi çiz. Ege kıyısının ortasına İzmir için bir çapa, Ege'nin güneybatı köşesine Bodrum için bir güneş çiz. İzmir'in kuzeydoğusundaki iç kesime, Soma'ya bir kazma ekle. Akdeniz kıyısının batı yarısında Antalya'ya ikinci bir güneş, doğu yarısında Mersin'e ikinci bir çapa koy; Mersin'in hemen doğusunda Adana'ya bir başak çiz. İç Anadolu'nun ortasına Ankara için bir bayrak, onun batısına Eskişehir için bir kitap koy. Ankara'nın güneyinde Konya'ya ve güneydoğu köşedeki Şanlıurfa'ya birer kubbe, Ankara'nın güneydoğusundaki Nevşehir'e de bir peribacası çiz. Karadeniz kıyısının batı ucuna yakın Zonguldak'a bir kazma, kıyının ortasına Samsun için üçüncü bir çapa koy.

Haritayı okuyunca bir düzen görürsün: çapalar kıyıda ve iç kesime açılan yol ağızlarındadır, güneşler güney ve güneybatıdaki ılık kıyılarda toplanır, kazmalar yatağın bulunduğu yerde durur.

Özet tablo

Selin'in haritasındaki simgeler tek tek kentleri anlatıyor; Türkiye'nin bütün yerleşme dokusu ise başka bir hikâye anlatır. Kır nüfusu ile şehir nüfusunun dengesi son yüzyılda nasıl tersine döndü, şehirler bu hızlı büyümeyi nasıl karşıladı ve yerleşmeler bölgeden bölgeye neden bu kadar farklı? Sonraki ders Türkiye'de yerleşme ve kentleşmenin izini sürüyor.

Örnek 1 — Şehri tanımlayan ölçüt

Soru: İki yerleşmenin nüfusu birbirine yakındır. Birinde çalışanların çoğu buğday tarlalarında ve ahırlarda iş görür; ötekinde çoğunluk fabrikalarda, mağazalarda ve hastanede çalışır. İkinci yerleşmeyi şehir olarak nitelemenin dayanağı hangisidir?

• A) Daha yüksek bir rakımda bulunması
• B) Halkın tarım dışı işlerle geçinmesi
• C) Daha eski bir tarihte kurulmuş olması
• D) Akarsu kenarında yer alması
• E) Nüfusunun daha hızlı artması

Çözüm: Nüfuslar yakın olduğuna göre ayırıcı ölçüt nüfus olamaz. Ders kitapları kırı ve şehri ayırırken geçim kaynağına bakar: birincil faaliyetler kıra, sanayi ve hizmetler şehre özgüdür. Rakım, kuruluş tarihi ve akarsu kenarı her iki yerleşmede de görülebilir. Cevap: B.

Örnek 2 — Etkenden fonksiyona

Soru: Bir kıyı kentinin önünde dalgadan korunaklı derin bir koy, arkasında geniş ve verimli bir ova ile ovayı iç kesime bağlayan demir yolu bulunuyor. Bu koşulların bir arada geliştireceği öncelikli fonksiyon hangisidir?

• A) Maden
• B) İdari
• C) Dinî merkez
• D) Liman ve ticaret
• E) Askerî

Çözüm: Korunaklı derin koy gemilerin yanaşmasını, verimli ova ve demir yolu da limana yük gelmesini sağlar. İkincisi hinterlant kavramının ta kendisidir: üretken bir art bölge limanı besler. Cevap: D.

Örnek 3 — Değişen fonksiyon

Soru: Yüzyıl önce halkı sünger avcılığı ve balıkçılıkla geçinen küçük bir Ege kıyı kasabası, bugün yaz aylarında nüfusu katlanan, otel ve yat limanıyla anılan bir yere dönüşmüştür. Kasabanın geçirdiği dönüşümün arkasındaki süreç hangi seçenekte doğru yorumlanmıştır?

• A) Kasabanın kıyı konumu ve ılık iklimi, turizmin gelişmesiyle yeni bir fonksiyon kazandırmıştır.
• B) Kasaba başkent ilan edildiği için büyümüştür.
• C) Kasabada maden yatağı bulunmuş ve şehir maden kentine dönüşmüştür.
• D) Deniz kıyısında olmak turizmi engellediği için kasaba balıkçılığa yönelmiştir.
• E) Kasabanın fonksiyonu hiç değişmemiş, yalnız nüfusu artmıştır.

Çözüm: Ilık iklim ve deniz değişmemiş, onları değerlendiren ekonomik etkinlik değişmiştir. Önceden balıkçılığı besleyen kıyı, turizm geliştikçe tatilciyi çeker. Bodrum'un geçirdiği dönüşüm ders kitaplarında bu tür bir örnek olarak anlatılır. Cevap: A.

Örnek 4 — Çok fonksiyonlu kent

Soru: Bir kentte hem uluslararası liman, hem büyük sanayi bölgeleri, hem onlarca üniversite, hem de her yıl milyonlarca turisti çeken tarihî yapılar bulunuyor. Bu kenti fonksiyonuna göre en doğru nitelendiren ifade hangisidir?

• A) Maden kenti
• B) Yalnız idari kent
• C) Çok fonksiyonlu kent
• D) Kırsal yerleşme
• E) Tarım kenti

Çözüm: Sayılan işlevlerin hiçbiri ötekileri gölgede bırakmıyor; liman, sanayi, eğitim ve turizm aynı anda güçlü. Böyle büyük ve karmaşık kentler için tek bir fonksiyon seçmek yanıltıcı olur. İstanbul bu tanımın Türkiye'deki en belirgin örneğidir. Cevap: C.

• Şehri yalnız nüfusla tanımlamak. Eşik ülkeden ülkeye değişir. Soruda geçim kaynağı veriliyorsa belirleyici odur: tarım dışı işler şehrin ayırt edici özelliğidir.
• Kıyıdaki her kenti liman kenti saymak. Antalya da Bodrum da kıyıdadır, ama baskın işlevleri turizmdir. Liman işlevi için korunaklı bir yanaşma yeri ve yük üreten bir art bölge gerekir.
• İstanbul'a tek bir fonksiyon yapıştırmak. Seçeneklerde «çok fonksiyonlu» varsa İstanbul için çoğunlukla aranan cevap odur.
• Fonksiyonu kalıcı sanmak. Maden biterse ya da yeni bir ekonomik fırsat doğarsa şehrin işlevi değişir. Soruda dönem verilmişse cevabı o döneme göre kur.
• Hinterlantı limanın kendisi sanmak. Hinterlant limanın arkasındaki kara kesimidir; limana yük gönderir, limandan mal alır.