Göçün nedenleri ve türleri

Eylülün ikinci haftası, coğrafya öğretmeni Selin'in sınıfına bir soru yöneltiyor: «Bu şehirde doğmayanlar el kaldırsın.» Otuz iki kişiden on dördü kaldırıyor. Arka sıradaki Kaan'ın babası limandaki yeni vinç işine başlamak için gelmiş. Cansu'nun ailesi, depremde evleri ağır hasar görünce taşınmış. Mert, dedesinin köyündeki tarlanın aileyi artık geçindirmediğini söylüyor. Selin kendi defterine iki not daha düşüyor: dayısı her mayısta kıyıdaki bir otelde çalışmaya gidip ekimde dönüyor; kendileri ise geçen yaz on gün tatil yapmıştı. Hangisi göç, hangisi değil? Ve el kaldıran on dört kişiyi buraya getiren güçler aynı türden mi?

• Bir yer değiştirmenin göç sayılıp sayılmayacağını yerleşme amacına bakarak ayırt edersin.
• Bir göç öyküsündeki itici ve çekici etkenleri kaynak ve hedef yere doğru biçimde yerleştirirsin.
• Göçü sınıra, karara ve süreye göre sınıflandırır, bir örneği birden çok türe aynı anda bağlarsın.
• Göçün kaynak ve hedef yerin nüfus yapısında, ekonomisinde ve kültüründe yarattığı değişimi açıklarsın.

Göç sayılan hareket

Coğrafyada göç, insanların yaşadıkları yeri değiştirip başka bir yere yerleşmek amacıyla yaptıkları harekettir. Tanımın can damarı «yerleşmek» kelimesidir. Selin'in ailesinin on günlük tatili, sabah başka bir ilçedeki işyerine gidip akşam evine dönen bir çalışanın yolculuğu, bir hacı ya da sporcu kafilesinin seyahati göç değildir; hepsinde kişi eski evine geri döner ve hayatının merkezi yerinden oynamaz. Kaan'ın ailesi ise eşyalarını kamyona yükleyip yeni bir şehirde ev tutmuş, çocuğu yeni bir okula yazdırmıştır: bu bir göçtür.

Her göç öyküsünde iki uç vardır. İnsanların ayrıldığı yere kaynak yer (göç veren yer), vardıkları yere hedef yer (göç alan yer) denir. Bir şehir aynı anda hem göç alıp hem göç verebilir; kırsaldan gelenleri kabul ederken kendi doktorlarını yurt dışına gönderen bir kent buna örnektir.

İtici ve çekici etkenler

Göç kararı tek bir nedene bağlanamaz, ama ders kitapları nedenleri iki küme hâlinde toplar. İtici etkenler kaynak yerde bulunur ve insanı oradan uzaklaştırır:

• işsizlik ve düşük gelir
• toprağın yetersizliği, miras yoluyla bölünüp küçülen tarlalar
• deprem, sel, kuraklık gibi doğal afetler
• savaş, çatışma ve can güvenliğinin kalmaması
• okul, hastane gibi eğitim ve sağlık hizmetlerinin yetersizliği

Çekici etkenler hedef yerde bulunur ve insanı oraya yöneltir:

• iş olanağı ve yüksek ücret
• nitelikli eğitim kurumları
• gelişmiş sağlık hizmetleri
• güvenli bir yaşam ortamı
• kültür, ulaşım, eğlence gibi sosyal olanaklar

Mert'in öyküsünde «tarla aileyi geçindirmiyor» bir itici etkendir; Kaan'ın babasındaki «limanda iş var» bir çekici etken. Çoğu öyküde ikisi birlikte çalışır: köyde iş yoktur ve şehirde iş vardır. Aynı ihtiyaç, kaynak yerde eksikliğiyle iter, hedef yerde varlığıyla çeker. Bir soruda «işsizlik» görüyorsan kaynak yere, «iş olanağı» görüyorsan hedef yere bakıyorsun demektir.

Göç araştırmalarında, Everett Lee'nin 1966'da önerdiği çerçeveye dayanılarak bir üçüncü unsur da eklenir: ara engeller. Mesafe, yolculuğun maliyeti, sınır ve vize kuralları, dil farkı iki yer arasındaki geçişi zorlaştırır. Bu yüzden itici güçleri aynı olan iki köyden, büyük kente yakın olanı genellikle daha çok göç verir. Kişinin yaşı, ailesi, mesleği ve cesareti de kararı etkiler; en çok göç eden kesimin genç yetişkinler olması bundandır.

Sözel çizim: iki daire ve bir duvar

Bir kâğıdın sol kenarına bir daire çiz, içine K yaz: kaynak yer. Sağ kenara ikinci bir daire çiz, içine H yaz: hedef yer. İki dairenin arasına, ortalarına yakın, dikey bir duvar çizgisi koy ve üstüne «ara engeller» yaz.

K'nin içinde, merkezden dışarıya, yani sağa doğru bakan iki kısa ok çiz. Oklardan birinin yanına «işsizlik», ötekine «afet» yaz. Bunlar itici oklardır: kişiyi kaynak yerden dışarı doğru iterler.

H'nin içine ise sol kenarından başlayıp dairenin merkezinde biten iki kısa ok çiz. Yanlarına «iş olanağı» ve «sağlık hizmeti» yaz. Bunlar çekici oklardır: kişiyi hedef yerin merkezine doğru çekerler.

Son olarak K'den H'ye uzanan, duvarın üstünden kavis çizerek geçen kalın bir ok çiz: bu, göçün kendisidir. Okun duvarı aşabilmesi için itici ve çekici okların toplamının engelden büyük olması gerekir. Bir sınav sorusundaki etkeni bu resme koyarken önce şunu sor: bu etken hangi dairenin içinde?

Sınıra göre: iç göç ve dış göç

Bir ülkenin sınırları içinde, bir ilden ötekine, köyden kente ya da kentten kente yapılan göç iç göçtür. Ülke sınırı aşılıyorsa dış göç söz konusudur. Sınırı aşan kişi kaynak ülke için dış göç veren, hedef ülke için dış göç alan nüfusun parçasıdır. Mert'in ailesinin köyden il merkezine taşınması iç göçtür; aynı aile çalışmak için başka bir ülkeye taşınsaydı dış göç olurdu. İç göçün en yaygın biçimi kırsaldan kente göçtür ve kentleşmenin başlıca kaynağıdır.

Karara göre: gönüllü ve zorunlu göç

Kişi göç kararını kendi tercihiyle veriyorsa gönüllü (serbest) göç vardır; daha iyi iş, eğitim ya da yaşam koşulları aramak bu türün tipik nedenleridir. Kişi yaşadığı yerden ayrılmak zorunda kalıyorsa zorunlu göç söz konusudur. Savaş ve çatışma, deprem ya da sel gibi büyük afetler, devletler arasında yapılan anlaşmalarla gerçekleştirilen nüfus mübadelesi ve tarihte devletlerin bazı toplulukları zorla başka yerlere yerleştirdiği sürgünler zorunlu göçün örnekleridir. Ders kitaplarında Türkiye ile Yunanistan arasında 1923'te imzalanan sözleşmeyle iki yönde gerçekleştirilen mübadele, bu türün yakın tarihten bilinen örneği olarak anılır; ayrıntısı Türkiye'de göç dersinde ele alınacak.

Zorunlu göçte kullanılan iki terimi karıştırma. Genel kullanımda sığınmacı, başka bir ülkeye uluslararası koruma başvurusunda bulunmuş ve başvurusu henüz sonuçlanmamış kişidir. Mülteci ise zulüm ya da çatışma nedeniyle ülkesinden ayrılmış ve bu koruması tanınmış kişiyi anlatır. Bu kavramlar bir topluluğu iyi ya da kötü diye nitelemez; yalnızca hukuki durumu adlandırır. Coğrafya burada kimin haklı olduğunu değil, insanların neden ve hangi yöne hareket ettiğini inceler.

Gönüllü ile zorunlu arasındaki çizgi her zaman keskin değildir. Kuraklık yüzünden tarlası ürün vermeyen bir çiftçi kararı kendi verir, ama seçeneği de pek kalmamıştır. Soruda «zorunda kaldı», «tahliye edildi», «anlaşma gereği yer değiştirdi» gibi ifadeler zorunlu göçe; «daha iyi bir iş için», «üniversite okumak için» gibi ifadeler gönüllü göçe işaret eder.

Süreye göre: sürekli, geçici ve mevsimlik göç

Kişi hedef yerde kalıcı olarak yerleşiyorsa sürekli göç vardır. Belli bir süre sonra dönme niyeti varsa geçici göç söz konusudur; birkaç yıllığına başka bir ülkede çalışıp birikimle dönmek buna örnektir. Geçici göçün yılın belirli aylarına bağlı biçimi mevsimlik göçtür. Türkiye'de ders kitaplarının en sık andığı örnek mevsimlik tarım işçileridir: fındık, pamuk, kayısı ya da sebze hasadının yoğunlaştığı haftalarda aileler ürün bölgelerine gider, hasat bitince geri döner. Turizm işçileri de benzer bir düzen izler; Selin'in dayısı gibi yaz sezonunda kıyıdaki otellerde çalışıp sezon kapanınca dönerler. Selin'in dayısı göçmendir, çünkü birkaç ay boyunca yaşamını başka bir yerde kurar; Selin'in on günlük tatili ise göç değildir.

Beyin göçü

Doktor, mühendis, bilim insanı gibi yüksek eğitimli ve nitelikli kişilerin daha iyi çalışma koşulları, araştırma olanağı ya da ücret için başka bir ülkeye gitmesine beyin göçü denir. Beyin göçü bir dış göç biçimidir ve genellikle gönüllüdür. Kaynak ülke, yetiştirmek için yıllarca yatırım yaptığı uzmanları kaybeder; hedef ülke ise eğitim masrafını üstlenmeden nitelikli işgücü kazanır. Bir ülkeden ayrılan kişinin mesleği soruda verilmişse önce bu türü düşün.

Bir öykü, birden çok etiket

Göç türleri birbirini dışlamaz; aynı hareket sınır, karar ve süre sorularının her birine ayrı bir yanıt verir. Aşağıdaki tablo her türü bir örnekle eşleştiriyor.

Baraj, havalimanı ya da maden sahası gibi büyük projeler nedeniyle yerinden edilen köylerin taşınması da zorunlu göçün barışçıl bir örneğidir. Mevsimlik bir tarım işçisinin hareketi aynı anda iç göç, gönüllü ve geçici göçtür. Sınav sorusunda «hangi türe girer» diye sorulduğunda sorunun hangi ölçütü kastettiğine dikkat et.

Kaynak ve hedef yerde iz

Göç yalnızca insanları değil, iki yerin nüfus yapısını da taşır. Nüfus piramitleri dersinde gördüğün gibi, göç edenlerin büyük kısmı genç yetişkin olduğundan kaynak yerin piramidinde çalışma yaşlarında bir girinti, hedef yerinkinde bir şişkinlik oluşur; göç erkek ağırlıklıysa bu iz yalnız bir yanda belirginleşir. Kaynak yerde nüfus yaşlanır, tarım arazileri boş kalabilir, okul ve köy hizmetleri küçülür; dışarıdaki göçmenlerin gönderdiği paralar ise kaynak yerin ekonomisine destek olur. Hedef yerde işgücü artar, üretim büyür; aynı zamanda konut, ulaşım, okul ve altyapı ihtiyacı hızlanır, plansız yapılaşma ortaya çıkabilir. Farklı yerlerden gelenler yemek, müzik, dil ve gelenekleri yeni yere taşır; kültürel çeşitlilik zenginleşirken bir arada yaşama uyum süreci de gerektirir.

Bireyden kıtalara

Bu derste göçü bir ailenin, bir öğrencinin, bir işçinin kararı ölçeğinde inceledik. Oysa Kaan'ın babasını limana getiren türden itici ve çekici güçler, tarihin bazı dönemlerinde kuşaklar boyunca milyonlarca insanı aynı yöne yürütmüş, kıtaların nüfus haritasını yeniden çizmiştir. Sıradaki ders ölçeği büyütüyor: tarihte ve günümüzde dünyanın büyük göç akımları hangi kaynaktan hangi hedefe yöneldi, onları hangi güçler başlattı?

Örnek 1 — Göç mü, yolculuk mu?

Soru: Aşağıdaki hareketlerden hangisi coğrafi anlamda bir göçtür?

• A) Bir ailenin bayram tatilini memleketinde geçirip dönmesi
• B) Bir futbol takımının deplasman maçı için başka şehre gitmesi
• C) Bir hemşirenin atandığı ilçedeki hastanede çalışmak üzere oraya taşınıp ev tutması
• D) Bir öğrencinin her sabah servisle komşu ilçedeki okula gidip akşam dönmesi
• E) Bir müzisyenin bir aylık konser turnesine çıkması

Çözüm: Göçün ölçütü yerleşme amacıdır. Tatil, deplasman maçı, turne ve günlük okul yolculuğunda kişi hayatını eski yerinde sürdürür. Hemşire ise yeni ilçede ev tutup yaşamını oraya taşımıştır. Cevap: C.

Örnek 2 — Etkeni doğru daireye koymak

Soru: Kıyıdaki bir sanayi kentine iç kesimdeki dağlık bir ilçeden göç yaşanmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi kaynak yerdeki itici etkenlerden biridir?

• A) Kentte yeni açılan fabrikaların işçi araması
• B) Kentteki üniversitenin bölüm sayısının artması
• C) Kentte büyük hastanelerin bulunması
• D) İlçede tarım arazilerinin miras yoluyla bölünerek küçülmesi
• E) Kentte kültür ve eğlence olanaklarının çeşitlenmesi

Çözüm: İtici etken kaynak yerde, yani dağlık ilçede aranır. A, B, C ve E kentin, yani hedef yerin özellikleridir ve çekici etkendir. Küçülen tarlalar ailenin geçimini daraltarak onu ilçeden iter. Cevap: D.

Örnek 3 — Üç ölçüt, tek öykü

Soru: Her yıl ağustos sonunda doğudaki bir ilden Karadeniz kıyısına giden bir aile fındık hasadında çalışır ve hasat bitince evine döner. Bu hareket türlere göre nasıl sınıflandırılır?

• A) Dış, zorunlu, sürekli göç
• B) İç, gönüllü, mevsimlik göç
• C) Dış, gönüllü, mevsimlik göç
• D) İç, zorunlu, sürekli göç
• E) Beyin göçü

Çözüm: Sınır aşılmadığı için iç göç; aile kararını geçim için kendi verdiği için gönüllü; hasat dönemine bağlı ve dönüşlü olduğu için mevsimlik göçtür. Beyin göçü nitelikli kişilerin, genellikle yurt dışına göçüdür. Cevap: B.

Örnek 4 — Hedef yerin piramidi

Soru: Başka ülkelerden çok sayıda genç erkek işçinin çalışmaya geldiği bir ülkede aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenir?

• A) Piramidin erkek tarafında 20–45 yaş basamaklarının komşularından uzun durması
• B) Nüfus piramidinin tabanının hızla daralması
• C) Yaşlı nüfus payının birden yükselmesi
• D) Kadın nüfusunun erkek nüfusunu belirgin biçimde geçmesi
• E) 15–64 yaş grubunun küçülmesi

Çözüm: Göçmenler genç ve erkek ağırlıklı olduğundan gelenlerin yarattığı fazlalık hedef yerin piramidinde erkek tarafındaki işgücü basamaklarında toplanır. Erkek oranı yükselir, yani D'nin tersi olur; 15–64 grubu da küçülmez, büyür. Cevap: A.

• Her yolculuğu göç saymak. Turistik gezi, iş seyahati ve günlük gidip gelme göç değildir; ölçüt yaşamın başka bir yerde kurulmasıdır. Mevsimlik işçi aylarca orada yaşadığı için göçmendir, turist değildir.
• İtici ile çekiciyi yer değiştirmek. «İşsizlik» kaynak yerin, «iş olanağı» hedef yerin özelliğidir. Etkeni okurken önce hangi yerden söz edildiğini bul.
• Göç türlerini tek etikete sıkıştırmak. Aynı hareket hem iç, hem gönüllü, hem mevsimlik olabilir. Soru hangi ölçütü (sınır, karar, süre) soruyorsa onunla yanıtla.
• Beyin göçünü her dış göçle karıştırmak. Beyin göçü yüksek eğitimli ve nitelikli kişilerin göçüdür; vasıfsız işçilerin yurt dışına gitmesi dış göçtür ama beyin göçü değildir.
• Sığınmacı ile mülteciyi eş saymak. Sığınmacının başvurusu henüz sonuçlanmamıştır; mülteci ise koruması tanınmış kişidir. İkisi de bir hukuki durumu adlandırır, bir topluluğu nitelemez.