Türkiye'de göç

Göç modülünün Türkiye ayağı TYT'de de AYT Coğrafya-1'de de karşına çıkar; bu derste bir ok haritasını ve bir dönem tablosunu okumayı çalışacaksın.

Selin'in İstanbul'daki lisesinde coğrafya öğretmeni küçük bir anket yapıyor: «Dedelerinizin ve ninelerinizin doğduğu yeri yazın.» Kâğıtlar toplanınca tahtaya bir liste çıkıyor: Trabzon'da bir köy, Sivas, Kars, Selanik'ten gelmiş bir aile, Bulgaristan'dan gelmiş bir başkası. Sınıftaki otuz kişiden yalnız birkaçının dedesi İstanbul doğumlu. Selin'in kendi dayısı ise Almanya'da yaşıyor; her yaz arabayla gelip köydeki evi onarıyor. Tek bir sınıf listesi, Türkiye'nin yüz yıllık göç hikâyesinin kısa bir haritasını çiziyor. Bu taşınmalar hangi yöne aktı, hangi yıllarda yoğunlaştı, onları ne başlattı?

• Türkiye'de köyden kente göçün 1950'lerden sonra hızlanmasını itici ve çekici etkenlerle açıklarsın.
• Sözel bir haritada iç göç oklarının başladığı ve ulaştığı alanları genel olarak gösterirsin.
• Avrupa'ya işçi göçünü, beyin göçünü, nüfus mübadelesini ve Balkanlar'dan gelen göçleri dönem, neden ve sonuç bakımından ayırırsın.
• Göçün hem gelinen kentte hem bırakılan kırsalda nüfus yapısına ve mekâna etkisini yorumlarsın.

Türkiye'nin göç haritasında üç yön

Selin'in sınıf listesi aslında üç farklı akışı karıştırıyor. Bir kısım ok ülkenin içinde kalır: köyden kente, doğudan batıya, iç kesimden kıyıya. Bir kısım ok sınırın dışına uzanır: Avrupa ülkelerine çalışmaya giden işçiler, yurt dışında kariyer kuran uzmanlar. Bir kısmı da dışarıdan içeriye gelir: mübadeleyle, Balkanlar'dan ya da komşu ülkelerdeki savaşlardan kaçarak gelenler. Coğrafya her birinde aynı şeyi sorar: insanlar nereden nereye taşındı, hangi koşul onları yerinden etti ya da çekti, gidilen ve bırakılan yerde nüfus ve mekân nasıl değişti?

Köyden kente: 1950'lerden sonra hızlanan dalga

Cumhuriyet kurulduğunda ve onu izleyen uzun dönemde insanların çoğu köylerde yaşıyordu ve geçimini tarımdan sağlıyordu. Ders kitapları köyden kente göçün 1950'lerden sonra belirgin biçimde hızlandığını anlatır. Bu hızlanmayı tek bir sebebe bağlamak yanlış olur; kırın iten ve kentin çeken koşulları aynı dönemde üst üste bindi.

Kırsaldaki itici etkenler şöyle sıralanır:

• Tarımda makineleşme: Traktörün yaygınlaşmasıyla aynı tarlayı işlemek için gereken el emeği azaldı; işsiz kalan tarım işçisi başka geçim aradı.
• Hızlı nüfus artışı: Ölümlerin azalıp doğumların yüksek kaldığı yıllarda kırsal aileler kalabalıklaştı, toprak bu kalabalığı besleyemez oldu.
• Toprağın miras yoluyla bölünmesi: Kuşaktan kuşağa paylaşılan tarlalar küçüldü; küçük parsel bir aileyi geçindirmeye yetmedi.
• Kırda eğitim, sağlık ve iş olanaklarının sınırlı kalması.

Kentteki çekici etkenler ise sanayi tesislerinin ve hizmet sektörünün iş açması, okul ve hastanenin yakınlığı, daha yüksek gelir beklentisidir. Karayolu ağının gelişmesi de kentle köy arasındaki yolculuğu kolaylaştırarak göçü hızlandırdı. Sonuçta kentli nüfusun payı onlarca yıl içinde sürekli yükseldi; bugün kentte oturanlar kırda oturanları açık farkla geride bırakmıştır.

Göç alan ve göç veren yerler

Ders kitapları göç alan iller olarak en çok İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Kocaeli ve Antalya'yı anar. Ortak paydaları kolayca okunur: İstanbul, Kocaeli ve Bursa sanayi ve ticaretin yoğunlaştığı Marmara çevresindedir; Ankara başkent olarak kamu hizmetlerinin merkezidir; İzmir Ege'nin limanı ve sanayi kentidir; Antalya turizmin ve tarımın büyüttüğü bir kıyı kentidir. Hepsinde iş olanağı ve hizmet çeşitliliği belirleyicidir.

Göç veren alanlar için kaynaklar genellikle Doğu ve Kuzeydoğu Anadolu ile Karadeniz'in bazı kesimlerini gösterir; İç Anadolu'nun kimi kırsal ilçeleri de bu tabloya girer. Burada dikkatli konuşmak gerekir: «göç veren» bir yerin niteliği değil, bir dönemdeki net nüfus hareketinin adıdır. Karadeniz'de dağlık ve parçalı arazinin tarım alanını daraltması, Doğu Anadolu'da sert iklimin tarım süresini kısaltması, sanayi yatırımlarının uzun süre batıda toplanması bu akışın coğrafi gerekçeleri olarak açıklanır. Göçün yönü yıllara göre değişebilir; bir dönemin göç veren ili, yeni bir yatırım ya da ulaşım bağlantısıyla göç almaya başlayabilir.

Sözel harita: iç göçün okları

Kâğıda Türkiye'nin kabaca bir dikdörtgen olan çerçevesini çiz. Kuzeybatı köşesinde Marmara Denizi'ni küçük bir oval olarak işaretle; üstüne İstanbul, sağına Kocaeli, altına Bursa yaz. Kâğıdın ortasına Ankara'yı, batı kıyısının ortasına İzmir'i, güney kıyısının batı yarısına Antalya'yı koy. Bu altı nokta okların ulaştığı hedeflerdir.

Şimdi okları çiz. Kâğıdın sağ (doğu) üçte birinden, yani Doğu ve Kuzeydoğu Anadolu'dan kalın oklar çıkar; en kalını batıya, Marmara'ya uzanır, daha incesi Ankara'ya ve İzmir'e dallanır. Kuzey kıyı şeridinden, Karadeniz'in bazı kesimlerinden, batıya kıvrılan oklar Marmara'ya iner. İç Anadolu'nun kırsalından kısa oklar en yakın büyük kente gider. Güney kıyısına, Antalya'ya, hem iç kesimlerden hem başka illerden gelen oklar ekle.

Kesikli çizgiyle ikinci bir katman ekle: bunlar dönüşlü, mevsimlik oklardır. Güneydoğu'dan Çukurova'ya ve başka tarım ovalarına hasat için uzanan kesikli oklar; Karadeniz kıyısına fındık toplamaya giden oklar; yazın Ege ve Akdeniz kıyısındaki tatil yörelerine çalışmaya giden oklar. Kesikli okun ucunda bir de geri dönüş işareti olsun, çünkü bu göçte insanlar mevsim bitince evlerine döner.

Mevsimlik, turizm ve tersine göç

Mevsimlik tarım göçü belli bir dönemde iş gücü ihtiyacı doğan tarım alanlarına yönelir. Ders kitapları pamuk, fındık, sebze ve meyve hasadı için ailelerin birkaç ay boyunca Çukurova, Ege ovaları ya da Karadeniz kıyısına gidişini örnek verir. Turizm göçü de mevsimliktir: yaz aylarında kıyıdaki otel ve işletmelerde çalışanlar sezon kapanınca ayrılır. Bu iki hareketin nüfus sayımına kalıcı etkisi azdır, ama gidilen yerin o aylardaki nüfusunu belirgin biçimde artırır.

Emekli göçü ve tersine göç daha yeni ve daha az ölçülmüş bir eğilimdir. Kaynaklar, çalışma hayatı bitince bir kısım insanın doğduğu köye ya da iklimi ılıman kıyı ilçelerine taşındığını, son yıllarda kalabalık kentlerden daha küçük yerleşmelere doğru bir hareket görüldüğünü anlatır. Bu akışın büyüklüğü dönemden döneme değişir; sınavda onu köyden kente göçün yerini almış bir dalga gibi yorumlama.

Sınırın dışına: işçi göçü ve beyin göçü

Türkiye'den Avrupa'ya kitlesel işçi göçü, 1961'de Batı Almanya ile imzalanan işgücü anlaşmasıyla başladı. Savaş sonrası sanayisi büyüyen Almanya'nın işçiye, Türkiye'nin ise artan nüfusuna iş bulmaya ihtiyacı vardı. Ders kitapları, sonraki yıllarda Avusturya, Hollanda, Belçika ve Fransa gibi başka Avrupa ülkeleriyle de benzer anlaşmalar yapıldığını belirtir. Başta geçici sanılan bu göç, ailelerin de gitmesiyle kalıcılaştı; Avrupa'nın birçok kentinde Türkiye kökenli bir nüfus oluştu. Türkiye açısından sonuçları işsizlik baskısının bir ölçüde hafiflemesi ve yurda gönderilen işçi dövizleri olarak anılır; önceki derste genel adıyla havale dediğimiz gelir, Türkiye örneğinde bu dövizlerdir.

Hekimlik, mühendislik ya da akademi gibi uzun eğitim isteyen alanlarda yetişmiş insanların yurt dışında kalıcı iş bulup yerleşmesine beyin göçü denir; laboratuvar olanağı, ücret ve kariyer beklentisi bu kararı belirler. Göçün sayısından çok giden insanın niteliği önemlidir: ülke, yetiştirmek için kaynak harcadığı uzmanı kaybeder.

Dışarıdan Türkiye'ye gelenler

Lozan görüşmeleri sırasında, 1923'te imzalanan sözleşmeyle Türk-Yunan nüfus mübadelesi kararlaştırıldı. Buna göre Yunanistan'daki Müslüman nüfus Türkiye'ye, Türkiye'deki Rum Ortodoks nüfus Yunanistan'a karşılıklı olarak yerleştirildi; İstanbul'daki Rumlar ile Batı Trakya'daki Türkler mübadelenin dışında tutuldu. Coğrafya açısından mübadele, iki ülkenin kır ve kentlerinde nüfus bileşimini kısa sürede değiştiren zorunlu bir göçtür; gelenler boşalan köy ve mahallelere yerleştirildi.

Balkanlar'dan göçler Osmanlı'nın son döneminden Cumhuriyet yıllarına uzanan, dalgalar hâlinde gelen hareketlerdir. Bulgaristan, Yunanistan, eski Yugoslavya topraklarından ve Romanya'dan gelenler ağırlıkla Marmara ve Trakya'ya, kısmen de Ege ve İç Anadolu'ya yerleşti. Selin'in sınıfındaki Selanik ve Bulgaristan kökleri bu iki akışın izidir.

Son yıllarda ise komşu ülkelerdeki savaşlar nedeniyle Türkiye'ye çok sayıda sığınmacı geldi. Bu bir zorunlu göçtür; gelenlerin önemli bir kısmı sınıra yakın illere ve büyük kentlere yerleşmiştir. Nüfus yapısına ve kent hizmetlerine etkisi coğrafyanın inceleme konusudur.

Göçün kentte ve kırda bıraktığı iz

Göç alan kentlerde nüfus, konut ve altyapının yetişebileceğinden hızlı arttı. Ders kitapları bunun sonucunu çarpık kentleşme ve gecekondu kavramlarıyla anlatır: planlanmamış, çoğu zaman izinsiz yapılmış konutlar; yol, su, kanalizasyon ve ulaşım hizmetlerinin yetersiz kalması; trafik ve çevre sorunları. Kentin hangi yönlere ve hangi biçimde büyüdüğü yerleşme modülünün konusu olacak.

Bırakılan kırsalda ise tablo tersinedir. Gidenler çoğunlukla genç ve çalışma çağındaki insanlardır; geride kalan nüfus yaşlanır, köy okulları öğrenci bulamaz, tarlaların bir kısmı işlenmez. Göç alan kentlerin piramidi ise çalışma çağındaki basamaklarda şişer.

Modülün özeti

Göç modülünü üç adımda kurduk. Önce göçü itici ve çekici etkenlerle açıklayıp iç ve dış, gönüllü ve zorunlu, sürekli, geçici ve mevsimlik türlerine ayırdık. Sonra bu türleri dünya ölçeğindeki büyük akışlarda gördük. Bu derste aynı araçları Türkiye haritasına uyguladık. Göç sorularında hep üç şeyi ara: hareketin yönü, onu doğuran koşul, gidilen ve bırakılan yerdeki iz.

İnsanlar taşındıkları yerde ev kurar, köy ya da kent oluşturur. Peki bir yerleşme neden şu vadide değil de bu ovada, şu yamaçta değil de bu kaynağın başında kurulur? Sıradaki ders, yerleşmenin yerini belirleyen doğal ve beşeri etkenleri, yani suyu, iklimi, yer şekillerini ve ulaşımı ele alacak.

Örnek 1 — İtici etkeni seçmek

Soru: 1950'lerden sonra Türkiye'de köyden kente göçün hızlanmasında kırsal kesimden kaynaklanan etkenlerden biri hangisidir?

• A) Kentlerde fabrikaların iş açması
• B) Büyük kentlerde üniversitelerin çoğalması
• C) Traktör kullanımının yaygınlaşmasıyla tarımda el emeği ihtiyacının azalması
• D) Kentlerdeki hastanelerin sayıca artması
• E) Kentte gelir beklentisinin yüksek olması

Çözüm: Soru kırsaldan kaynaklanan, yani itici bir etken istiyor. A, B, D ve E kentin sunduğu olanaklardır, dolayısıyla çekici etkenlerdir. Makineleşmenin tarım işçisini işsiz bırakması köyde doğan bir baskıdır. Cevap: C.

Örnek 2 — Okun ucundaki il

Soru: Sanayi tesislerinin yoğunluğu, liman olanakları ve Marmara çevresindeki konumuyla ders kitaplarında göç alan iller arasında sayılan il hangisidir?

• A) Kocaeli
• B) Ardahan
• C) Bayburt
• D) Tunceli
• E) Gümüşhane

Çözüm: Seçeneklerden yalnız Kocaeli Marmara kıyısında, sanayinin toplandığı bir ildir. Öteki dört il Doğu ve Kuzeydoğu Anadolu ile Karadeniz'in iç kesimlerinde yer alır ve kaynaklarda daha çok göç veren alanlar arasında anılır. Cevap: A.

Örnek 3 — Mevsimlik göçü ayırt etmek

Soru: Bir aile her yıl ilkbahar sonunda Şanlıurfa'dan Adana'ya gidip birkaç ay tarlada çalışıyor, hasat bitince evine dönüyor. Bu hareketin özelliği hangisidir?

• A) Dış göçtür, çünkü il sınırı aşılır
• B) Beyin göçüdür, çünkü nitelikli iş gücü taşınır
• C) Zorunlu göçtür, çünkü savaştan kaçılır
• D) Kalıcı iç göçtür, çünkü aile yeni ilde yerleşir
• E) Mevsimlik iç göçtür, çünkü belli bir dönem için yapılır ve geri dönülür

Çözüm: İl sınırını aşmak göçü dış göç yapmaz; ülke sınırı aşılmamıştır. Aile kalıcı olarak yerleşmiyor, hasattan sonra geri dönüyor. Bu, iş gücü ihtiyacının doğduğu döneme bağlı mevsimlik tarım göçüdür. Cevap: E.

Örnek 4 — Göçün iki ucundaki iz

Soru: Uzun yıllar göç vermiş bir kırsal ilçenin nüfus yapısında en çok hangisi beklenir?

• A) Çalışma çağındaki nüfusun payının hızla artması
• B) Yaşlı nüfus oranının yükselmesi ve köy okullarının öğrenci kaybetmesi
• C) Gecekondu alanlarının genişlemesi
• D) Kanalizasyon ve ulaşım hizmetlerinin yetersiz kalması
• E) Konut talebinin arzı aşması

Çözüm: Gidenler çoğunlukla gençlerdir; geride kalan nüfusun yaş ortalaması yükselir ve çocuk sayısı azalır. C, D ve E göç alan kentin sorunlarıdır; A da göç alan yerin piramidini anlatır. Cevap: B.

• İl sınırını ülke sınırıyla karıştırmak. Bir ilden başka bir ile taşınmak, ne kadar uzak olursa olsun iç göçtür; dış göç için ülke sınırının aşılması gerekir.
• Kentteki olanağı itici etken saymak. Fabrika, okul, hastane gidilen yerin çekici etkenleridir; makineleşme, toprağın bölünmesi ve kırsaldaki nüfus artışı ise iticidir.
• Avrupa'ya işçi göçünün tarihini kaydırmak. Almanya ile anlaşma 1961'de imzalanmıştır; 1923 mübadelenin, 1950'ler köyden kente göçün hızlanmasının dönemidir.
• Mübadeleyi gönüllü göç sanmak. Sözleşmeyle kararlaştırılan karşılıklı yer değiştirmedir, zorunlu göç örneğidir.
• Tersine göçü baskın akış gibi okumak. Emekli ve tersine göç kaynaklarda bir eğilim olarak anılır; Türkiye'de kentleşme yönünü tersine çevirdiği söylenemez.