Rüzgâr şekilleri

Nisan ortası, Zeynep okul gezisiyle Konya'dan Karapınar'a gidiyor. Otobüsün camından bakınca tarlaların kenarında dümdüz sıralar hâlinde dikilmiş ağaç dizileri görüyor; bazıları birbirine paralel, aralarında geniş ekili şeritler var. Rehber öğretmen bir tepenin eteğinde durup yerden bir avuç toprak alıyor, parmaklarının arasından akıtıyor: toz gibi ince, kupkuru. «Bu ağaçları kimse süs olsun diye dikmedi» diyor, «yıllar önce burada rüzgâr tarlanın üstünü alıp götürüyordu.» Zeynep hem ağaç sıralarının neden hep aynı yöne dizildiğini hem de bir rüzgârın koca bir tarlayı nasıl taşıyabildiğini merak ediyor. Bu dersin sorusu bu: rüzgâr yeryüzünü nerede, nasıl biçimlendirir?

• Rüzgârın aşındırma ve biriktirmesinin hangi koşullarda etkin olduğunu iklim, bitki örtüsü ve malzeme üzerinden açıklarsın.
• Mantar kaya, yardang, tafoni ve rüzgâr çanaklarını oluşum biçimlerine göre ayırt edersin.
• Barkanın kesitini çizip rüzgârın hangi yönden estiğini onun biçiminden okursun.
• Rüzgâr erozyonuna karşı alınan önlemleri Türkiye'deki örnek alanlarla ilişkilendirirsin.

Rüzgâr nerede iş görür?

Hava akımının nasıl doğduğunu iklim modülünde gördün; burada yalnız onun yeryüzüne bıraktığı izle ilgileniyoruz. Rüzgâr suya göre çok hafif bir taşıyıcıdır. Kaba çakılı yerinden oynatamaz, ancak kum ve toz boyutundaki taneleri sürükleyebilir. Bu yüzden şekil üretebilmesi için üç koşulun bir araya gelmesi gerekir.

Birincisi kuraklık. Islak taneler birbirine yapışır, ıslak toprak rüzgâra direnir. Yağışın az, buharlaşmanın fazla olduğu çöllerde ve yarı kurak bozkırlarda yüzey çoğu zaman kurudur. İkincisi bitki örtüsünün seyrekliği. Kökler toprağı tutar, yaprak ve gövdeler rüzgârı yere yakın yerde yavaşlatır; çıplak toprak ise korumasızdır. Üçüncüsü ince ve gevşek malzemenin bolluğu. Modülün ilk dersinde gördüğün çözülme kurak yerlerde kayacı ufalayıp bu malzemeyi hazırlar; akarsuların kuruyan yataklarında bıraktığı kum da rüzgârın önüne serilir.

Bu üç koşul çöllerin dışında bir yerde daha buluşur: kumsallarda. Dalgaların kıyıya yığdığı kum güneşte kurur, denizden karaya esen rüzgâr onu kumsalın gerisine taşır. Bu nedenle nemli iklimli kıyılarda bile kıyı kumulları oluşabilir. Yani rüzgâr şekillerinin haritası yalnız çöl haritası değildir; kuru, çıplak ve gevşek bir yüzeyin bulunduğu her yer adaydır.

Rüzgârın iki aşındırma yolu

Rüzgâr yüzeyi iki biçimde aşındırır. İnce ve gevşek taneleri havaya kaldırıp başka yere götürmesine savurma (deflasyon) denir. Bu süreç malzemeyi alır ama kayayı kesmez; yüzeyi yavaş yavaş alçaltır. Taşıdığı kum tanelerini bir zımpara gibi kayalara çarptırarak onları oymasına ise korazyon adı verilir. Kum taneleri ağırdır; rüzgâr onları yerden pek yükseltemez, kısa sıçramalarla zemine yakın sürükler. Korazyonun en güçlü olduğu kuşak bu yüzden kayanın dibidir. Bu tek gözlem, rüzgâr aşındırma şekillerinin çoğunu açıklar.

Aşındırma şekilleri

Mantar kaya (şahit kaya). Kurak bir düzlükte tek başına yükselen bir kaya düşün. Rüzgârın sürüklediği kum, kayanın alt kısmına sürekli çarpar; üst kısım ise taneler oraya pek ulaşamadığı için daha az aşınır. Zamanla taban incelir, tepe geniş kalır ve kaya bir mantarı andırır. Üstte daha dayanıklı, altta daha yumuşak bir katman varsa biçim daha da belirginleşir. Çevresi aşınıp alçalmış bir yüzeyde eski yüzeyin tanığı gibi ayakta kaldığı için ders kitapları bu şekle şahit kaya da der.

Mantar kaya kesiti (sözel çizim). Kâğıdın soluna «rüzgâr» yazıp sağa doğru uzanan üç ok çiz; okları kâğıdın alt kısmına, zemin çizgisine yakın yerleştir. Ortaya, zeminden yükselen bir sütun çiz: alt kısmı dar bir sap, üst kısmı iki yana taşan geniş bir şapka. Sapın sol yüzüne sık noktalar koy ve «korazyon en güçlü» yaz; şapkanın üst kenarına seyrek noktalar koyup «etki zayıf» notunu düş. Oklar alçaktan geldiği için oyulma da alçakta yoğunlaşır; çizim bunu göstermelidir.

Yardang. Rüzgârın uzun süre hep aynı yönden estiği kurak alanlarda yumuşak ve sert katmanlar yan yana bulunduğunda, yumuşak kısımlar oyulur, dayanıklı kısımlar uzun sırtlar hâlinde kalır. Bu sırtlar rüzgârın estiği doğrultuya paralel uzanır ve kaynaklarda ters çevrilmiş bir tekne gövdesine benzetilir. Sınav düzeyinde bilinmesi gereken yönü budur: yardangın uzun ekseni rüzgâr yönünü gösterir.

Tafoni. Bazı kaya yüzeylerinde yan yana dizilmiş, petek gözünü andıran oyuklar görülür. Bunlara tafoni denir. Oluşumunda tuz kristalleşmesi gibi çözülme süreçlerinin payı büyüktür; rüzgâr ise gevşeyen taneleri oyuktan süpürüp onu derinleştirir. Ders kitapları tafoniyi rüzgâr şekilleri arasında sayar, ama yalnız rüzgârın eseri olmadığını akılda tutmak gerekir.

Rüzgâr çanakları. Savurmanın etkili olduğu düzlüklerde ince malzeme taşındıkça yüzeyde sığ çukurlar açılır. Bunlara rüzgâr aşındırma çukuru ya da çanak denir. İnce taneler gittikçe geride rüzgârın kaldıramadığı çakıl ve taşlar kalır; bazı çöllerde yüzeyi kaplayan taşlı örtü bu ayıklanmanın ürünüdür.

Birikim şekilleri

Rüzgâr hızını yitirdiğinde, bir engele çarptığında ya da nemli bir yüzeye ulaştığında yükünü bırakır. Ağır kum yakına, hafif toz uzağa düşer.

Kum tepeleri (kumullar). Kumun yığılmasıyla oluşan tepelerdir. En bilineni hilal biçimli barkandır. Barkanın rüzgâra bakan yamacı uzun ve az eğimlidir, dışa doğru bombelidir; rüzgâr kumu bu yamaçtan yukarı iter. Tepeyi aşan kum öbür yana dökülür, bu yüzden rüzgâr altındaki yamaç kısa, dik ve içe doğru kavislidir. Hilalin iki ucu, yani boynuzları, rüzgârın gittiği yöne uzanır. Kum sürekli bir yamaçtan alınıp öbürüne aktarıldığı için barkan rüzgâr yönünde yavaşça yer değiştirir. Kaynaklarda rüzgâr yönüne paralel uzanan boyuna kumullar ile ona dik dizilen enine kumullar da anlatılır.

Barkan kesiti (sözel çizim). Yatay bir zemin çizgisi çek ve batı ucuna «batı», doğu ucuna «doğu» yaz. Rüzgârın batıdan estiğini göstermek için batı ucuna doğuyu gösteren bir ok koy. Zeminin ortasına asimetrik bir tepe çiz: batı yamacı uzun ve yatık, doğu yamacı kısa ve dik olsun. Batı yamacına «rüzgâra bakan, az eğimli», doğu yamacına «rüzgâr altı, dik» yaz. Şimdi aynı barkanı yukarıdan bakılmış gibi kesitin altına çiz: bombeli sırtı batıya bakan bir hilal, iki ucu doğuya uzanan. Kural iki çizimde de aynıdır: dik yamaç ve boynuzlar rüzgârın gittiği yanı gösterir.

Lös. Rüzgârın uzaklara taşıdığı toz boyutundaki ince malzemenin birikmesiyle oluşan, sarımsı renkli, gözenekli örtüye lös denir. Taneleri ince ve mineral bakımından zengin olduğu için üzerinde gelişen topraklar verimlidir. Ders kitaplarında en çok verilen örnek Çin'in kuzeyindeki geniş lös alanlarıdır; Huang He'nin sarı rengini bu malzemeden aldığı anlatılır.

Türkiye'de rüzgâr şekilleri

Türkiye'nin büyük kısmında ya yağış toprağı nemli tutacak düzeydedir ya da bitki örtüsü taneleri bağlar. Bu yüzden ülkemizde geniş kumul alanları azdır ve rüzgâr şekilleri iki yerde öne çıkar.

Sözel harita. Türkiye'nin dış çizgisini kabaca çiz. Ortasındaki İç Anadolu'ya büyük bir oval koy ve güneybatı köşesine «Konya» yaz. Konya'nın doğu-güneydoğusuna küçük bir yıldız çizip «Karapınar» yaz: yıldızın çevresi, ders kitaplarında İç Anadolu'nun kurak kesimindeki kumulların ve rüzgâr erozyonunun en çok anılan örneğidir. Ardından kuzeydeki ve güneydeki kıyı çizgilerinin üzerine, kumsalların bulunduğu kesimlerde, kıyıya paralel kısa kesik çizgiler çek ve «kıyı kumulu» yaz. Haritada iç kısımdaki yıldız kuraklığın, kıyıdaki çizgiler kumsaldan beslenen kumun ürünüdür.

Rüzgâr erozyonu ve önlemler

Rüzgârın verimli toprağın üst katmanını alıp götürmesine rüzgâr erozyonu denir. Toprağı çıplak bırakan her etkinlik onu hızlandırır: bitki örtüsünün sökülmesi, meraların aşırı otlatılması, nadasa bırakılan tarlanın uzun süre korumasız kalması, anızın yakılması. Karapınar'da geçmişte yaşanan toprak kaybı ve kum hareketleri bu yüzden ders kitaplarında bir uyarı örneği olarak anlatılır.

Önlemlerin ortak mantığı rüzgârı yere yakın yerde yavaşlatmak ve toprağı bağlamaktır. Ağaçlandırma ve kumulların bitkilendirilmesi kökleriyle taneleri tutar. Rüzgâr perdesi, hâkim rüzgâr yönüne dik doğrultuda dikilen ağaç ya da çalı sıralarıdır; arkasında kalan şeritte rüzgâr yavaşlar ve toprak yerinde kalır. Zeynep'in otobüsten gördüğü paralel ağaç dizileri tam olarak budur ve hep aynı doğrultuda dizilmeleri, yöredeki rüzgârın çoğunlukla aynı yönden esmesinden kaynaklanır. Meraların dinlendirilmesi, anız yakılmaması ve toprağın ekili tutulması da aynı amaca hizmet eder.

Rüzgârdan buza

Rüzgârın taşıyabildiği yük ancak kum ve tozdur. Yeryüzünde koca kaya bloklarını sürükleyebilen, bütün bir vadinin kesitini değiştirebilen çok daha ağır bir aşındırıcı var: yüksek dağlarda ve kutuplarda birikip sıkışan karın dönüştüğü buz kütleleri. Sonraki derste bu buzun dağ yamacında koltuk biçimli çukurları nasıl açtığını, vadiyi U biçimine nasıl soktuğunu, cilaladığı kaya tümseklerini ve eriyince geride bıraktığı moloz setlerini izleyeceğiz.

Örnek 1 — Hangi alanda rüzgâr daha etkin?

Soru: Beş alandan hangisinde rüzgârın aşındırma ve biriktirme etkisinin en güçlü olması beklenir?

• A) Yıl boyu yağışlı, sık ormanla örtülü bir dağ yamacı
• B) Kalın kar örtüsü altında kalan bir yayla
• C) Bitki örtüsü seyrek, yüzeyi kuru ve ince kumla kaplı bir düzlük
• D) Sulanan çayırlarla kaplı bir akarsu ovası
• E) Çıplak ama yekpare sert kayadan oluşan bir yüzey

Çözüm: Rüzgârın iş görmesi için yüzeyin kuru, bitki örtüsünün seyrek ve taşınabilecek ince malzemenin bol olması gerekir. A ve D'de nem ve bitki toprağı korur, B'de kar örtüsü yüzeyi kapatır, E'de taşınacak gevşek tane yoktur. Üç koşulun hepsi yalnız C'de bir aradadır. Cevap: C.

Örnek 2 — Kaya neden alttan inceldi?

Soru: Kurak bir alanda tabanı incelmiş, üst kısmı geniş kalmış bir kaya gözleniyor. Bu biçimin asıl nedeni hangisidir?

• A) Rüzgârın taşıdığı kumun zemine yakın yerde yoğunlaşıp kayanın alt kısmını daha çok oyması
• B) Akarsuyun kayanın tepesini aşındırması
• C) Kayanın üstüne lös birikmesi
• D) Buzulun kayayı yukarıdan bastırması
• E) Rüzgârın üst kısımda daha fazla kum taşıması

Çözüm: Ağır kum taneleri rüzgârla yerden pek yükselemez, kısa sıçramalarla zemine yakın sürüklenir. Korazyon bu yüzden kayanın dibinde yoğunlaşır ve mantar kaya biçimi doğar. E bunun tam tersini söylüyor; öteki seçenekler süreci rüzgâr dışındaki etkenlere bağlıyor. Cevap: A.

Örnek 3 — Barkandan rüzgâr yönü okumak

Soru: Kuşbakışı çizilmiş bir barkanın boynuzları güneydoğuyu gösteriyor, dik yamacı da aynı yöne bakıyor. Bu barkanı oluşturan hâkim rüzgâr hangi yönden esmektedir?

• A) Güneydoğu
• B) Güneybatı
• C) Kuzeydoğu
• D) Kuzeybatı
• E) Güney

Çözüm: Barkanın boynuzları ve dik rüzgâr altı yamacı rüzgârın gittiği yanı gösterir. Rüzgâr güneydoğuya doğru gidiyorsa ters yönden, yani kuzeybatıdan esiyordur. A şıkkı gidilen yönü esilen yönle karıştıranların seçeceği çeldiricidir. Cevap: D.

Örnek 4 — Doğru perde

Soru: Hâkim rüzgârın kuzeyden estiği kurak bir ovada bir çiftçi tarlasını rüzgâr erozyonundan korumak istiyor. Hangi uygulama en uygundur?

• A) Ağaç sıralarını kuzey-güney doğrultusunda dikmek
• B) Hasattan sonra anızı yakıp tarlayı çıplak bırakmak
• C) Tarlayı yıllarca nadasa bırakıp üzerine hiçbir şey ekmemek
• D) Merayı yıl boyu yoğun otlatmak
• E) Ağaç ya da çalı sıralarını doğu-batı doğrultusunda, rüzgâra dik dikmek

Çözüm: Rüzgâr perdesi rüzgâra dik dizildiğinde arkasındaki şeritte hava akımını yavaşlatır. Rüzgâr kuzeyden geldiğine göre perdeler doğu-batı uzanmalıdır. A'daki sıralar rüzgâra paralel kalır ve onu durdurmaz; B, C ve D toprağı çıplak bırakarak erozyonu artırır. Cevap: E.

• Barkanda rüzgârın geldiği yönü boynuzlara bakarak söylemek. Boynuzlar ve dik yamaç rüzgârın gittiği yanı gösterir; esilen yön bunun tersidir.
• Mantar kayada üst kısmın daha çok aşındığını sanmak. Kum zemine yakın taşındığı için oyulma tabanda yoğunlaşır; geniş kalan kısım tepedir.
• Rüzgâr şekillerini yalnız çöllere ait saymak. Kumsalın gerisinde, nemli iklimli kıyılarda da kıyı kumulları gelişir.
• Rüzgâr perdesini rüzgâra paralel dikmek. Perde ancak rüzgâra dik doğrultuda kurulursa hava akımını keser.
• Lösü verimsiz bir çöl malzemesi sanmak. Rüzgârın uzağa taşıyıp biriktirdiği ince toz üzerinde verimli topraklar gelişir.