Türkiye'de yerleşme ve kentleşme

Baran'ın dedesi bayram ziyaretinde cüzdanından solmuş bir fotoğraf çıkardı. Ankara'da, şimdi Baran'ın on iki katlı blokta oturduğu yamaç: tek katlı evler, her birinin önünde küçük bir bahçe, bir ip üzerinde kuruyan çamaşırlar, aşağıda toprak bir yol. «Biz bu evi iki gecede yaptık,» dedi dede, «elektrik sonradan geldi, su daha da sonra.» Baran telefonundaki uydu görüntüsünü açtı; aynı yamaçta artık otopark, metro durağı ve bir alışveriş merkezi vardı. İki görüntü arasında yaklaşık yarım asır duruyordu. O tepe nasıl bahçeli evlerden bloklara geçti, bu dönüşüm kentin geri kalanında neleri zorladı?

• Kentleşmeyi kentli nüfus oranının artışı olarak tanımlar, kır ve kent nüfusu tablosundan oranla mutlak sayıyı ayırırsın.
• Türkiye'de kentleşmenin 1950'lerden sonra neden hızlandığını ekonomik ve toplumsal dönüşümlerle ilişkilendirirsin.
• Hızlı kentleşmenin konut, altyapı, ulaşım ve çevre üzerindeki sonuçlarını örnekle açıklarsın.
• Metropol ile büyükşehir kavramlarını ayırır, kentlerin Türkiye'deki dağılışını sözel bir haritada gösterirsin.

Binlerce yıllık bir yerleşim sahnesi

Anadolu, insanın yerleşik hayata geçtiği en eski alanlardan biri olarak bilinir. Ders kitapları bu derinliği anlatırken Konya Ovası'ndaki Çatalhöyük'ü sıkça örnek verir: evlerin birbirine bitişik kurulduğu, girişin damdan yapıldığı, binlerce yıl önce tarımla geçinen bir topluluk. Hitit, Frig, Lidya gibi uygarlıklardan, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinden kalan kentler bugünkü pek çok il merkezinin altında ya da yanında yatar. Yani Türkiye'de yerleşme yeni değildir; yeni olan, nüfusun büyük kısmının kentlerde toplanmasıdır.

Kentleşme bir orandır

Kentleşme, bir ülkede kentlerde yaşayan nüfusun toplam nüfus içindeki payının artmasıdır. Tanımın kalbi «pay» sözcüğüdür. Kentlerin nüfusu büyürken kırsal nüfus da artıyor olabilir; kentleşmeden söz etmek için kentin payının büyümesi gerekir. Kentleşmeyle birlikte kent sayısı çoğalır, var olan kentler alan olarak genişler, insanların çalıştığı işler tarladan fabrikaya, büroya ve dükkâna kayar.

Bir uyarı ekleyelim: kenti kırdan ayıran ölçüt ülkeden ülkeye, hatta aynı ülkede yıldan yıla değişebilir. Türkiye'de de istatistikte kullanılan tanımın değiştiği dönemler olmuştur. İki farklı yılın kentli oranını karşılaştırırken tanımın aynı kalıp kalmadığına bakmak gerekir; aksi hâlde yöntemdeki bir değişiklik nüfusun yer değiştirmesi gibi okunabilir.

1950'lerden sonra hız neden arttı?

Kentlerin payı, yeni devletin kuruluşundan sonraki çeyrek yüzyıl boyunca ağır ağır yükseldi. Asıl ivme 1950'lerin ardından geldi. Göç modülünde kırdan kente yönelen akışı itici ve çekici etkenleriyle çözmüştük; burada aynı hareketi kentin gözünden okuyoruz. Göç bir araçtır, kentleşme ise onun sonucunda değişen nüfus dağılımıdır.

Bu hızlanmayı besleyen dönüşümler şöyle sıralanır:

• Sanayileşme: Fabrikalar kurulan kentler iş gücüne ihtiyaç duydu; Marmara çevresi bunun en yoğun yaşandığı alan oldu.
• Tarımda yeni makineler: Traktörün yaygınlaşmasıyla aynı tarlaya daha az el yetti, kırda boşa çıkan emek kente yöneldi.
• Hizmetlerin büyümesi: Ticaret, ulaştırma, bankacılık, kamu hizmetleri kentlerde yeni meslekler doğurdu.
• Eğitim ve sağlık: Lise, üniversite ve hastane gibi kurumların kentlerde toplanması aileleri çocuklarının geleceği için kente çekti.
• Karayolu ağı: Yollar uzandıkça köy ile il merkezi arasındaki mesafe günlerden saatlere indi.

Örnek veri: kır ile kentin yer değiştirmesi

Aşağıdaki tablo bir sayım sonucu değildir; Türkiye'deki genel eğilimin yönünü göstermek için hazırlanmış örnek veridir. Nüfus milyon kişi olarak verilmiştir.

Tabloyu iki katmanda oku. Kentli payı her dönemde yükseliyor: bu kentleşmedir. Kır nüfusunun mutlak sayısı ise III. döneme kadar artıyor, ancak ondan sonra düşüyor. Demek ki kırın payının azalması, kırda yaşayan insan sayısının hemen azaldığı anlamına gelmez. III. dönemde iki nüfus eşitlenir; kentler o andan sonra çoğunluktadır.

Hızlı büyümenin bıraktığı izler

Kente gelenlerin konut ihtiyacı, planlı arsa ve konut üretiminden hızlı büyüdü. Büyük kentlerin çeperinde, çoğu zaman kamuya ait arazilerde, kısa sürede izinsiz yapılan tek katlı evler yükseldi. Halk arasında «bir gecede kondurulan ev» anlamında gecekondu adı verilen bu yapıların bulunduğu mahallelerde yol, su, elektrik ve kanalizasyon sonradan geldi. Baran'ın dedesinin fotoğrafı bu dönemin kaydıdır. Sonraki on yıllarda bu alanların bir kısmı imar düzenlemeleriyle tapuya kavuştu ve yerini çok katlı apartmanlara bıraktı.

Kentlerin hızla genişlemesinin başka sonuçları da vardır:

• Altyapı yetersizliği: Su, atık su ve toplu taşıma ağları nüfusun gerisinde kaldı.
• Trafik: Kent büyüdükçe ev ile iş yeri arasındaki mesafe uzadı, özel araç sayısı arttı.
• Çevre sorunları: Hava kirliliği, atıkların artması, akarsu ve koyların kirlenmesi, kent çevresindeki verimli tarım topraklarının yapılaşmaya açılması.
• Yeşil alan kaybı: Yoğun yapılaşma park ve açık alan payını azalttı.

Bugün bu sorunlara verilen yanıtlardan biri kentsel dönüşümdür: depreme dayanıksız ya da plansız gelişmiş yapı alanlarının yıkılıp yeniden yapılması. Ders kitapları dönüşümü afet riskini azaltma, altyapıyı yenileme ve yaşam kalitesini artırma amaçlarıyla anlatır. Kaynaklarda uygulamanın tartışılan yanları da yer alır: eski sakinlerin mahallede kalıp kalamayacağı, yapı yoğunluğunun artması, tarihî dokunun korunması. Coğrafya dersi burada bir taraf seçmez; dönüşümün mekâna ve nüfusa etkisini inceler.

Metropol ve büyükşehir

Metropol, nüfusu çok kalabalık, sanayi, ticaret, ulaşım, kültür ve yönetim gibi işlevleri bir arada taşıyan, etkisi kendi sınırlarını aşıp geniş bir çevreye yayılan büyük kenttir. Türkiye'de İstanbul, Ankara ve İzmir bu kavramın ders kitaplarındaki temel örnekleridir; İstanbul ülkenin en kalabalık kentidir. Metropolün çevresindeki ilçe ve kasabalar zamanla onunla bütünleşir, insanlar her gün bu çevreden merkeze gidip gelir.

Büyükşehir ise yönetimle ilgili bir kavramdır. Nüfusu yasada belirlenen ölçütü aşan illerde kurulan büyükşehir belediyesi, ilçe belediyelerinin üstünde ulaşım, su, imar gibi hizmetleri bütün il ölçeğinde planlar. Ayrımı şöyle tut: metropol kentin büyüklüğünü ve etkisini anlatan coğrafi bir terimdir, büyükşehir ise bir yönetim statüsüdür. Türkiye'deki metropollerin üçü de büyükşehir statüsündedir; buna karşılık büyükşehir statüsündeki her il metropol sayılmaz.

Sözel harita: Türkiye'nin kent kuşakları

Boş bir kâğıda ülkenin sınırını kabaca çek. Sol üst köşede iç denizimizi, Marmara'yı, bir yumurta biçiminde göster; onu kalın bir halkayla çevrele: boğazın iki yakasında İstanbul, doğu ucunda Kocaeli ve Sakarya, güney kıyısının iç tarafında Bursa, kuzey kıyısında Tekirdağ. Bu halka kentlerin en sık dizildiği kuşaktır. İstanbul'un üstüne büyük bir yıldız koy: metropol.

Batı kıyısının ortasına İzmir için ikinci yıldızı yerleştir; doğusuna doğru uzanan vadiler boyunca Manisa, Aydın, Denizli'yi küçük noktalarla sırala. Güney kıyısına Antalya ile Mersin'i, Mersin'in doğusundaki ovaya Adana'yı birer nokta olarak ekle; Adana ile Mersin, Çukurova'nın düzlüğünde birbirine yakın durur. Haritanın ortasına üçüncü yıldızı, Ankara'yı çiz; onun çevresinde Eskişehir, Konya ve Kayseri birbirinden uzak, geniş platonun üzerine serpilmiş noktalar olsun.

Kuzey kıyısında Samsun ve Trabzon'u kıyı çizgisinin hemen üstüne yerleştir; dağlar denize yakın olduğu için bu kentler dar şerit hâlinde uzanır ve dağ sırasının arkası seyrek kalır. Güneydoğu köşesine doğru Gaziantep'i, onun doğusuna Şanlıurfa'yı, daha kuzeydoğuya Diyarbakır'ı işaretle. Ülkenin doğusundaki yüksek, kışı uzun kesime ise yalnız birkaç seyrek nokta koy: Erzurum, Malatya, Van. Haritanın dili açıktır: kentler kıyılarda, ovalarda ve büyük ulaşım hatlarında toplanır; yükseltinin arttığı, iklimin sertleştiği doğuda seyrekleşir.

Planlı kent: başkent Ankara

Çoğu Türkiye kenti yüzyıllar içinde kendiliğinden büyümüştür. Bir planlı kentte ise yolların, konut alanlarının, parkların ve kamu binalarının yeri önceden bir plana göre belirlenir. Ankara Ekim 1923'te başkent ilan edildiğinde kalenin eteğinde toplanmış küçük bir Anadolu kentiydi. Cumhuriyet'in ilk yıllarında Alman şehir plancısı Hermann Jansen'in hazırladığı imar planı uygulanmaya başlandı: geniş caddeler, yeşil alanlar, bakanlıkların toplandığı bir yönetim bölgesi ve eski çekirdeğin güneyinde gelişen yeni bir kent kesimi. Ders kitapları, nüfusun planın öngördüğünden hızlı artması yüzünden kentin çeperinde plansız yapılaşmanın da görüldüğünü ekler. Baran'ın dedesinin yamacı bu ikinci hikâyeye aittir.

Modülün özeti

Yerleşme modülünü dört adımda tamamladık. İlk derste bir yerleşmenin yerini suyun, iklimin, yer şekillerinin ve ulaşımın nasıl belirlediğini gördük. İkincide kırsal yerleşmeleri toplu ve dağınık dokularıyla, mezra, oba, yayla, kom gibi köy altı birimleriyle tanıdık. Üçüncüde kentleri onları ayakta tutan işlevlere göre sınıflandırdık. Bu derste bütün bunları Türkiye ölçeğinde birleştirdik: binlerce yıllık yerleşim mirası, 1950'lerden sonra hızlanan kentleşme, bunun konut ve çevreye yansıması, metropoller ve kent kuşakları. Bir yerleşme sorusunda yerin doğal koşullarına, kırsal mı kentsel mi olduğuna ve hangi işle geçindiğine birlikte bak.

Baran'ın dedesi tarlayı bırakıp kentte bir inşaatta çalışmaya başlamıştı; torunu belki bir gün bir yazılım şirketinde çalışacak. Toprağı işlemek, bir hammaddeyi fabrikada ürüne çevirmek, bir müşteriye hizmet vermek ve bilgi üretmek aynı türden işler midir? Sıradaki ders, ekonomik faaliyetleri doğaya olan uzaklıklarına göre birincil, ikincil, üçüncül ve dördüncül diye basamaklara ayırıyor.

Örnek 1 — Kentleşmenin ölçüsü

Soru: Bir ülkede on yıl içinde kentlerde yaşayanların sayısı artmış, kırsal nüfusun sayısı da artmıştır. Bu ülkede kentleşmenin yaşandığını söyleyebilmek için hangi bilgiye ihtiyaç vardır?

• A) Ülkedeki büyükşehir belediyesi sayısına
• B) Kentli nüfusun toplam nüfus içindeki payının yükselip yükselmediğine
• C) Kentlerin deniz seviyesinden yükseltisine
• D) Kırsal alanlardaki ortalama tarla büyüklüğüne
• E) Ülkenin en eski yerleşim yerinin yaşına

Çözüm: Kentleşme kentli nüfusun payındaki artıştır. İki nüfus birlikte büyüdüğünde kentlerin payı yükselmiş de olabilir, aynı kalmış da. Karar için oran gerekir. Cevap: B.

Örnek 2 — Tablodan mutlak sayı

Soru: Kır ile kentin beş dönemlik değişimini veren yukarıdaki tablodan hangi sonuç çıkar?

• A) Kır nüfusu her dönemde azalmıştır
• B) Kentli payı IV. dönemde düşmüştür
• C) Kent nüfusu II. dönemde kır nüfusunu geçmiştir
• D) Kır nüfusunun sayısı III. döneme kadar artmış, sonra azalmıştır
• E) Toplam nüfus V. dönemde azalmıştır

Çözüm: Kır nüfusu 15'ten 19,5'e, sonra 22,5'e çıkıyor; ardından 21 ve 15'e iniyor. Kentli payı hiç düşmüyor, kent nüfusu kırı ancak IV. dönemde geçiyor, toplam nüfus sürekli artıyor. Cevap: D.

Örnek 3 — Metropol mü, büyükşehir mi?

Soru: «Nüfusu yasadaki ölçütü aştığı için il genelinde ulaşım ve su hizmetlerini tek bir üst belediyenin planladığı il» tanımı hangi kavrama karşılık gelir?

• A) Büyükşehir
• B) Metropol
• C) Gecekondu alanı
• D) Planlı kent
• E) Kırsal yerleşme

Çözüm: Tanım bir yönetim statüsünü anlatıyor: yasa, üst belediye, hizmet planlaması. Metropol ise büyüklük ve etki alanıyla tanımlanan coğrafi bir terimdir. Cevap: A.

Örnek 4 — Kentlerin seyrekleştiği kuşak

Soru: Türkiye'de kentlerin en seyrek dağıldığı alanın Doğu Anadolu'nun yüksek kesimleri olmasının temel nedeni hangisidir?

• A) Bölgenin denize kıyısının en uzun olması
• B) Bu kesimin hiç yerleşim geçmişi bulunmaması
• C) Yükseltinin ve sert karasal iklimin tarımı ve ulaşımı zorlaştırması
• D) Bütün sanayi tesislerinin bu bölgede toplanmış olması
• E) Bölgenin tamamının planlı kentlerden oluşması

Çözüm: Yüksek ve soğuk alanlarda tarım dönemi kısadır, ulaşım kışın zorlaşır, sanayi yatırımı az kalır. Bu koşullar kent büyümesini sınırlar. Bölgenin denize kıyısı yoktur ve eski yerleşmelere de sahiptir. Cevap: C.

• Kentleşmeyi kent nüfusunun sayıca artmasıyla karıştırmak. Ölçüt paydır; kır nüfusu da aynı hızda büyüyorsa kentleşme yoktur.
• Kırın payı azalınca kırda yaşayanların da azaldığını sanmak. Toplam nüfus hızla büyürken kırdaki kişi sayısı bir süre artmaya devam edebilir.
• Metropol ile büyükşehiri eş anlamlı saymak. Biri büyüklük ve etki alanını, öteki yönetim statüsünü anlatır.
• Göçü kentleşmenin kendisi sanmak. Göç nüfusun hareketidir; kentleşme bu hareketin de katkısıyla kentli payının yükselmesidir.
• Kentsel dönüşüm sorularında görüş bildirmek. Coğrafya sorusu dönüşümün amacını ve mekâna etkisini sorar; «iyi mi kötü mü» yargısı istemez.
• Ankara'yı kendiliğinden büyümüş bir kent saymak. Başkent olduktan sonra gelişimi bir imar planıyla yönlendirilmiştir; çeperindeki plansız büyüme bu planlı çekirdeği ortadan kaldırmaz.