Buzul şekilleri

Temmuzda Barış, Kaçkarlar'da kamp yapan dayısının yanına çıkıyor. Yaylaya varmadan önce minibüs dar, derin bir boğazda ilerliyor; dere iki dik yamacın arasına sıkışmış, vadinin tabanı neredeyse yalnız yataktan ibaret. Ertesi sabah zirveye doğru yürürken manzara değişiyor: vadi birden genişliyor, tabanı düz bir çayıra dönüyor, iki yanında duvar gibi yamaçlar yükseliyor. Daha yukarıda, sivri bir tepenin dibinde, koltuğa benzeyen bir çanağın içinde buz gibi bir göl duruyor; kıyısında yaz ortasında erimemiş kar lekeleri var. Dayısı «Bu çanağı su açmadı» diyor. Peki kim açtı, ve aynı dağda iki vadi neden bu kadar farklı?

• Buzulun nerede ve nasıl oluştuğunu kalıcı kar sınırıyla ilişkilendirerek açıklarsın.
• Örtü buzulu ile dağ buzulunu yayıldıkları alan ve örnekleriyle ayırt edersin.
• Sirk, U vadi, hörgüç kaya ve fiyortu aşındırma; moren, drumlin ve sanduru birikim şekli olarak sınıflandırırsın.
• Bir vadinin enine kesitinden onu akarsuyun mu buzulun mu biçimlendirdiğini çıkarırsın.

Kar birikirse buza döner

Kışın yağan kar yazın eriyorsa, bir yerde buz birikemez. Yükseklerde ya da kutuplara yakın yerlerde ise yazın sıcaklığı bütün karı eritmeye yetmez; her yıl bir öncekinin üstüne yeni bir kat eklenir. Enlemin etkilerini işlerken bu eşiğin adını öğrenmiştin: kalıcı kar sınırı, karın yıl boyu erimeden kalabildiği en alçak yükselti. Buzul ancak bu sınırın üstünde doğar.

Üst üste binen kar katmanları ağırlaştıkça alttaki kar sıkışır. Taneler arasındaki hava dışarı itilir, kar önce iri taneli, sert bir kütleye, sonra yoğun ve mavimsi bir buza dönüşür. Kalınlığı yeterince artan bu buz kütlesi kendi ağırlığıyla, eğim yönünde, çok yavaş akmaya başlar. Yer çekimiyle hareket eden bu kütleye buzul denir. Hareket gözle izlenemeyecek kadar ağırdır; ama buz, tabanına ve yanlarına gömülmüş taşlarla birlikte kaydığı için yatağını hem kazır hem törpüler.

Bir buzulun iki bölümü vardır. Kalıcı kar sınırının üstündeki beslenme alanında kar birikimi erimeden fazladır. Buz bu alandan aşağı doğru sürüklenir, sınırın altına indiğinde erime ağır basar; buzulun dili burada incelir ve sonunda erir. Buzulun ucunun nerede durduğu, yukarıdan gelen buz ile aşağıda eriyen buzun dengesine bağlıdır.

Kar sınırını yukarı ve aşağı iten etkenler

Kalıcı kar sınırının yüksekliği dağdan dağa değişir; bu da buzulların nerede bulunabileceğini belirler. Enlem arttıkça hava soğur ve sınır alçalır; kutup bölgelerinde buz deniz kıyısına kadar iner. Yağış da işin içindedir: kar az düşen kurak dağlarda sınır daha yükseğe çıkar. Bakı ise aynı dağın iki yüzünü ayırır. Türkiye'nin bulunduğu yarım kürede kuzeye bakan yamaçlar güneşi daha az alır; karın ömrü orada uzar, sınır alçalır. Bu yüzden Türkiye dağlarında buzul izleri ve küçük buzullar en çok kuzey ve kuzeydoğu yüzlerde aranır.

İki büyük buzul ailesi

Örtü buzulları geniş kara parçalarını baştan sona kaplar; altlarındaki dağ ve ovaları gömer. Kimi ders kitaplarında takke buzulu ya da kıta buzulu adıyla da anılırlar. Günümüzde en büyük örnekleri Antarktika ve Grönland'dır. IV. zamanın soğuk dönemlerinde benzer örtülerin Kuzey Avrupa ile Kuzey Amerika'nın kuzey kesimlerini kapladığı anlatılır. Takke adı bir dağın zirvesini başlık gibi saran buz örtüsü için de kullanılır; Türkiye ders kitaplarında Ağrı Dağı'nın tepesindeki buzul bu biçimde tanıtılır.

Dağ (vadi) buzulları yüksek dağların zirvesine yakın çanaklarda doğar, bir vadiye girip dil biçiminde aşağı uzanır. Alp ve Himalaya gibi genç sıradağlar bu buzulların bilinen yeridir. Türkiye'deki günümüz buzulları da bu aileye girer ve küçüktür.

Buzul nasıl aşındırır

Buzul iki yolla kazır. Koparmada buz, çatlaklı kayaya yapışıp donar ve ilerlerken blokları yerinden söker. Törpülemede tabandaki taşlar zımpara gibi çalışır; kayanın yüzeyini düzleştirir, üzerine akış yönünde uzanan çizikler bırakır. Bu çizikler, buzulun bugün olmadığı yerlerde bile eskiden hangi yöne aktığını gösterir.

Sirk. Buzulun beslenme alanında oyduğu, üç yanı dik duvarlı, önü açık koltuk biçimli çanaktır; bazı kaynaklarda buzul yalağı olarak da geçer. Buzul eriyip çekildiğinde çanağın tabanına su dolar ve bir sirk gölü oluşur. Barış'ın sabah gördüğü göl bu türdendir.

Buzul vadisi (U vadi). Önceki derste akarsuyun eğimli yatağını derinlemesine oyarak V kesitli vadiler açtığını gördün. Akarsu yalnız yatağının dibini kazar; yamaçları çözülme ve heyelan geriletir. Buzul ise vadiyi tabandan tavana kadar doldurur, dibi ve yanları aynı anda törpüler. Sonuçta düz ve geniş tabanlı, yamaçları dik bir oluk ortaya çıkar. Enine kesiti U harfini andırır. Barış'ın sabah yürüdüğü düz tabanlı vadi böyle bir oluktur; minibüsle geçtiği boğaz ise akarsuyun eseridir.

Hörgüç kaya (koyun sırtı kaya). Buzulun üstünden geçtiği sert kaya çıkıntılarıdır. Buzun geldiği yöne bakan yüz törpülenir, yumuşak ve cilalı kalır; buzun uzaklaştığı yöndeki yüz koparmayla dişlenir, dik ve pürüzlü olur. Bir hörgüç kayanın hangi yüzünün düzgün olduğuna bakarak eski buzulun akış yönü okunabilir.

Fiyort. Kıyıya kadar inen buzul, vadisini deniz seviyesinin altına kadar oyabilir. Buzul eriyip deniz seviyesi yükselince bu derin U vadilerine deniz girer. Dik duvarlar arasında karanın içlerine uzanan dar ve derin koylara fiyort denir. Ders kitaplarının klasik örneği Norveç kıyılarıdır.

Buzul nereye bırakır

Buzulun taşıdığı malzemenin ortak adı morendir. Akarsu yükünü hızına göre ayırır; buz ise ince kili de ev büyüklüğündeki kayayı da aynı kütlenin içinde taşır ve eridiği yerde olduğu gibi bırakır. Bu yüzden moren boylanmamıştır, taneleri köşeli ve karışıktır.

• Yan moren: vadinin iki kenarı boyunca, buzulun yanlarında birikir.
• Orta moren: iki buzul dili birleşince iç kenarlarındaki yan morenler kaynaşır ve yeni buzulun ortasında bir şerit oluşturur.
• Cephe (ön) moreni: buzulun ucunda, erimenin olduğu yerde yay biçimli bir set olarak yığılır. Buzul çekildikten sonra bu set bir vadiyi kapatıp göl biriktirebilir.

Drumlin, örtü buzullarının tabanında biriken, akış yönünde uzamış, kaşık sırtını andıran alçak tepeciklerdir. Geniş ucu buzulun geldiği yöne bakar. Sandur (buzul önü ovası) ise erime sularının cephe moreninden kopardığı malzemeyi buzulun önüne yayarak kurduğu düzlüktür. Sandurun malzemesi akan suyla taşındığı için morenden farklı olarak boylanmıştır.

Sözel çizim: bir dağ buzulu

Dikey bir kâğıdın üst kenarına üç sivri tepe çiz. Ortadaki tepenin hemen altına, kuzeye bakan yamaçta, bir koltuk çanağı çiz ve «sirk» yaz. Kâğıdı yatay kesen kesik bir çizgiyi çanağın biraz altından geçir: bu kalıcı kar sınırıdır; üstünü «beslenme», altını «erime» diye işaretle. Sirkten aşağı, kâğıdın ortasına doğru uzanan bir buz dili çiz; dilin iki kenarına ince noktalı şeritler ekle: yan morenler. Sağdaki tepeden inen ikinci, daha kısa bir dili ana dile kat; birleştikleri yerden aşağı, dilin ortasında uzanan noktalı şerit orta morendir. Dilin alt ucunu yay biçimli kalın bir setle kapat: cephe moreni. Setin önüne, kâğıdın alt kenarına doğru yelpaze gibi açılan ince çizgilerle sandur çiz. Kâğıdın sağ kenarına küçük bir kutu aç ve içine iki kesit koy: buzulun vadisi geniş tabanlı U, aşağıdaki akarsu vadisi dar V. Buz dilini silersen elinde ne kalır? Tabanında göl duran bir çanak, düz tabanlı bir oluk, oluğu kesen bir set ve setin ardında birikmiş bir göl. Bugün buzulu olmayan pek çok dağda gördüğümüz tablo budur.

Türkiye'de buzulun izleri

Türkiye bugün ılıman kuşakta yer alır ve geniş buzullara sahip değildir. IV. zamanın soğuk dönemlerinde ise kalıcı kar sınırı bugünkünden aşağıdaydı; yüksek dağlarda buzullar büyüdü, vadilere indi. Bugün o buzulların çoğu yok, ama bıraktıkları sirkler, sirk gölleri, U vadiler ve morenler duruyor. Ders kitaplarında Uludağ'ın zirve çevresindeki buzul gölleri bu eski buzullaşmanın örneği olarak anılır. Günümüzde küçük buzulların bulunduğu yerler olarak Ağrı Dağı (zirveyi örten takke buzulu), Cilo-Sat Dağları (ülkenin en gelişmiş vadi buzulları), Erciyes ve Kaçkarlar sayılır. Bu dağların çoğunda buzullar kuzey yüzlerde toplanır; bakı kuralının sahadaki karşılığı budur. Dağ buzullarının pek çok yerde geri çekildiği gözlenmekte, kaynaklar bunu genellikle küresel ısınmayla ilişkilendirmektedir.

Kıyıya inmek

Fiyortta kıyının biçimini buz belirlemişti: deniz, buzulun bıraktığı oluğa yalnızca sonradan dolmuştu. Kıyıların çoğunda ise asıl işi her gün yeniden çarpan dalga görür. Bir sonraki derste dalganın kayalık bir burnu nasıl dik bir yara gibi oyduğunu, kıyı boyunca akan suyun kumu taşıyıp bir koyun ağzını nasıl kapattığını ve kıyıya yakın bir adayı karaya nasıl bağladığını izleyeceğiz.

Örnek 1 — Kesitten failini bulmak

Soru: Bir dağda üst üste iki vadi kesiti çizilmiştir: üstteki geniş, düz tabanlı ve dik yamaçlıdır; alttaki dar ve derindir, tabanı neredeyse yalnız dere yatağından oluşur. Bu iki kesitle ilgili en doğru yorum hangisidir?

• A) İkisini de akarsu açmıştır, yalnız akarsuyun gücü farklıdır.
• B) Üstteki rüzgârın, alttaki buzulun eseridir.
• C) Üstteki buzulun, alttaki akarsuyun aşındırmasıyla biçimlenmiştir.
• D) İkisi de fay hareketiyle oluşmuş çöküntü alanlarıdır.
• E) Üstteki dalga aşındırmasıyla, alttaki karstik erimeyle oluşmuştur.

Çözüm: Geniş ve düz taban, vadiyi tamamen dolduran bir buz kütlesinin dibi ve yanları birlikte törpülediğini gösterir: U vadi. Dar ve derin kesit ise yalnız yatağının dibini kazan akarsuyun V vadisidir. Buzulun yükseklerde, akarsuyun aşağıda iş görmesi de dağdaki yerleriyle uyumludur. Cevap: C.

Örnek 2 — Taşların dilinden okumak

Soru: Bir arazide iki birikim incelenir. Birincisinde kil, kum, çakıl ve iri köşeli bloklar karmakarışık durur. İkincisinde malzeme katman katman, ince ve iri taneler ayrışmış hâldedir ve birincinin önünde geniş bir düzlük oluşturur. Bu iki birikim sırasıyla hangileridir?

• A) Delta ve moren
• B) Moren ve sandur
• C) Sandur ve drumlin
• D) Lös ve moren
• E) Birikinti yelpazesi ve sirk

Çözüm: Boylanmamış, köşeli ve karışık malzeme buzulun doğrudan bıraktığı morendir. Önündeki boylanmış düzlük, erime sularının malzemeyi taşıyıp ayıklayarak yaydığı sandurdur. Sirk bir aşındırma şeklidir, birikim olamaz. Cevap: B.

Örnek 3 — Hangi yamaçta buzul var?

Soru: Türkiye'de yüksek bir dağın kuzey yüzünde küçük bir buzul ve sirk gölleri bulunduğu, aynı yükseltideki güney yüzünde ise yaz sonunda kar kalmadığı gözleniyor. Bu farkın en uygun açıklaması hangisidir?

• A) Kuzey yüzün güneşi daha az alması yüzünden kalıcı kar sınırının orada daha alçakta olması
• B) Güney yüzün denize daha yakın olması
• C) Kuzey yüzde kayaçların daha yaşlı olması
• D) Güney yüzde volkanik etkinliğin sürmesi
• E) Kuzey yüzde rüzgâr aşındırmasının daha güçlü olması

Çözüm: Türkiye kuzey yarım kürede yer aldığı için dağlarının kuzey yüzü gölgede kalır. Karın erimesi gecikir, kalıcı kar sınırı alçalır ve buz birikebilir. Bakının etkisi, aynı yükseltide iki yüzü birbirinden ayırır. Cevap: A.

Örnek 4 — Norveç'in koyları

Soru: Norveç kıyılarındaki dar, derin ve dik duvarlı koyların oluşumunu sırasıyla hangi süreç doğru anlatır?

• A) Dalgaların kayalığı oyması, ardından akıntının kum biriktirmesi
• B) Kalkerin erimesi, ardından mağara tavanının çökmesi
• C) Akarsuyun V vadisi açması, ardından fayla çökme
• D) Rüzgârın oyması, ardından kumulların set oluşturması
• E) Buzulun deniz seviyesinin altına kadar U vadi oyması, ardından denizin bu vadiyi doldurması

Çözüm: Fiyortun iki aşaması vardır: buzul vadisini çok derine kazar, buzul eriyip deniz seviyesi yükselince deniz oluğa girer. Dik duvarlar ve büyük derinlik buzul kökenini gösterir. Cevap: E.

• Sirki bir birikim şekli sanmak. Sirk, buzulun beslenme alanında oyduğu çanaktır; sirk gölü de bu oyuğun suyla dolmasıdır. İkisi de aşındırmanın ürünüdür.
• Moreni boylanmış sanmak. Buz yükünü hızına göre ayırmaz; moren karışık ve köşelidir. Boylanmış malzeme görürsen erime sularının kurduğu sandura bak.
• Her derin ve dik vadiyi buzula bağlamak. Belirleyici olan derinlik değil kesitin biçimidir: düz ve geniş taban buzulu, dar taban akarsuyu gösterir.
• Fiyortu dalga aşındırmasına yazmak. Fiyortu oyan buzuldur; deniz yalnız sonradan dolmuştur.
• Buzulun her yamaçta eşit geliştiğini sanmak. Bakı kalıcı kar sınırını değiştirir; Türkiye dağlarında buzullar ve sirkler kuzey yüzlerde yoğunlaşır.