Akarsu aşındırma ve birikim şekilleri

Zeynep coğrafya ödevi için uydu görüntüsünde Samsun kıyısını yakınlaştırıyor. Sinop'tan Ordu'ya doğru kıyı neredeyse dümdüz uzanırken iki yerde birden denize doğru şişkin, yuvarlak birer burun çıkıyor. İkisinin tam ortasından da kahverengi, bulanık bir nehir denize dökülüyor: batıdakinde Kızılırmak, doğudakinde Yeşilırmak. Kıyının geri kalanı açık mavi, bu iki burnun önü ise çamur renginde. Zeynep defterine bir soru yazıyor: kara neden tam da nehrin ağzında denize doğru büyüyor ve aynı şey her nehrin ağzında neden olmuyor? Cevap, suyun dağdan denize kadar yol boyunca nerede kazdığını, nerede yükünü bıraktığını bilmekten geçiyor.

• Akarsuyun oyma gücünü eğim, debi ve yük üzerinden karşılaştırırsın.
• Taban seviyesi ile denge profilini kullanarak bir akarsuyun hangi kesiminde derine, hangisinde yana kazdığını belirlersin.
• Vadi tiplerini, menderesi, şelaleyi, birikinti yelpazesini, deltayı ve haliçi oluşum koşullarıyla tanırsın.
• Türkiye'deki ders kitabı örneklerini doğru şekil türüyle eşleştirirsin.

Akan suyun gücü neye bağlı

Çözülmenin gevşettiği malzemeyi yerinden söküp götürmek için bir taşıyıcı gerekir ve karaların büyük kısmında bu görevi akan su üstlenir. Akarsuyun yatağını ne kadar kazabileceği üç etkene bağlıdır.

Eğim. Yatak ne kadar dikse su o kadar hızlı akar; hız arttıkça suyun yatağa çarpma gücü de artar. Dağlık kesimde akarsu, düzlüğe göre çok daha hırçındır.

Akım (debi). Bir kesitten saniyede geçen su miktarıdır. Aynı eğimde bol sulu bir akarsu, cılız bir dereden fazla iş yapar. Kar erimesi ya da sağanakla debi yükseldiğinde aşındırma da sıçrar; taşkın günleri bir akarsuyun en çok iş gördüğü günlerdir.

Yük. Suyun sürüklediği çakıl ve kum, yatağı zımpara gibi törpüler; bu yüzden belli ölçüde yük oymayı güçlendirir. Ancak yük suyun taşıyabileceğinden fazlaysa enerjinin çoğu taşımaya harcanır, akış yavaşlar ve akarsu kazmak yerine bırakmaya başlar.

Kısaca eğim ve debi akarsuyun enerjisini belirler. Enerji fazlaysa akarsu kazar, enerji yükü taşımaya yetmiyorsa biriktirir. Bu derste göreceğin bütün şekiller bu terazinin bir kefesinde durur.

Taban seviyesi ve denge profili

Bir akarsu yatağını sonsuza kadar derinleştiremez; döküldüğü su yüzeyinin altına inemez. Akarsuyun aşındırabileceği en alçak düzeye taban seviyesi denir. Denize ulaşan akarsuların hepsi için bu düzey deniz yüzeyidir; buna genel taban seviyesi adı verilir. Kapalı bir havzada göle dökülen bir akarsu için göl yüzeyi, yatağı enine kesen ve kolay oyulmayan sert bir kayaç tabakası ya da bir baraj gölü ise yerel taban seviyesi olur. Yerel taban seviyesinin yukarısında kalan kesim, o engel aşılana kadar ona göre şekillenir.

Kaynaktan ağza kadar akarsu yatağının uzunlamasına kesitine boyuna profil denir. Akarsu uzun süre çalıştığında yüksek yerleri kazıp çukurları doldurarak bu kesiti yumuşatır; kaynağa yakın kesimde dik, ağza yaklaştıkça yatıklaşan, içbükey bir eğri ortaya çıkar. Aşındırma ile birikimin birbirini dengelediği bu düzgün kesite denge profili adı verilir. Kesitte bir basamak, bir sert tabaka ya da bir çukur kaldıkça akarsu dengeye ulaşmamıştır.

Taban seviyesi alçalırsa, örneğin kara yükselir ya da deniz çekilirse, akarsuyun yeniden enerjisi artar ve yatağını derine kazmaya başlar. Eski geniş vadi tabanı yamaçta basamak gibi asılı kalır; bu basamaklara akarsu sekisi (taraça) denir. Düzlükte kıvrılarak akan bir akarsu bu sırada kıvrımlarını koruyarak derine gömülürse gömük menderes oluşur.

Kazarak açılan şekiller

Çentik vadi (V vadi). Eğimin fazla olduğu yukarı çığırda akarsu enerjisini derine harcar. Yamaçlar dik, taban yatağın kendisi kadar dardır; kesitte V harfine benzer. Dağlık arazideki derelerin çoğu böyle vadilerde akar.

Boğaz vadi. Bir akarsuyun önüne çıkan dağ sırasını ya da yükseltiyi enine yararak açtığı dar ve derin geçittir. Yamaçlar çok diktir, yol ve demiryolu ancak güçlükle geçer.

Kanyon. Aşınmaya dirençleri farklı, yatay duran katmanlarda açılan, çok derin ve duvar gibi dik yamaçlı vadidir. Sert kalker ya da tüf katmanları dik duvar halinde dururken aradaki yumuşak katmanlar daha çabuk aşınır; yamaç bu yüzden basamak basamak görünür. Yamaçların genişlemeden dik kalması için yamaçtan aşağı inen yağış suyunun az olması işe yarar, bu yüzden ders kitaplarında kanyonların daha çok yarı kurak ve kurak alanlarda geliştiği belirtilir; nemli yörelerde de sert kalker ya da tüf duvarlarını koruyabildiği yerde kanyon görülür. Türkiye'den ders kitaplarında Uşak'taki Ulubey Kanyonu, Antalya'daki Köprülü Kanyon, Kastamonu'daki Valla Kanyonu ve Muğla-Antalya sınırındaki Saklıkent Kanyonu sayılır.

Geniş tabanlı vadi. Eğim azaldıkça akarsu derine kazmayı bırakıp yatağının iki yanını oymaya başlar. Taban genişler, akarsu taşkınlarda bu tabana alüvyon serer. Kesit V'den çok, düz tabanlı bir tekneyi andırır.

Menderes. Eğimin iyice azaldığı düzlükte akarsu dümdüz akmaz, kıvrıla kıvrıla ilerler. Bir kıvrımın dış kenarında su daha hızlıdır ve kıyıyı oyar, yamaç dikleşir; iç kenarında akış yavaşlar ve kum, çakıl birikir. Kıvrımlar böylece zamanla dışa doğru büyür ve ova üzerinde yer değiştirir. İki kıvrım birbirine çok yaklaşınca aradaki dar boyun bir taşkında kopabilir; akarsu kısa yoldan akar, eski kıvrım ana yataktan ayrılarak hilal biçimli bir menderes gölü olarak kalır. Bu kıvrımlara adını Batı Anadolu'daki Büyük Menderes vermiştir; pek çok dilde kıvrımlı akış bu nehrin adıyla anılır.

Dev kazanı. Kayalık yatakta, özellikle çağlayan diplerinde, girdap yapan suyun döndürdüğü çakıllar tabanı bir matkap gibi oyar ve yuvarlak çukurlar açar.

Şelale. Yatağın bir yerinde sert bir tabakanın altında yumuşak bir tabaka varsa, yumuşak tabaka daha çabuk aşınır ve yatakta bir basamak oluşur; su bu basamaktan dökülür. Dökülen su basamağın dibini oydukça üstteki sert kısım kopar ve şelale kaynağa doğru geriler. Şelaleler başka yollarla da oluşabilir; Türkiye'de Erzurum'daki Tortum, Van'daki Muradiye, Antalya'daki Düden ve Manavgat şelaleleri bilinir. Basamak bir yerel taban seviyesi gibi davranır; akarsu denge profiline ulaştıkça bu basamaklar silinir.

Peri bacası. Volkanizma dersinde gördüğün Kapadokya bacalarında da sel suları ve yağmurun oyma işi vardır; sert şapka alttaki tüf sütununu korur.

Akarsu aşınım ovası (peneplen). Akarsular çok uzun süre aşındırdığında dağlar tepelere, tepeler hafif dalgalı bir düzlüğe iner; yüzey taban seviyesine yaklaşır. Bu geniş, yatık düzlüğe peneplen denir. Üzerinde dirençli kayaçtan kalma tek tük tepeler görülebilir. Böyle bir yüzey sonradan yükselirse plato görünümü kazanır; ders kitaplarında Çatalca-Kocaeli Platosu Türkiye'de eski bir aşınım yüzeyi örneği olarak anlatılır.

Bırakılan yükün şekilleri

Birikinti konisi ve yelpazesi. Dağdan inen dere ovaya çıktığı anda eğimi birden düşer ve taşıdığını dağın eteğine boşaltır. Dar, dik ve iri malzemeli yığın birikinti konisi, daha geniş ve yayvan olanı birikinti yelpazesi adını alır. Yan yana dizilen derelerin yelpazeleri birleşince dağın eteği boyunca uzanan dağ eteği ovası oluşur.

Taban ovası (alüvyal ova). Geniş tabanlı vadide ve düzlüklerde taşkın suları çekilirken ince alüvyon bırakır; kat kat biriken bu malzemeyle verimli ovalar oluşur. Ege'de horst ile graben dersinde gördüğün çöküntü ovalarının tabanı da Gediz ile Menderesler'in getirdiği alüvyonla dolmuştur.

Delta. Akarsu denize ulaştığında akış birden durulur ve yük ağızda çökelir. Bu birikimin denizde dağılmadan kalıp karayı denize doğru büyütmesi için koşulların birlikte sağlanması gerekir: akarsu bol yük taşımalı, kıyıda gel-git zayıf olmalı, kıyı akıntıları malzemeyi süpürmemeli ve kıyı sığ olmalıdır. Akdeniz ve Karadeniz'de gel-git çok zayıf olduğu için Türkiye kıyılarında deltalar yaygındır. Ders kitabı örnekleri Karadeniz'de Kızılırmak'ın Bafra ve Yeşilırmak'ın Çarşamba ovaları, Akdeniz'de Seyhan ile Ceyhan'ın oluşturduğu Çukurova ve Silifke'deki Göksu deltası, Ege'de Gediz ve Büyük Menderes deltalarıdır. Deltalar düz ve verimli olduğu için tarım alanıdır; sığ bölümleri ise sulak alan ve kuş yaşam alanı olarak önem taşır.

Haliç. Gel-gitin güçlü olduğu kıyılarda yükselip alçalan deniz suyu akarsuyun getirdiğini ağızdan alıp götürür. Delta oluşamaz; ağız denize doğru huni gibi genişler. Bu ağız tipine haliç denir. Ders kitaplarında Thames ve Elbe ağızları örnek gösterilir. İstanbul'daki Haliç'i bununla karıştırma: adı ortak olsa da kaynaklarda deniz altında kalmış eski bir akarsu vadisi olarak anlatılır.

Kaynaktan denize bir çizim

Yatay bir kâğıdın sol üst köşesine bir dağ zirvesi çiz ve akarsuyu oradan sağ alttaki denize indir. Zirvenin hemen altına «kaynak, çentik vadi» yaz. Biraz aşağıda yatağı kesen kalın bir çizgi çiz, «sert tabaka, şelale, dev kazanı» notunu ekle. Akarsu bir dağ sırasını enine kestiği yerde «boğaz vadi» yaz. Dağın eteğine, ovaya çıkılan noktaya bir yelpaze çiz: «birikinti yelpazesi». Ortadaki düzlükte yatağı geniş bir tabanın içinde kıvrımlar yaparak çiz; bir kıvrımın dış kenarına «oyulur», iç kenarına «birikir» yaz ve kıvrımlardan birini koparıp yanına küçük bir hilal göl koy. Sağ altta, denize ulaşılan yerde kıyı çizgisini dışa doğru üçgen şeklinde büyüt: «delta». Kâğıdın altına ince bir eğri çiz; solda dik, sağa doğru yatıklaşan bu çizgi boyuna profildir ve denizin yüzeyinde biter.

Su azaldığında

Bütün bu şekiller akarsuyun düzenli aktığı yerlere aittir. Yağışın kıt, bitki örtüsünün seyrek olduğu kurak alanlarda malzemeyi taşıma işini çoğunlukla hava akımı yüklenir. Bir sonraki derste rüzgârın kum taneleriyle kayaların alt kısmını nasıl yonttuğunu, kumu nerede tepeler hâlinde yığdığını ve ince tozu hangi uzaklığa taşıyıp lös olarak bıraktığını göreceğiz.

Örnek 1 — Bir kıvrımın iki kenarı

Soru: Ovada kıvrılarak akan bir akarsuyun bir dönemecinde kıyının bir yanı dik ve oyulmuş, öbür yanı kum ve çakıl kaplıdır. Bu durum için hangi açıklama doğrudur?

• A) Dik kenar iç kenardır; su orada yavaşladığı için oymuştur.
• B) Kumlu kenar dış kenardır; akış orada en hızlıdır.
• C) Dik kenar dış kenardır; su orada hızlı aktığı için oyar, iç kenarda yavaşlayıp biriktirir.
• D) İki kenarda da yalnız birikim olur, dikliği rüzgâr yapar.
• E) Dönemeçte aşındırma olmaz, çünkü eğim azdır.

Çözüm: Menderesin dış kenarında su daha hızlı akar ve kıyıyı oyar; o kenar dikleşir. İç kenarda akış yavaşlar, yük çökelir ve kumlu bir kıyı oluşur. Eğimin az olması derine kazmayı durdurur ama yana oymayı durdurmaz. Cevap: C.

Örnek 2 — Neden burada yelpaze?

Soru: Bir dağın eteğinde, derelerin ovaya çıktığı noktalarda yarım daire biçiminde, iri çakıllı birikintiler bulunuyor. Bu birikintinin oluşmasında en belirleyici etken hangisidir?

• A) Gel-gitin malzemeyi süpürmesi
• B) Eğimin dağdan ovaya geçişte birden azalması
• C) Akarsuyun debisinin ovada artması
• D) Taban seviyesinin alçalması
• E) Sert tabakanın yatakta basamak oluşturması

Çözüm: Dere dağdan inerken hızlı ve yüklüdür. Ovaya çıktığı anda eğim düşer, hız azalır ve taşıyamadığı iri malzemeyi hemen oraya bırakır. Böylece birikinti konisi ya da yelpazesi oluşur. Gel-git kıyıyla, sert tabaka şelaleyle ilgilidir; taban seviyesinin alçalması ise yeniden kazmaya yol açar. Cevap: B.

Örnek 3 — Delta mı, haliç mi?

Soru: İki akarsu bol yük taşımaktadır. P akarsuyu gel-gitin zayıf, kıyının sığ olduğu bir iç denize, R akarsuyu gel-git genliğinin büyük olduğu bir okyanus kıyısına dökülmektedir. Ağızlarda hangi şekiller beklenir?

• A) P'de haliç, R'de delta
• B) İkisinde de delta
• C) İkisinde de haliç
• D) P'de kanyon, R'de delta
• E) P'de delta, R'de haliç

Çözüm: Yük ikisinde de bol olduğuna göre farkı deniz yapar. Zayıf gel-git ve sığ kıyı malzemenin ağızda kalmasına izin verir, P'de delta oluşur. Güçlü gel-git R'nin getirdiğini süpürür, ağız huni gibi açılır ve haliç oluşur. Cevap: E.

Örnek 4 — Profilde basamak

Soru: Bir akarsuyun boyuna profilinde, orta kesimde yatağı enine kesen sert bir kalker tabakası yüzünden birkaç metrelik bir basamak görülüyor. Bu basamak için hangisi söylenemez?

• A) Basamağın yukarısındaki kesim için yerel taban seviyesi işlevi görür.
• B) Basamakta şelale oluşabilir.
• C) Akarsu bu kesimde denge profiline henüz ulaşmamıştır.
• D) Akarsu basamağın yukarısındaki yatağını deniz yüzeyinin altına kadar kazabilir.
• E) Dökülen suyun girdapları basamağın dibinde dev kazanı açabilir.

Çözüm: Sert tabaka, aşılana kadar yukarıdaki kesimin inebileceği en alçak düzeyi belirler; yani yerel taban seviyesidir. Basamaktan su dökülür, dipte girdap çakılları döndürüp oyar. Profilde basamak varsa denge kurulmamıştır. Hiçbir akarsu yatağını döküldüğü yüzeyin, sonuçta denizin altına kazamaz; D bu yüzden söylenemez. Cevap: D.

• Menderesin hangi kenarının oyulduğunu ters çevirmek. Dış kenarda akış hızlıdır, oyma oradadır; iç kenarda akış yavaşlar ve birikim olur.
• Deltanın yalnız akarsuyun yüküne bağlı olduğunu sanmak. Yük bol olsa da gel-git ve kıyı akıntısı güçlüyse, ya da kıyı derinse malzeme dağılır; delta yerine haliç oluşabilir.
• Kanyonu her derin vadiyle aynı saymak. Kanyonun ayırt edici yanı, dirençleri farklı yatay katmanlarda açılmış duvar gibi, basamaklı yamaçlarıdır.
• Yükü her zaman aşındırmayı artıran bir etken saymak. Az ve orta yük törpü işi görür; yük fazlalaşınca akış yavaşlar ve akarsu biriktirmeye geçer.
• İstanbul'daki Haliç'i haliç tipi ağızla karıştırmak. Adı ortaktır, oluşumu farklı anlatılır; haliç tipi ağız güçlü gel-git ister.