Dünyada göç

Zeynep siyasi dünya haritasını boyarken ülkelerin üstüne konuşulan dili de yazıyor. Kalemi Güney Amerika'ya gelince duraklıyor: Brezilya'ya Portekizce, Arjantin'e İspanyolca yazacak. Kuzey Amerika'nın büyük kısmına İngilizce, Kanada'nın bir bölümüne Fransızca, okyanusun öbür ucundaki Avustralya'ya yine İngilizce. Avrupa'nın batısında konuşulan bu dillerin binlerce kilometre ötede ne işi var? Haritanın kenarına bir soru düşüyor: bu diller oraya gemilerle mi gitti? Evet, insanlarla birlikte gitti. Bugün konuşulan dillerin, dinlerin, mutfakların dünya üzerindeki dağılışı, yüzyıllar boyunca süren büyük göç akımlarının izini taşır.

• Tarihteki büyük göçleri dönemine, yönüne ve nedenine göre sıralarsın.
• Günümüzde göç alan başlıca bölgeleri ve onlara yönelen akımların kaynağını haritada gösterirsin.
• Ekonomik göç, beyin göçü, iklim ve afet kaynaklı göç ile mülteci hareketlerini örnek durumdan ayırt edersin.
• Göçün hem gönderen hem alan ülkede doğurduğu nüfus, ekonomi ve kültür sonuçlarını yorumlarsın.

Haritada bir ok çizmek

Önceki derste bir insanı yerinden kaldıran itici etkenlerle onu başka bir yere çeken etkenleri tanıdık. Dünya ölçeğine çıktığımızda aynı mantık oklara dönüşür. Bir okun kuyruğu insanların ayrıldığı bölgeyi, ucu yerleştikleri bölgeyi gösterir; okun kalınlığı akımın büyüklüğünü, yanına yazılan yüzyıl ise zamanını anlatır. Bu derste o okları sırayla çizeceğiz: önce tarihin derinliklerinden, sonra sanayi çağından, en son bugünden. Her okta iki soru soracağız: insanlar neden yola çıktı ve vardıkları yer bundan nasıl etkilendi?

Tarihin büyük göçleri

Orta Asya'dan Türk göçleri. Ders kitapları Türklerin anayurdu olarak Orta Asya'yı gösterir ve buradan yüzyıllar boyunca dalga dalga yapılan göçleri anlatır. Kuraklığın otlakları daraltması, artan nüfusun hayvancılıkla geçinmeyi zorlaştırması ve komşu toplulukların baskısı başlıca nedenler olarak sayılır. Göçler tek yöne değil, batıya, güneye ve doğuya doğru yayılmıştır. Batıya ilerleyen kollardan biri zamanla Anadolu'ya ulaşmış, bu da bölgenin dilini ve kültürünü derinden değiştirmiştir.

Kavimler Göçü. 4. yüzyılın sonlarında Hunların batıya ilerlemesi, Karadeniz'in kuzeyindeki Germen kavimlerini yerinden etti. Yerinden edilen topluluklar Roma İmparatorluğu'nun topraklarına girdi; bu hareketlilik Batı Roma'nın zayıflamasında rol oynadı ve bugünkü Avrupa'nın etnik haritasının biçimlenmesine katkıda bulundu. Tarih derslerinde Orta Çağ'ın başlangıcıyla ilişkilendirilen bu olay, coğrafya açısından bir zincirleme göç örneğidir: bir topluluğun hareketi başka bir topluluğu yerinden oynatır.

Coğrafi keşiflerden sonra Avrupa'dan yeni kıtalara. 15. ve 16. yüzyıllarda okyanus yollarının açılmasıyla Avrupalılar Amerika kıtasına yerleşmeye başladı. Sömürgecilik bu göçün zeminini kurdu: İspanyollar ve Portekizliler Orta ve Güney Amerika'ya, İngilizler ve Fransızlar Kuzey Amerika'ya yöneldi. Zeynep'in haritasındaki dil dağılışı bu dönemin izidir. Sonraki yüzyıllarda, özellikle 19. yüzyılda, Avrupa'dan Kuzey Amerika'ya, Güney Amerika'nın güneyine, Avustralya'ya ve Yeni Zelanda'ya giden göç çok büyüdü. Avrupa'da toprak yetersizliği, yoksulluk ve kıtlık iterken yeni kıtalardaki geniş, ucuz topraklar ve iş olanakları çekiyordu. Bu göçün bir yüzü de yerli halklardır: Amerika'da ve Avustralya'da bu toplulukların toprakları daraldı, nüfusları salgın hastalıklar ve çatışmalar yüzünden ağır kayıplar verdi.

Afrika'dan Amerika'ya zorla götürülen insanlar. Coğrafi keşiflerin ardından kurulan köle ticareti, tarihin en büyük zorunlu göçlerinden biridir. Batı ve Orta Afrika'dan milyonlarca insan kendi iradeleri dışında Atlas Okyanusu'nun ötesine taşındı. Amerika'daki şeker kamışı, pamuk ve tütün çiftliklerinde (plantasyon) zorla çalıştırıldılar. Bu insanların hiçbir seçeneği yoktu; göçü bir karar değil, bir zorlama olarak okumak gerekir. Bugün Amerika kıtasındaki Afrika kökenli toplulukların varlığı, müziğinden mutfağına uzanan kültürel etkileriyle birlikte, bu acı dönemin sonucudur.

Sanayi Devrimi: tarladan fabrikaya

Sanayi Devrimi İngiltere'de başladı; kaynaklar onu 18. yüzyılın ikinci yarısına yerleştirir. Bu dönüşüm göçün yönünü kırdan kente çevirdi. Tarımda makineleşme, kırsalda daha az insanla daha çok ürün alınmasını sağladı; işsiz kalan köylüler kentlerde kurulan fabrikalara akın etti. Sanayileşme önce Batı Avrupa'ya, sonra Kuzey Amerika'ya yayıldıkça aynı süreç buralarda da tekrarlandı. Kentler hızla büyüdü; konut sıkıntısı, kalabalık işçi mahalleleri ve sağlık sorunları o dönemin kent tablosunu oluşturdu. Bu göç bir iç göçtür, ama ölçeği öyle büyüktür ki dünyanın kentleşme haritasını değiştirmiştir. Bugün gelişmekte olan ülkelerin büyük kentlerinde benzer bir süreç yaşanmaktadır.

20. yüzyıl: savaşlar ve çizilen sınırlar

İki dünya savaşı ve onları izleyen sınır değişiklikleri, 20. yüzyılda milyonlarca insanı istemeden yer değiştirmek zorunda bıraktı. Yeni sınır çizildiğinde, kendini çizginin «yanlış» tarafında bulan topluluklar ya göç etti ya da göçe zorlandı. Ders kitaplarında bu türün en çok anılan örneklerinden biri, 1947'de Hindistan ile Pakistan'ın ayrı devletler olarak kurulmasıdır: iki yeni sınırın çevresinde çok büyük bir nüfus karşılıklı olarak yer değiştirmiştir. Avrupa'da da İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra sınırların yeniden çizilmesi kitlesel göçlere yol açmıştır. Bu göçlerin ortak özelliği, kararın göç eden kişiye değil, savaşa ve siyasi düzenlemelere bağlı olmasıdır.

Günümüzün göç akımları

Ekonomik göç. Bugün en büyük akım, gelişmekte olan ülkelerden gelişmiş ülkelere yönelen iş göçüdür. Gelir farkı, işsizlik ve daha iyi yaşam koşulları beklentisi temel etkendir. Göç alan başlıca bölgeler ders kitabı düzeyinde dört başlıkta toplanır:

• Batı Avrupa: Almanya, Fransa, Birleşik Krallık gibi sanayileşmiş ülkeler; Kuzey Afrika'dan, Doğu Avrupa'dan ve Asya'dan göç alır.
• Kuzey Amerika: ABD ve Kanada; Latin Amerika'dan ve Asya'dan gelen göçün başlıca hedefi.
• Körfez ülkeleri: Petrol gelirleriyle hızla büyüyen bu ülkeler, inşaat ve hizmet işleri için büyük ölçüde Güney ve Güneydoğu Asya'dan geçici işçi çeker.
• Avustralya: Tarihsel olarak Avrupa'dan, günümüzde giderek artan oranda Asya'dan göç alır.

Beyin göçü. Önceki derste tanımladığımız bu tür, dünya ölçeğinde belirgin bir yön izler: hekim, mühendis ve araştırmacılar çoğunlukla gelişmekte olan ülkelerden Kuzey Amerika'ya, Batı Avrupa'ya ve Avustralya'ya yönelir. Gönderen ülke yetiştirmek için emek ve para harcadığı insanı kaybeder; alan ülke hazır bir uzmana kavuşur.

İklim ve afet kaynaklı göç. Uzun süren kuraklıklar, seller, kasırgalar ve deniz seviyesindeki yükselmenin alçak kıyılarda yarattığı tehdit insanları yerinden edebilir. Afrika'da Sahra'nın güney kenarındaki Sahel kuşağı, kuraklığın göçe yol açtığı yerler arasında sıkça anılır. Bu göçlerin önemli kısmı ülke içinde ya da komşu bölgelere doğru gerçekleşir. Kaynaklar, iklimin çoğu zaman yoksulluk ve çatışma gibi başka etkenlerle birlikte rol oynadığını belirtir; bu yüzden tek nedene bağlamak yanıltıcı olabilir.

Mülteci hareketleri. Mülteci ile sığınmacı arasındaki hukuki ayrımı önceki derste kurduk; dünya haritasında bu terimler, savaşın ya da baskının yerinden ettiği insanların izlediği yolları anlatır. Mülteci hareketleri zorunlu göçün günümüzdeki biçimidir ve coğrafya bunları taraf tutarak değil, yön ve neden üzerinden inceler. Kaynaklara göre mültecilerin önemli bir bölümü, uzak ülkelere değil, kendi ülkesine komşu olan ülkelere sığınır. Uluslararası hukuk bu insanların korunmasını düzenler ve Birleşmiş Milletler bünyesinde bu alanda çalışan bir kuruluş bulunur.

Sözel harita: büyük okları çiz

Önüne bir dünya haritası taslağı al. Tarihî okları kurşun kalemle, bugünküleri renkli kalemle çiz.

1. Orta Asya'nın ortasından üç ok çıkar: biri batıya, Hazar Denizi'nin kuzeyinden ve güneyinden Anadolu ile Doğu Avrupa'ya; biri güneye, Hindistan'a; biri doğuya.
2. Batı Avrupa kıyısından başlayıp Atlas Okyanusu'nu aşan kalın bir ok uzat, ucunu Kuzey Amerika'nın doğu kıyısına koy. Biraz güneyden çıkan ikinci bir ok Güney Amerika'ya insin.
3. Batı Avrupa'dan Afrika'nın güneyini dolaşan uzun bir oku Avustralya'ya kadar uzat.
4. Batı Afrika kıyısından, ekvatorun biraz kuzeyinden başlayıp batıya, Karayipler'e ve Güney Amerika'nın kuzeydoğusuna giden kalın bir ok çiz; yanına «zorunlu» yaz.
5. Renkli kalemle: Orta Amerika'dan kuzeye ABD'ye; Kuzey Afrika'dan Akdeniz'i aşıp kuzeye Batı Avrupa'ya; Doğu Avrupa'dan batıya; Güney Asya'dan batıya, Basra Körfezi'ne; Güneydoğu Asya'dan güneye, Avustralya'ya.

Kâğıda bakınca bugünkü okların uçlarının Batı Avrupa, Kuzey Amerika, Körfez ve Avustralya'da toplandığını, kuyruklarının ise çoğunlukla gelişmekte olan bölgelerde durduğunu görürsün.

Göçün dünyaya etkileri

Göç, hem insanların ayrıldığı hem vardığı yerde izler bırakır.

Alan ülkede göçmenler çoğunlukla çalışma çağındadır; yaşlanan nüfusu olan ülkelerde iş gücü açığını kapatırlar. Tarım, inşaat, sağlık ve bakım hizmetleri gibi alanlar göçmen emeğine dayanabilir. Farklı dillerin, inançların ve mutfakların bir arada yaşaması kültürel çeşitliliği artırır. Uyum süreci her zaman kolay işlemez; dil, konut ve iş piyasasına ilişkin sorunlar da gündeme gelebilir.

Gönderen ülkede genç ve üretken nüfus azalır; geride kalan nüfusta yaşlıların ve çocukların oranı yükselebilir. Göçmenlerin ailelerine gönderdiği paraya havale denir. Havaleler, birçok gelişmekte olan ülkenin ekonomisinde önemli bir dış gelir kaynağıdır ve ailelerin eğitim, konut ve sağlık harcamalarını destekler. Öte yandan beyin göçü yetişmiş insan kaybı demektir.

Göç ve nüfus yapısının bağı sınavda sık sorulur: erkeklerin ağırlıkta olduğu bir işçi akımı, alan ülkenin çalışma çağındaki yaş gruplarını kabartır; gönderen ülkede ise aynı yaş gruplarında bir çekilme bırakır.

Dünyadaki bu okların birkaçı Türkiye'den çıkar ya da Türkiye'ye ulaşır. Bir sonraki ders bu okları ülke ölçeğinde izleyecek: köyden büyük kentlere uzanan iç göç, 1960'ların başında Avrupa'ya yönelen işçi göçü ve sınırlar ötesine uzanan nüfus mübadelesi Türkiye'nin nüfus haritasını nasıl biçimlendirdi?

Örnek 1 — Okun yönünü dönemle eşleştirmek

Soru: Bir haritada Batı Avrupa kıyılarından Atlas Okyanusu'nu aşıp Kuzey ve Güney Amerika'ya uzanan kalın oklar çizilmiştir. Bu okların en yoğun dönemi ve temel nedeni hangisidir?

• A) Sanayi Devrimi öncesinde Hunların batıya ilerleyişi
• B) Günümüzde Körfez ülkelerine yönelen işçi göçü
• C) Coğrafi keşiflerden sonra toprak ve iş arayışı
• D) 20. yüzyılda yeni sınırlarla yapılan nüfus değişimi
• E) Sahel kuşağındaki kuraklıktan kaçış

Çözüm: Okyanusu aşıp yeni kıtaya varan bu kitlesel göç, okyanus yollarının açıldığı keşiflerle başlamış ve 19. yüzyılda en yüksek düzeyine çıkmıştır. Hunların ilerleyişiyle başlayan Kavimler Göçü Avrupa'da yaşanmış, okyanusu aşmamıştır; Körfez ve Sahel günümüz akımlarıdır. Cevap: C.

Örnek 2 — Zorunlu mu, gönüllü mü?

Soru: Aşağıdaki göçlerden hangisinde göç edenlerin karar verme olanağı yoktu?

• A) 19. yüzyılda İrlandalı ailelerin ABD'ye gitmesi
• B) Afrika'dan Amerika'ya köle ticaretiyle insan taşınması
• C) Sanayi Devrimi döneminde İngiliz köylülerinin fabrika kentlerine gitmesi
• D) Bir yazılım mühendisinin Kanada'da iş kabul etmesi
• E) Güney Asya'dan bir işçinin Körfez'de inşaat sözleşmesi imzalaması

Çözüm: Ötekilerde ekonomik baskı olsa da kişi gidip gitmemeye kendisi karar vermiştir. Köle ticaretinde insanlar iradeleri dışında yakalanıp taşınmıştır; bu tarihin en büyük zorunlu göçlerinden biridir. Cevap: B.

Örnek 3 — Nüfus yapısından akımı çıkarmak

Soru: Örnek veriye göre M ülkesinde 25–44 yaş grubunda erkek nüfus kadın nüfusun belirgin biçimde üzerindedir; ülke petrol gelirleriyle hızla büyümekte, inşaat sektörü yaygındır. M ülkesinin yaş ve cinsiyet görünümünün arkasında büyük olasılıkla ne vardır?

• A) Ülkeye çoğunluğu erkeklerden oluşan geçici işçi göçü yönelmesi
• B) Ülkede doğurganlığın çok yükselmesi
• C) Ülkenin nitelikli insanlarını yurt dışına göndermesi
• D) Ülkenin uzun süredir savaştan etkilenmesi
• E) Ülkede yaşlı nüfusun hızla artması

Çözüm: Petrol geliri ve inşaat, Körfez ülkelerinin tablosudur. Bu ülkelere yönelen işçi akımı çoğunlukla çalışma çağındaki erkeklerden oluşur ve tam o yaş gruplarında erkek tarafını şişirir. Doğurganlık artışı tabanı genişletir; savaş ise çoğu zaman erkek nüfusu azaltır. Cevap: A.

Örnek 4 — Etkinin hangi ülkede görüldüğü

Soru: Göçmenlerin ailelerine gönderdiği para, en doğrudan hangi ülkenin ekonomisine katkı sağlar?

• A) Göç alan ülkenin vergi gelirine
• B) Transit geçilen ülkenin ulaşım sektörüne
• C) Göç alan ülkenin konut piyasasına
• D) Göç alan ülkedeki iş gücü açığına
• E) Göç veren ülkedeki hane halklarına ve dış gelirine

Çözüm: Havale, göçmenin kazancının bir kısmını geride kalan ailesine aktarmasıdır. Para göç veren ülkeye girer, oradaki ailelerin harcamalarını ve ülkenin döviz gelirini destekler. A, C ve D alan ülkedeki etkilerdir. Cevap: E.

• Her tarihî göçü gönüllü saymak. Köle ticareti ve savaş sonrası sınır değişiklikleri zorunlu göçtür; «insanlar daha iyi yaşam için gitti» açıklaması bunlara uymaz.
• Kavimler Göçü'nü Türk göçleriyle aynı olay sanmak. Kavimler Göçü'nü başlatan Hunların batıya ilerleyişidir, ama yerinden edilip Roma topraklarına giren topluluklar Germen kavimleridir.
• Sanayi Devrimi göçünü dış göç sanmak. Bu dönemin asıl akımı ülke içinde, kırdan kente doğrudur; aynı dönemde okyanus ötesine giden ayrı bir akım da vardır, ikisini karıştırma.
• Havaleyi alan ülkenin kazancı sanmak. Havale göçmenin kendi ülkesine gönderdiği paradır; katkısı göç veren ülkeye gider.
• Körfez göçünü kalıcı yerleşim sanmak. Körfez ülkelerine yönelen akım ders kitaplarında çoğunlukla sözleşmeli, geçici işçi göçü olarak anlatılır; Kanada ya da Avustralya'ya yerleşen göçmenle aynı türden değildir.
• İklim göçünü tek nedene bağlamak. Kuraklık ya da sel çoğu zaman yoksullukla, çatışmayla birlikte işler; şıkta «yalnız iklim» gibi kesin bir ifade varsa dikkat et.