Kırsal yerleşme tipleri

Baran okul formuna dedesinin adresini yazarken durdu. Satır şöyleydi: «Bitlis, … Köyü, Gözlü Mezrası». Telefondaki haritada köyün adı çıkıyordu ama mezrayı ne kadar yakınlaştırsa da bulamadı; ekranda yalnız dere kenarında üç dört çatı ve onları çevreleyen tarlalar görünüyordu. Annesi «Orası köyün bir parçası, muhtarı da köyün muhtarı» dedi. Aynı akşam deneme sınavında bir soru vardı: «yayla, oba, kışla» kavramlarını doğru bölgeyle eşleştir. Baran üçünü de duymuştu, hiçbirini tam tanımlayamıyordu. Bu ders o adres satırının ve o sorunun arkasındaki düzeni kuruyor: kırsalda hangi yerleşmeye hangi ad verilir, neden orada kurulmuştur, insanlar orada nasıl geçinir?

• Kırsal yerleşmeyi geçim temeline göre tanımlar, köyü köy altı yerleşmelerinden ayırırsın.
• Toplu ve dağınık köy dokusunu su, arazi, tarım biçimi ve güvenlik üzerinden gerekçelendirirsin.
• Mezra, kom, oba, yayla, kışla, dam, divan, çiftlik ve ağılı tanımına ve öne çıktığı bölgeye göre eşleştirirsin.
• Kırsal konutta kullanılan yapı malzemesini yörenin iklimi ve doğal kaynağıyla ilişkilendirirsin.

Kırsal yerleşme neye göre tanınır?

Bir yerleşmeyi kırsal yapan şey evlerinin sayısından çok halkının ne iş yaptığıdır. Geçimi büyük ölçüde tarım, hayvancılık, ormancılık ve balıkçılık gibi doğadan doğrudan ürün alan etkinliklere dayanan yerleşmelere kırsal yerleşme denir. Bu etkinlikler toprağa, otlağa, ormana ya da kıyıya bağlıdır; bu yüzden kırsal yerleşme çoğu zaman üretim alanının içinde ya da hemen kıyısında durur. Şehirde ise çalışanların çoğu sanayi, ticaret ve hizmette iş bulur.

Kırsal yerleşmenin temel birimi köydür. Yasa ise sayıya bakar: Türkiye'de 1924 tarihli Köy Kanunu nüfusu iki binden az olan yurtları köy sayar. Coğrafya bu sayıyı bilir, ama bir yerleşmenin kırsal karakterini asıl geçim biçiminden okur. Köyün tüzel kişiliği vardır; muhtar ve ihtiyar heyetiyle yönetilir. Köyden küçük olan ve kendi muhtarlığı bulunmayan birimler ise bir köye bağlıdır; ders kitapları bunları köy altı yerleşmeleri adıyla toplar. Baran'ın dedesinin mezrası bu gruptadır: adı adres satırına girer, ama yönetim bakımından köyün içinde sayılır.

Toplu ve dağınık köy: nedenleri birlikte okumak

Bir önceki derste suyun evleri ya bir noktada topladığını ya da yamaçlara serptiğini gördün. Sınav sorularında bu ayrım tek bir nedenle değil, birkaç koşulun birleşimiyle sorulur. Toplu köyde evler sokaklarla birbirine bağlıdır, meydan, cami, okul ve çeşme ortak kullanılır. Dağınık köyde ise evler kendi bahçesinin içindedir ve köy çoğu zaman birbirinden uzak mahallelere bölünür.

Tarım biçimi satırına dikkat et. Tahıl tarlası geniş bir düzlük ister ve evden uzakta olabilir; çiftçi sabah köyden çıkıp akşam döner. Çay ya da fındık bahçesi ise her gün emek ister ve ailenin evi bahçenin ortasında olunca iş kolaylaşır. Ders kitapları İç Anadolu'yu toplu, Karadeniz kıyı kuşağını dağınık dokunun tipik örneği olarak verir. Kışları uzun ve sert geçen Doğu Anadolu'da da köylerin çoğu topludur.

Dağınık dokunun bir bedeli vardır: yolu, elektriği, içme suyunu ve okulu her eve ulaştırmak pahalıdır. Toplu köyde aynı hizmet daha kısa bir hatla herkese erişir. Bu fark, kalkınma ve kamu hizmeti sorularında sık kullanılan bir gerekçedir.

Köy altı yerleşmeleri: ad, işlev, bölge

Aşağıdaki tanımlar ders kitabı düzeyindedir. Bir tipin «öne çıktığı» bölge, onun yalnız orada bulunduğu anlamına gelmez; en sık anıldığı yeri gösterir.

• Mezra: Köyden uzaktaki tarla ve bahçelerin yanında kurulan, birkaç evden oluşan küçük birim. Köye bağlıdır. Bazıları yıl boyu, bazıları yalnız tarım mevsiminde kullanılır. Ders kitaplarında Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da yaygın olduğu belirtilir.
• Kom: Hayvancılıkla ilişkili, birkaç ev ve ahırdan oluşan yerleşme. Ders kitapları Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu ile birlikte anar.
• Oba: Göçebe ya da yarı göçebe bir topluluğun çadırlarından oluşan geçici yerleşme. Hayvan sürüsüyle birlikte yer değiştirir. Toroslardaki yörük geleneği en çok verilen örnektir.
• Yayla: Yaz aylarında hayvanları yüksek otlaklarda beslemek için çıkılan geçici yerleşme. Karadeniz dağlarında ve Toroslarda yaygındır. Günümüzde Doğu Karadeniz'in bazı yaylaları turizmin de merkezi hâline gelmiştir.
• Kışla (kışlak): Yaylanın karşıtı; hayvanlarla birlikte kışı geçirmek için inilen alçak ve ılık yer. Toroslardan Akdeniz kıyı ovalarına inen yarı göçebe hayvancılık bu ikiliyi en açık biçimde gösterir.
• Dam: İç Anadolu'da köyden uzak tarlaların yanında tarım ve hayvancılık için kurulan, çoğu geçici yapı.
• Divan: Batı Karadeniz'de birkaç köy mahallesinin bir araya gelmesiyle oluşan birim olarak anlatılır.
• Çiftlik: Geniş bir arazinin tek bir kişi, aile ya da kurum tarafından işletildiği tarım ve hayvancılık yerleşmesi. Düz ve verimli ovalarda kurulur; ders kitapları Çukurova, Ege ovaları ve Trakya'yı örnek verir.
• Ağıl: Küçükbaş hayvanların barındırıldığı, çevresi taş duvar ya da çitle çevrilmiş yer. Otlakların geniş olduğu dağlık ve yarı kurak kesimlerde görülür.

Tip, tanım, bölge, geçim

Tabloyu ezberlemek yerine bir mantığa bağla: tarla uzaksa mezra ve dam, otlak mevsime göre yer değiştiriyorsa yayla, kışla ve oba, arazi tek elde toplanmışsa çiftlik doğar.

Ev neden ahşap, neden kerpiç?

Kırsal konut çoğu zaman yakında bulunan malzemeyle yapılır ve yerel iklime göre biçim alır.

• Karadeniz: Ormanlar geniştir, ahşap boldur; evler ahşap ya da taş temel üstüne ahşaptır. Yağış her mevsim düştüğü için çatılar eğimlidir, su ve kar kolay akar.
• İç Anadolu: Ağaç azdır, killi toprak boldur; duvarlar kerpiçtir (kilin samanla karıştırılıp kalıpta güneşte kurutulmasıyla elde edilen tuğla). Yağış az olduğu için damlar çoğu zaman düz ve topraktır. Kalın kerpiç duvar yazın serin, kışın ılık tutar. Kapadokya'da yumuşak volkanik tüfe oyulmuş konutlar ayrıca anılır.
• Doğu Anadolu: Kışlar çok soğuktur; kalın taş ya da kerpiç duvarlı, küçük pencereli, ısıyı içeride tutan evler yaygındır.
• Güneydoğu Anadolu: Taş ön plandadır; Mardin'de açık renkli kesme kalker, Diyarbakır'da koyu bazalt anılır.
• Ege ve Akdeniz: Taş evler yaygındır; sıcak yazlar duvarın kalınlığını ve gölgeyi önemli kılar.

Kural basittir: malzeme kaynaktan, çatının eğimi ve duvarın kalınlığı iklimden okunur.

Sözel harita: Türkiye'de kırsal tipler

Türkiye'nin dikdörtgenimsi taslağını çiz. Kuzey kıyısı boyunca, batıdan doğuya, kıyıya koşut uzanan dağları işaretle. Batı yarısındaki kıyı kuşağına «divan», doğu yarısının dağ sırtlarına «yayla» ve «kom» yaz; kıyıdan sırta doğru yamaçlara dağınık noktalar serp. Ortadaki geniş platonun içine sık kümeler halinde toplu köyler çiz ve bunların uzağına, tarlaların ortasına «dam» notunu düş. Güney kıyısına koşut uzanan Torosların yamacına «oba» ve «yayla», hemen altındaki kıyı ovalarına «kışla» yaz; dağdan ovaya inen bir ok çizerek iki yerleşmeyi bağla. Güneydeki en geniş ovaya, Çukurova'ya ve batıdaki Ege ovalarına «çiftlik» koy. Doğuda yüksek platolara «mezra» ve «kom», güneydoğuya da «mezra» yaz. Haritan bittiğinde kuzeyde dağınık doku ile mevsimlik yükseklik, ortada toplu doku, güneyde ise yayla ile kışla arasında gidip gelen bir hareket göreceksin.

Kırsal yerleşmede insanların işi hep toprağa, otlağa ya da ormana bağlıydı ve konum da bu bağdan doğuyordu. Bir yerleşme büyüyüp halkı fabrikaya, limana, otele ya da devlet dairesine yöneldiğinde soru değişir: o şehir ülkeye ne üretiyor, ne hizmet veriyor? Sonraki derste şehirleri üstlendikleri işlere göre ayıracak, sanayi, liman, turizm, maden, yönetim ve kültür şehirlerini örnekleriyle tanıyacağız.

Örnek 1 — Tarım biçiminden dokuya

Soru: İki köy karşılaştırılıyor. Birinci köyde aileler evlerinin çevresindeki çay bahçelerinde yıl boyu çalışıyor. İkinci köyde buğday tarlaları köyün birkaç kilometre dışında, düzlükte uzanıyor. Köylerin dokusu için en olası eşleştirme hangisidir?

• A) Birinci köy toplu, ikinci köy dağınık
• B) İkisi de dağınık
• C) Birinci köy oba, ikinci köy yayla
• D) Birinci köy dağınık, ikinci köy toplu
• E) İkisi de çiftlik

Çözüm: Bahçe tarımı evin bahçenin ortasında durmasını kolaylaştırır; evler birbirinden uzaklaşır. Geniş tahıl tarlası ise evden uzakta olabilir, çiftçi köyden çıkıp tarlaya gider; evler bir arada kalır. Oba ve yayla geçici hayvancılık yerleşmeleridir, soruda hayvancılık geçmiyor. Cevap: D.

Örnek 2 — Mevsimle değişen konum

Soru: Toroslarda yaşayan bir aile mayıs sonunda sürüsüyle yüksek otlaklara çıkıyor, ekimde kıyı ovasına iniyor. Ailenin yaz ve kış konumlarının adları sırasıyla hangisidir?

• A) Yayla — kışla
• B) Kışla — yayla
• C) Mezra — dam
• D) Divan — kom
• E) Çiftlik — ağıl

Çözüm: Yüksek ve serin otlakta yazı geçirmek yaylanın, alçak ve ılık ovada kışı geçirmek kışlanın tanımıdır. B sırayı ters vermiştir. Cevap: A.

Örnek 3 — Malzemeden yöreye

Soru: Bir köyde evlerin duvarları güneşte kurutulmuş kil tuğladan, damları düz ve topraktır; çevrede ağaç neredeyse yoktur. Bu köy en olası hangi yörededir ve bu yapıyı hangi koşul açıklar?

• A) Doğu Karadeniz — bol yağış ve geniş orman
• B) Ege kıyısı — ılık kış ve bol kalker
• C) İç Anadolu — az yağış, az orman ve bol kil
• D) Batı Karadeniz — eğimli çatı gerektiren kar
• E) Güneydoğu Anadolu — bazalt ve kalker taşı

Çözüm: Güneşte kurutulmuş kil tuğla kerpiçtir. Kerpiç, ağacın az, kilin bol olduğu yerlerde seçilir; düz toprak dam ise yağışın az olduğunu gösterir. Bu üç ipucu İç Anadolu'yu işaret eder. Cevap: C.

Örnek 4 — Köye bağlı mı, değil mi?

Soru: Hangisi kendi muhtarlığı olmayan, bir köye bağlı küçük birimlere örnek değildir?

• A) Mezra
• B) Kom
• C) Dam
• D) Divan
• E) Köy

Çözüm: Mezra, kom, dam ve divan ders kitaplarında köy altı birimler arasında sayılır. Köy ise tüzel kişiliği olan, muhtar ve ihtiyar heyetiyle yönetilen temel birimdir; başka bir köye bağlı değildir. Cevap: E.

• Yayla ile kışlayı ters çevirmek. Yayla yazın çıkılan yüksek yerdir; kışla kışın inilen alçak, ılık yerdir. Adın içindeki mevsim, o yerin kullanıldığı mevsimdir.
• Obayı kalıcı köy sanmak. Oba çadırlardan oluşur ve sürüyle birlikte yer değiştirir; kalıcı binası olmaması tanımın parçasıdır.
• Mezra ile damı karıştırmak. İkisi de uzak tarlayla ilgilidir. Mezra birkaç evlik küçük birimdir ve ders kitaplarında doğuyla anılır; dam ise İç Anadolu'da tarla başındaki çoğu geçici yapıdır.
• Dağınık köyü «geri kalmışlık» işareti saymak. Dağınık doku bol su, dik arazi ve bahçe tarımının sonucudur. Hizmet götürmeyi pahalılaştırır ama bir gelişmişlik ölçüsü değildir.
• Çatı eğimini sıcaklığa bağlamak. Eğimli çatıyı yağış ve kar gerektirir; düz dam, yağışın az olduğu yerlerde görülür.