Yerleşmeyi etkileyen faktörler

Zeynep yaz tatilinde iki köy gördü. Rize'deki halasının evinden en yakın komşuya gitmek için çay bahçelerinin arasından on dakika yokuş çıkmak gerekiyordu; her ev kendi bahçesinin ortasına, yamaca serpiştirilmiş gibi oturuyordu. Birkaç hafta sonra Konya Ovası'nın kenarındaki dedesinin köyüne geçti. Orada evler sırt sırta vermiş, eski bir kuyunun ve meydandaki çeşmenin çevresine kümelenmişti; tarlalar ise köyün dışında, göz alabildiğine düzlükte uzanıyordu. Akşam sordu: «İkisi de çiftçi köyü. Biri neden dağılmış, öbürü neden toplanmış?» Dedesinin cevabı kısaydı: «Burada evi suyun yanına kurarsın.» Bu derste o kısa cevabın arkasındaki bütün hesabı açacağız: bir yerleşme neden tam orada kurulur ve kurulduğu yer ona hangi biçimi verir?

• Bir yerleşmenin kuruluş yerini açıklayan etkenleri doğal ve beşeri-ekonomik diye ayırırsın.
• Su kaynağının kurak ve nemli bölgelerde yerleşmeyi nasıl farklı biçimlendirdiğini Türkiye'den örnekle açıklarsın.
• Bakı, eğim ve afet riskini kullanarak aynı alandaki iki konumdan hangisinin yerleşmeye daha elverişli olduğunu gerekçelendirirsin.
• Vadi boyu, kavşak ve kıyı konumlarından yerleşmenin biçimini, biçiminden de kuruluş nedenini çıkarırsın.

Yerleşme: bir yer seçimi

İnsanların barınmak, üretmek ve bir arada yaşamak için kurduğu ev, köy, kasaba ve şehirlerin tümüne yerleşme denir. Bazıları yıl boyu kullanılır (kalıcı), bazıları yalnız belli mevsimlerde (geçici). Her yerleşmenin başında bir seçim vardır: ilk evleri yapanlar suya, toprağa, havaya, korunmaya ve yola bakarak bir nokta belirlemiştir. Bu seçimi yönlendiren etkenleri ikiye ayırmak işimizi kolaylaştırır. Bir kısmını doğa sunar; öbür kısmını insanın etkinlikleri, ihtiyaçları ve kararları doğurur. Nüfusun dağılışında tanıdığın etmenlerin çoğu burada da iş görür, ama ölçek küçülür: artık bir kıtanın kalabalığını değil, tek bir köyün hangi yamaca kurulduğunu soruyoruz.

Su: her yerleşmenin ilk sorusu

İçmek, hayvan sulamak, tarla sulamak için su gerekir. Ancak suyun yerleşmeyi nasıl şekillendirdiği, suyun ne kadar bol olduğuna bağlıdır.

Kurak ve yarı kurak alanlarda su azdır ve birkaç noktada bulunur: bir kaynak, bir kuyu, bir dere. Herkes aynı suya muhtaç olduğu için evler o noktanın çevresinde kümelenir. Böylece toplu yerleşme ortaya çıkar. Zeynep'in dedesinin köyü bu mantığın İç Anadolu'daki örneğidir; çöllerdeki vahalar da aynı kuralın uç hâlidir.

Nemli alanlarda ise yağış boldur; dereler, kaynaklar ve pınarlar her yamaçtadır. Su bir kısıt olmaktan çıkınca aile evini tarlasının ya da bahçesinin hemen yanına yapabilir. Karadeniz kıyı kuşağında evlerin birbirinden uzak durmasının bir nedeni budur; ötekisi, dik ve parçalı arazinin geniş tarla bırakmamasıdır. Evlerin geniş bir alana tek tek serpildiği bu düzene dağınık yerleşme denir.

Akarsu kıyısı da çekicidir: içme suyu, sulama, balık ve tarih boyunca ulaşım sunar. Yine de evler çoğu zaman yatağın hemen dibine değil, taşkın düzlüğünün kenarındaki biraz yüksek basamaklara kurulur; sel suyu oraya daha zor ulaşır.

İklim: sıcaklık ve yağışın sınırı

Aşırı soğuk alanlarda tarım dönemi çok kısadır, kışlar uzun ve serttir; kutuplara yakın kuşakta kalıcı yerleşme seyrektir. Sıcak çöllerin iç kesimlerinde de yağış yetersizdir ve yerleşme ancak su bulunan noktalarda tutunur. Kışı yumuşak, yağışı ihtiyaca yeten kuşaklarda ise tarla da konut da kolay kurulur. Türkiye'de sıcaklığı en çok değiştiren unsur yükseltidir: yükseklere çıktıkça kış uzar, bu yüzden bazı yüksek alanlar yıl boyu değil yalnız yazın kullanılır.

Yer şekilleri, eğim ve bakı

Ovalar düz, toprakları genellikle derin ve ulaşıma açıktır; büyük köyler ve şehirler çoğunlukla ovalarda ya da ova kenarlarında yer alır. Vadiler hem su hem korunaklılık sağlar, yol da çoğu zaman vadi tabanını izler. Dik yamaçlarda ise ev yapmak, tarla açmak ve yol geçirmek zordur.

Dağlık bir alanda iki yamaç arasındaki farkı bakı belirler: bir yamacın hangi yöne dönük olduğu. Türkiye Ekvator'un kuzeyinde olduğundan güneşi gün içinde güney yönünden alır. Güneye dönük yamaçlar bu yüzden daha çok ışık ve ısı alır, karı erken erir, ürünü erken olgunlaşır. Ders kitapları bu nedenle dağlarda yerleşmenin ve tarımın üst sınırının güneye bakan yamaçlarda, kuzey yamaçtakinden daha yukarıda olduğunu belirtir. Kuzeye bakan yamaç gölgede kalır ve daha serin olur.

Toprak verimi ve bitki örtüsü

Tarımla geçinen bir toplum için verimli toprak, suyun hemen ardından gelir. Akarsuların biriktirdiği alüvyal ovalar ve deltalar bu yüzden tarih boyunca sık köylerle dolmuştur. Bitki örtüsü iki yönlü etki eder: orman yakacak ve yapı malzemesi sağlar, ama çok sık bir ormanı tarla ve köy için açmak emek ister.

Doğal afet riski

Yer seçimi bir güvenlik hesabıdır da. Sel, dere yatağına ya da taşkın ovasının en alçak kesimine kurulan evleri tehdit eder. Heyelan, eğimin ve yağışın birlikte yüksek olduğu yamaçlarda yaygındır; Karadeniz'in dağınık yerleşmeleri bu riskle yan yana yaşar. Deprem ise fay hatlarıyla ilgilidir. Depremler dersinde çizdiğin Kuzey Anadolu Fay Hattı boyunca pek çok kasaba ve şehir kurulmuştur, çünkü fayın oluşturduğu çukur alanlar çoğu zaman düz, sulu ve verimlidir. Burada doğa aynı yere hem çekici hem tehlikeli bir koşul koyar. Bugün yerleşme planlamasında zemin etüdü ve afet tehlike haritaları bu yüzden kullanılır.

Beşeri ve ekonomik faktörler

Doğanın elverişli bulmadığı bir yer bile insan etkinliğiyle yerleşmeye açılabilir.

• Ulaşım: Yolların kesiştiği kavşaklar, doğal limanlar ve dağ geçitlerinin ağzı yolcuyu, tüccarı ve hanı bir araya toplar.
• Tarım: Verimli bir sulama alanı, işleyecek insanı çevresine yerleştirir.
• Sanayi: Karabük, demir-çelik fabrikasının kurulmasıyla büyümüş bir sanayi şehri olarak anılır.
• Maden: Zonguldak'ın gelişmesi taş kömürü yataklarıyla birlikte anlatılır.
• Ticaret: Eski kervan yolları üzerindeki konak noktaları zamanla pazar yerlerine dönüşmüştür.
• Güvenlik ve savunma: Tarihte tepeler ve kaleler tercih edilirdi; Ankara'nın eski çekirdeği kalenin çevresinde gelişmiştir. İç Anadolu'da toplu yerleşmenin yaygınlığı anlatılırken suyun yanında korunma ihtiyacı da sayılır.
• Turizm: Ege ve Akdeniz kıyısındaki bazı küçük balıkçı kasabaları turizmle büyümüştür.
• Siyasi kararlar: Ankara'nın 1923'te başkent seçilmesi şehrin hızla büyümesini sağladı. Brezilya da 1960'ta başkentini kıyıdan iç kesimde kurulan Brasília'ya taşıdı.

Yerin verdiği biçim

Bir yerleşmenin kuruluş nedeni çoğu zaman planından okunur. Dar bir vadide evler ve yol vadi tabanı boyunca dizilir; yerleşme uzun ve ince, çizgisel bir görünüm alır. Birkaç yolun buluştuğu bir kavşakta yapılar her yolun iki yanına doğru uzar ve yerleşme yıldız biçimini alır. Dağların denize paralel uzandığı bir kıyıda ise düzlük dar bir şerittir; yerleşme kıyı çizgisine koşut bir şerit olur. Geniş bir ovanın ortasında, önünde engel bulunmayan bir yerleşme her yöne yayılarak daire ya da yuvarlağa yakın bir plan kazanabilir.

Sözel harita: Dereköy havzası

Hayalî bir bölgeyi kâğıdına çiz. En kuzeye doğu-batı yönlü bir kıyı çizgisi koy. Güneyde, kıyıya koşut uzanan bir dağ sırası çiz. Dağdan doğan bir akarsu kuzeye akıp denize dökülsün; dağın eteğinde akarsuyun iki yanında geniş bir ova açılsın. Ovanın doğusunda dağ sırası kıvrılıp denize kadar sokulsun.

• 1 numaralı yerleşme: Kıyının doğu ucunda, dağın denize sokulduğu yerdeki korunaklı bir koyda; balıkçı barınağı ve liman var. Hemen arkasında yamaç yükseldiği için evler kıyı boyunca şerit hâlinde uzanmış.
• 2 numaralı yerleşme: Ovanın ortasında, kıyıdan gelen yol ile doğu-batı yönlü yolun kesiştiği noktada. Evler yolun dört kolu boyunca dışa doğru uzanıyor.
• 3 numaralı yerleşme: Akarsuyun dağdan çıktığı dar vadide, yolun vadi tabanını izlediği kesimde; uzun ve ince.
• 4 numaralı yerleşme: Dağın güneye bakan yamacında, bir kaynağın çevresinde. Aynı yükseltideki kuzey yamaçta kalıcı ev yok.
• 5 numaralı yerleşme: Dağ sırasının en alçak geçidine çıkan yolun ağzında, eski bir kalenin bulunduğu tepenin eteğinde.

Akarsuyun ova içindeki taşkın yatağı boş bırakılmış; ova köyleri yatağın birkaç yüz metre uzağındaki biraz yüksek basamaklarda. Haritayı aşağıdaki tabloyla okursan her noktanın bir baskın nedeni çıkar: 1 liman ve korunaklı koy, 2 kavşak, 3 vadi tabanındaki su ve yol, 4 bakı ile kaynak, 5 geçit ve savunma.

Özet tablo

Zeynep'in iki köyünü bu ders «toplu» ve «dağınık» diye adlandırmaya yetti. Kırsal alanda ise iş burada bitmiyor: köyden küçük, ona bağlı birimler, hayvanlarla birlikte mevsim mevsim yer değiştiren topluluklar ve yalnız yazın dolan dağ evleri ayrı adlar taşır. Sonraki derste bu kırsal yerleşme tiplerini tek tek tanıyacak, hangisinin Türkiye'nin hangi bölgesinde öne çıktığını göreceğiz.

Örnek 1 — Suyun iki mantığı

Soru: Bir öğrenci Karadeniz kıyısındaki bir ilçe ile İç Anadolu'daki bir ilçenin köylerini karşılaştırıyor. Karadeniz'de evler yamaçlara tek tek serpilmiş, İç Anadolu'da bir kuyunun çevresine kümelenmiş. İki köy dokusunun ayrılmasını hangi seçenek doğru gerekçelendirir?

• A) İç Anadolu'da nüfus daha az olduğu için evler birbirine yakındır.
• B) Karadeniz'de tarım yapılmadığı için evler dağılmıştır.
• C) Karadeniz'de su her yerde bulunur ve arazi parçalıdır; İç Anadolu'da su birkaç noktada toplanır.
• D) İç Anadolu'da heyelan riski evleri bir araya toplamıştır.
• E) İki bölgede de yerleşmenin biçimini yalnız siyasi kararlar belirlemiştir.

Çözüm: Bol yağışlı Karadeniz'de her yamaçta pınar vardır; aile evini bahçesinin yanına kurabilir, dik arazi de geniş tarla bırakmaz. Kurak İç Anadolu'da su kıt ve noktasaldır, herkes aynı kaynağa yakın oturmak ister. B yanlıştır, çünkü Karadeniz'de çay ve fındık gibi tarım yapılır. Cevap: C.

Örnek 2 — Bakı

Soru: Doğu-batı uzanımlı bir dağın iki yamacından kuzey yamaçta kalıcı köyler 1.400 m'ye kadar çıkarken güney yamaçta 1.800 m'de bile köy bulunduğu görülüyor (örnek veri). Güney yamaçtaki köyleri daha yukarı taşıyan koşul nedir?

• A) Kuzey yamacın deniz seviyesine daha yakın olması
• B) Güney yamacın güneş ışınlarını daha dik açıyla alıp daha sıcak olması
• C) Güney yamaca hiç yağış düşmemesi
• D) Toprağın kuzey yamaçta daha verimli olması
• E) Güney yamaçta deprem riskinin bulunmaması

Çözüm: Türkiye Ekvator'un kuzeyindedir; öğle güneşi güney yönünden gelir. Güneye dönük yamaç ışığı daha dik açıyla alır, ısınır, karı erken erir. Bu yüzden tarım ve yerleşme orada daha yukarıya tırmanabilir. Cevap: B.

Örnek 3 — Biçimden nedene

Soru: Bir haritada, dar ve uzun bir yerleşmenin evlerinin iki yandan dik yamaçlarla sınırlanmış bir düzlükte, bir akarsu ve bir karayolu boyunca dizildiği görülüyor. Bu yerleşmenin kuruluş yeri ve biçimi için en uygun eşleşme hangisidir?

• A) Kavşak — yıldız biçimli
• B) Geniş ova — dairesel
• C) Tepe üstü — halka biçimli
• D) Vadi tabanı — çizgisel
• E) Kıyı koyu — şerit

Çözüm: İki yandan dik yamaçla sınırlanan düzlük ve boyunca akan akarsu, bir vadi tabanını tarif eder. Yer genişleyemediği için evler yol ve akarsu boyunca sıralanmış, yerleşme ince uzun kalmıştır. Kıyı şeridi de uzun olur ama soruda deniz yoktur. Cevap: D.

Örnek 4 — Doğal mı, beşerî mi?

Soru: Aşağıdaki yerleşme nedenlerinden hangisi ötekilerden farklı olarak beşeri ve ekonomik bir etkendir?

• A) Bir kömür yatağının işletmeye açılması
• B) Güneye bakan yamacın daha sıcak olması
• C) Kaynak suyunun yıl boyu akması
• D) Alüvyal ovanın toprağının derin olması
• E) Kıyı ovasında kışların ılık geçmesi

Çözüm: Kömür yerin altında doğal olarak bulunur, ama onu işletmeye açmak, ocak kurmak ve çevresine işçi yerleştirmek ekonomik bir etkinliktir. Öteki seçeneklerin tümü doğanın kendi koşuludur: bakı, su, toprak, iklim. Cevap: A.

• Dağınık yerleşmeyi «su azlığına» bağlamak. Tersi doğrudur: Karadeniz'de su bol olduğu için evler kaynağa toplanmak zorunda kalmaz. Kıt su evleri toplar.
• Bakıyı yamacın yüksekliği sanmak. Bakı yamacın dönük olduğu yöndür. Türkiye için güneye bakan yamaç güneşli ve sıcak taraftır; kuzeye bakan gölgede kalır.
• Akarsuyu hep çekici saymak. Akarsu su ve toprak verir, ama yatağın hemen kenarı sel tehlikesi taşır. Ders kitabı mantığında ev taşkın yatağına değil, onun kenarındaki yüksek basamağa kurulur.
• Madeni doğal etken yazmak. Maden yatağı doğanındır; onu işletip çevresine şehir kurmak ekonomik etkendir.
• Kıyıdaki her uzun yerleşmeyi vadi yerleşmesi sanmak. İkisi de uzundur: kıyıdaki şerit deniz çizgisine koşut uzanır, vadi yerleşmesi akarsuyu ve vadi tabanını izler.